ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ

ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਯੁੱਗ

• ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤੱਤਵਿਕ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

1. ਲੋਅਰ ਪੈਲੀਓਲਿਥਿਕ: ਇਹ ਯੁੱਗ ਲਗਭਗ 20 ਲੱਖ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ਸਧਾਰਣ ਪੱਥਰ ਦੇ औਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

2. ਮਿਡਲ ਪੈਲੀਓਲਿਥਿਕ: ਇਹ ਯੁੱਗ ਲਗਭਗ 80,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਉੱਨਤ ਪੱਥਰ ਦੇ औਜ਼ਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ।

3. ਅਪਰ ਪੈਲੀਓਲਿਥਿਕ: ਇਹ ਯੁੱਗ ਲਗਭਗ 35,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਫਾ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ।

4. ਮੈਸੋਲਿਥਿਕ: ਇਹ ਯੁੱਗ ਲਗਭਗ 12,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ਮਾਈਕ੍ਰੋਲਿਥਾਂ—ਛੋਟੇ ਪੱਥਰ ਦੇ औਜ਼ਾਰਾਂ—ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

5. ਨਿਓਲਿਥਿਕ: ਇਹ ਯੁੱਗ ਲਗਭਗ 10,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਣ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।

6. ਕਾਲਕੋਲਿਥਿਕ: ਇਹ ਯੁੱਗ ਲਗਭਗ 6,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ।

7. ਹੜੱਪਾ ਸਭਿਅਤਾ: ਇਹ ਸਭਿਅਤਾ ਲਗਭਗ 2600 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਫੁੱਲੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ।

8. ਮੇਗਾਲਿਥਿਕ ਸਮਾਧਾਂ: ਇਹ ਸਮਾਧਾਂ, ਜੋ ਲੋਹੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਲਗਭਗ 1000 ਈ.ਪੂ. ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

9. ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ: ਇਹ ਯੁੱਗ 600 ਈ.ਪੂ. ਤੋਂ 400 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ।ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ

ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ (2600-1900 ਈ.ਪੂ.)

• ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2600 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਸੀ।
• ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਕੋਲ ਲਿਖਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ।

ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ

ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਸਭਿਅਤਾ ਸੀ ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੋਥਲ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਕਾਲੀਬੰਗਾ, ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਬਨਵਾਲੀ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰੋਪੜ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੜੱਪਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਹ ਸਭਿਅਤਾ 12,99,600 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਰੇਗਿਸਥਾਨਾਂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਰੀਖਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਤਾਰੀਖਾਂ ਹਨ:

• ਮਾਰਸ਼ਲ: 3250 ਤੋਂ 2750 ਈ.ਪੂ.
• ਮੈਕੇ: 2800 ਤੋਂ 2500 ਈ.ਪੂ.
• ਡੀ.ਪੀ. ਅਗਰਵਾਲ: 2300 ਤੋਂ 1750 ਈ.ਪੂ.
• ਵ੍ਹੀਲਰ: 2500-1700 ਈ.ਪੂ.
• ਡੇਲਜ਼: 2900-1900 ਈ.ਪੂ.
• ਐਮ.ਐਸ. ਵਾਟਸ: 3500 ਤੋਂ 200 ਈ.ਪੂ.

ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ NCERT ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ 2600 ਤੋਂ 1900 ਈ.ਪੂ. ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਧੂ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਂ ਮੇਲੂਹਾ ਸੀ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤਾਰੀਖ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਈ.ਪੂ. (ਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ) ਹੈ।

ਹੜੱਪਾ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ

• ਹੜੱਪਨ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸਨ। ਹਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਵਸੇਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਹੜੱਪਨ ਖੁਰਾਕ

• ਹੜੱਪਨ ਲੋਕ ਮੱਛੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਖਾਂਦੇ ਸਨ।
• ਉਹ ਕਣਕ, ਜੌ, ਮਾਸ, ਚਣਾ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦੇ ਬੀਜ ਉਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਵਾਰ-ਬਾਜਰਾ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਘੱਟ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸਨ।
• ਹੜੱਪਨ ਲੋਕ ਮੱਝਾਂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਭੈਂਸਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰ ਪਾਲਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਘੜਿਆਲ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਹੜੱਪਨ ਲਿਖਤ

• ਹੜੱਪਨ ਲਿਖਤ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਮੋਹਰਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸਨ।
• ਹੜੱਪਨ ਲੋਕ ਕਪਾਹ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਲੋਕ ਸਨ।
• ਹੜੱਪਨ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਵਪਾਰ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
• ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਵਿੱਚ ਮੈਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਦੇ ਗੋਲ ਮੋਹਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਊਨੀਫਾਰਮ ਲਿਖਤਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ।

ਹੜੱਪਨ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ

• ਹੜੱਪਨ ਥਾਵਾਂ ਸੁੱਕੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।
• ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਰਟੂਘਾਈ, ਇੱਕ ਹੜੱਪਨ ਥਾਂ, ‘ਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੰਧ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
• ਕਾਲੀਬੰਗਨ, ਇੱਕ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਥਾਂ, ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂ ਸਨ।
• ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਂਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ

• ਹੜੱਪਨ ਲੋਕ ਪੱਥਰ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਔਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਧਾਤੂ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ ਵਰਤਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਹੜੱਪਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਪਤਨ

• ਹੜੱਪਨ ਸਭਿਅਤਾ ਆਪਣੇ ਚਰਮ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ 1800 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ।
• ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ।
• ਹਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਨਗਰ ਯੋਜਨਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਈਟਾਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਲਿਖਤ, ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਉਤਖਨਣ ਅਤੇ ਖੋਜਾਂ:

• 1946 ਵਿੱਚ ਵੀਲਰ ਨੇ ਹੜੱਪਾ ਵਿੱਚ ਉਤਖਨਣ ਕੀਤੀ।
• 1955 ਵਿੱਚ ਐੱਸ. ਆਰ. ਰਾਓ ਨੇ ਲੋਥਲ ਵਿੱਚ ਉਤਖਨਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
• 1960 ਵਿੱਚ ਬੀ. ਬੀ. ਲਾਲ ਅਤੇ ਬੀ. ਕੇ. ਥਾਪਰ ਨੇ ਕਾਲੀਬੰਗਨ ਵਿੱਚ ਉਤਖਨਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
• 1974 ਵਿੱਚ ਐੱਮ. ਆਰ. ਮੁਗਲ ਨੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਖੋਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ।
• 1980 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਇਟਾਲਵੀ ਟੀਮ ਨੇ ਮੋਹੇਂਜੋਦਾੜੋ ਵਿੱਚ ਸਤਹੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।
• 1986 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਟੀਮ ਨੇ ਹੜੱਪਨ ਵਿੱਚ ਉਤਖਨਣ ਕੀਤੀ।
• 1990 ਵਿੱਚ ਆਰ. ਐੱਸ. ਬਿਸ਼ਟ ਨੇ ਧੋਲਵੀਰਾ ਵਿੱਚ ਉਤਖਨਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ: ਆਰੀਆਂ****ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ (1500-1000 ਈ.ਪੂ.):

• “ਆਰੀਅਨ” ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ “ਆਰਿਆ” ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਚੰਗਾ ਪਰਿਵਾਰ।”
• ਆਰੀਅਨ ਅਰਧ-ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਲੋਕ ਸਨ ਜੋ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ।
• ਉਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ।
• ਲਗਭਗ 1500 ਈਸਾ ਪੂਰਵ, ਉਹ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਕੁਸ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।
• ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।
• ਆਰੀਅਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸੇਬਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ।
• ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।
• ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਖਾਣ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਲਈ ਪਸ਼ੂਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।
• ਆਰੀਅਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
• ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਸੁਝਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਰਕਟਿਕ ਖੇਤਰ, ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ, ਸਵੀਡਨ, ਜਰਮਨੀ, ਡੈਨਿਊਬ ਵਾਦੀ, ਸਾਈਬੇਰੀਆ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ।
• ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਵਿੱਚ ਬੋਗਾਜਕੋਈ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ, ਜੋ 1400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਹੈ, ਲਿਖਤਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਆ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ।
• ਆਰੀਅਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
• ਵੇਦ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਨ: ਰਿਗ ਵੇਦ (ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ), ਸਾਮ ਵੇਦ (ਸੰਗੀਤ), ਯਜੁਰ ਵੇਦ (ਬਲਿਦਾਨ ਅਤੇ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ), ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ (ਚਿਕਿਤਸਾ)।
• ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਸਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਵੇਦ: ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਰੋਤ

ਵੇਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਨੀਂਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਋ਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਾਰ ਵੇਦ

ਵੇਦ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ:

1. ਋ਿਗਵੇਦ: ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਹਨ।
2. ਯਜੁਰਵੇਦ: ਇਸ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜ ਹਨ।
3. ਸਾਮਵੇਦ: ਇਸ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਗ ਅਤੇ ਗੀਤ ਹਨ।
4. ਅਥਰਵਵੇਦ: ਇਸ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਹਨ।ਬ੍ਰਾਹਮਣ

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਰਣਯਕ

ਆਰਣਯਕ ਉਹ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸੀ ਋ਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁ ਸਮ੍ਰਿਤੀ

ਮਨੁ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਯਮ ਹਨ।

ਪੁਰਾਣ

ਪੁਰਾਣ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ, ਰਸਮਾਂ, ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕੋਡਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ।

ਵੈਦਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤਵਿਕ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

• ਆਤਮਾ (ਆਤਮਾ): ਆਤਮਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਵੈ ਜਾਂ ਆਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਕਰਮ (ਕਰਮ): ਕਰਮ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਮੰਦੇ ਨਤੀਜੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
• ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ (ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ): ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਪੁੰਨਾਂ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਪਾਪ ਉਹ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧਰਮ (ਧਾਰਮਿਕਤਾ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪੁੰਨ ਉਹ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• ਪੁਨਰਜਨਮ (ਪੁਨਰਜਨਮ): ਪੁਨਰਜਨਮ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਉੱਤਰ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ (1000-600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ)

ਉੱਤਰ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਜਨਜਾਤੀਕ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਿਕ ਯੁੱਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।

ਉੱਤਰ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦਾ ਸਮਾਜ ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ:

• ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ): ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜਾਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਤੇ ਉਤਸਵ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ।
• ਖੱਤਰੀ (ਸੈਨਾ ਵਰਗ): ਖੱਤਰੀ ਯੋਧਾ ਵਰਗ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ।
• ਵੈਸ਼ (ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ): ਵੈਸ਼ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਸਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਤੇ ਕਮਰਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ।
• ਸ਼ੂਦਰ (ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ): ਸ਼ੂਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਹੱਥੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ।

ਉੱਤਰ ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਹੋਈ, ਨਵੇਂ ਤੱਤਵਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚੇ ਗਏ। ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤਵਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਗ

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ:

1. ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ)
2. ਖੱਤਰੀ (ਯੋਧਾ ਤੇ ਰਾਜੇ)
3. ਵੈਸ਼ (ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਵਣਜਾਰੇ)
4. ਸ਼ੂਦਰ (ਮਜ਼ਦੂਰ)ਦਰਾਵਿੜ

ਦਰਾਵਿੜ ਲੋਕ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਆਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਦਰਾਵਿੜਾਂ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਸਮਾਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਆਰੀਆਂ ਦਾ ਪਿਤ੍ਰਿਕ ਸਮਾਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ।

ਮਹਾਕਾਵਿ ਯੁੱਗ

ਇਪਿਕ ਯੁੱਗ ਇਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਆਰੀਆ ਜਾਤੀਆਂ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਹਾਨ ਇਪਿਕਾਂ ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਹਨ।

ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ

ਉੱਤਰ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਈ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜਟਿਲ ਹੋ ਗਈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ

ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਇਕਾਧਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ।

ਰਾਜਤਵਾਂ ਜਾਂ ਮਹਾਜਨਪਦਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ

ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ, ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਬੁੱਧਿਸਟ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, 16 ਮੁੱਖ ਰਾਜਤਵ ਸਨ ਜੋ ਮਹਾਜਨਪਦਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਹਨ ਇਹ ਰਾਜਤਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ:

1. ਮਗਧ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਦੱਖਣੀ ਬਿਹਾਰ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ
2. ਅੰਗ ਅਤੇ ਵੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਪੂਰਬੀ ਬਿਹਾਰ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਚੰਪਾ
3. ਮੱਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਗੋਰਖਪੁਰ ਖੇਤਰ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ
4. ਚੇਦੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਬੈਲਟ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਤਿਸਵਥਿਰਤੀ
5. ਵਤਸ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਇਲਾਹਾਬਾਦ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਕੌਸ਼ਾਂਬੀ
6. ਕਾਸ਼ੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਬਨਾਰਸ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਵਾਰਾਣਸੀ
7. ਕੋਸਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਅਯੋਧਿਆ): ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਗਰ - ਅਯੋਧਿਆ
8. ਵਜ੍ਜੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਉੱਤਰੀ ਬਿਹਾਰ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਵਜ੍ਜੀ
9. ਕੁਰੂ (ਥਾਨੇਸਰ, ਮੇਰਠ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿੱਲੀ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਇੰਦ੍ਰਪ੍ਰਸਥ
10. ਪੰਚਾਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਕੰਪਿਲਾ
11. ਮਤਸਯ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਜੈਪੁਰ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਵਿਰਾਟਨਗਰ
12. ਸੁਰਸੇਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਮਥੁਰਾ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਮਥੁਰਾ
13. ਅਸੱਕਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਗੋਦਾਵਰੀ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਪੋਟਲੀ
14. ਗੰਧਰਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਤਕਸ਼ਿਲਾ
15. ਕੰਬੋਜ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕਸ਼ਮੀਰ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਰਾਜਪੁਰ
16. ਅਵੰਤੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਮਾਲਵਾ): ਰਾਜਧਾਨੀ - ਉਜੈਨਵੈਦਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪਤਨ

ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ, ਜੋ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਜਟਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾ। ਲੋਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਬੇਕਾਰ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਧਨ ਵਿਅਰਥ ਗਏ।

ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਉਭਾਰ

ਛਠੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਉਭਰੇ: ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ।

ਬੁੱਧ ਧਰਮ

ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਗੌਤਮ ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਕਾ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੀ। 29 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਲਗਭਗ ਛੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਖੋਜਦਾ ਰਿਹਾ।

ਗੌਤਮ ਦਾ ਜਨਮ 563 ਈਸਾ ਪੂਰਵ (ਜਾਂ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 576 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਵਿੱਚ ਲੁੰਬਿਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਕਾ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਪਿਲਵਸਤੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬੋਧ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੀਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ, ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 45 ਸਾਲ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਫੈਲਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ 483 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ (ਕੁਸ਼ੀਨਾਰਾ) ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਰਿਨਿਰਵਾਣ (ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਕਤੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ:

• ਕਮਲ ਅਤੇ ਬੈਲ: ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ
• ਘੋੜਾ: ਮਹਾਨ ਤਿਆਗ
• ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਪੀਪਲ ਦਾ ਰੁੱਖ: ਨਿਰਵਾਣ
• ਧਰਮਚੱਕਰ ਜਾਂ ਚੱਕਰ: ਪਹਿਲਾ ਉਪਦੇਸ਼
• ਸਤੂਪ: ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਜਾਂ ਮੌਤ

ਬੁੱਧ ਧਰਮ

ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਇੱਕ ਧਰਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 2,500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਧਾਰਥ ਗੌਤਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਅੱਠ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਅੱਟ ਮਾਰਗ

ਅੱਟ ਮਾਰਗ ਅੱਠ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ:

1. ਸਹੀ ਵਿਚਾਰ: ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਅਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣੀ।
2. ਸਹੀ ਇਰਾਦਾ: ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚੰਗੇ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਰੱਖਣੀ।
3. ਸਹੀ ਬੋਲੀ: ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਬੋਲਣਾ।
4. ਸਹੀ ਕਰਮ: ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਰਹਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ।
5. ਸਹੀ ਜੀਵਿਕਾ: ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣੀ।
6. ਸਹੀ ਉੱਦਮ: ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚੰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਣ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ।
7. ਸਹੀ ਸਤਰਕਤਾ: ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਰਹਿਣਾ।
8. ਸਹੀ ਇਕਾਗਰਤਾ: ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਪਲ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ।

ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ

ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ:

1. ਵਿਨਯ ਪਿਟਕਾ: ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭਿਖੂਆਂ ਅਤੇ ਭਿਖਣੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨਾਂ ਹਨ।
2. ਸੁੱਤ ਪਿਟਕਾ: ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
3. ਅਭਿਧਮਮ ਪਿਟਕਾ: ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਨ।

ਹੋਰ ਬੁੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ

ਅੱਠ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ:

• ਚਾਰ ਆਰੀਆ ਸੱਚ: ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਸੱਚ ਹਨ।
• ਨਿਰਵਾਣ: ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਲਕੜ ਹੈ।
• ਕਰਮ: ਇਹ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ।
• ਅਹਿੰਸਾ: ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਰਹਿਤ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ।ਬੌਧ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਸਮਾਂ:

• ਸਤੂਪਾ: ਇਹ ਉਹ ਢਾਂਚੇ ਹਨ ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਿਖੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਲਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।

• ਚੈਤਿਆ: ਇਹ ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹਾਲ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬੌਧ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

• ਵਿਹਾਰਾ: ਇਹ ਬੌਧ ਭਿਖੂਆਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਹਨ।ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਿਖੂ:

• ਸਾਰੀਪੁੱਤਰ: ਉਸਨੂੰ ਬੌਧ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਸੀ।

• ਮੋਗਲਾਨਾ: ਉਸ ਕੋਲ ਵੱਡੀਆਂ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਨ।

• ਆਨੰਦ: ਉਹ ਬੁੱਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ।

• ਮਹਾਕਸ਼ਯਪ: ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਬੌਧ ਸਭਾ ਦਾ ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸੀ।

• ਅਨੁਰੁੱਧਾ: ਉਹ ਸਤਿਕ ਸਮਾਧੀ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਸੀ।

• ਉੱਪਾਲੀ: ਉਹ ਬੌਧ ਭਿਖੂ ਸੰਘ ਦੇ ਆਚਰਨ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਸੀ।

• ਰਾਹੁਲ: ਉਹ ਬੁੱਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।ਬੌਧ ਸਭਾਵਾਂ:

• ਪਹਿਲੀ ਬੌਧ ਸਭਾ: 483 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਤਪੰਨੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੌਰਾਨ ਧੰਮ ਪਿਟਕ ਅਤੇ ਵਿਨਯ ਪਿਟਕ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

• ਦੂਜੀ ਬੌਧ ਸਭਾ: 383 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੌਰਾਨ ਬੌਧ ਸਮੁਦਾਇ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ, ਸਥਵਿਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਹਾਸੰਘਿਕ।

• ਤੀਜੀ ਬੌਧ ਸਭਾ: 326 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਪਟਲੀਪੁਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਮੋਗਲੀਪੁੱਤ ਤਿਸ਼ਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ।

• ਚੌਥੀ ਬੌਧ ਸਭਾ: 29 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੰਬਪੰਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਿਖੂ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਿਟਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ।

• ਪੰਜਵੀਂ ਬੌਧ ਸਭਾ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਹੇਠ ਹੋਈ।ਬੁੱਧ ਧਰਮ

• 72 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ: ਮਹਾਯਾਨੀ ਅਤੇ ਹਿਨਾਯਾਨੀ।

ਪਵਿੱਤਰ ਬੁੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ

• ਅੱਠ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ਟਮਹਾਸਥਾਨਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁੰਬਿਨੀ, ਬੋਧਗਯਾ, ਸਾਰਨਾਥ, ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ, ਸਰਸਵਤੀ, ਪਾਜਗ੍ਰਿਹ, ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਕਾਸਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
• ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁੱਧ ਕੇਂਦਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਗੁਜਰਾਤ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਉੜੀਸਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਜੈਨ ਧਰਮ

• ਵਰਧਮਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜੈਨ ਧਰਮ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ 24ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਜਾਂ ਪੈਗੰਬਰ ਸਨ।
• ਵਰਧਮਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਆ ਸਨ, ਜੋ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜਕੁਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।
• ਜੈਨ ਧਰਮ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਋ਸ਼ਭ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ।
• ਵਰਧਮਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦਾ ਜਨਮ 540 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕੁੰਡਗ੍ਰਾਮ (ਵੈਸ਼ਾਲੀ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 42 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣ ਗਿਆ। -ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੈਵਲਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਉਹ 468 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ 72 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਕਰ ਗਿਆ।
• ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ:

1. ਨਿਰਵਾਣ (ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ) ਦਾ ਰਸਤਾ ਤ੍ਰਿਰਤਨ (ਤਿੰਨ ਰਤਨਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਹੈ:
   • ਸੱਚੀ ਆਸਥਾ: ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਸਹੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਝ ਰੱਖਣੀ।
   • ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ: ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸੂਝ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ।
   • ਸੱਚਾ ਆਚਰਨ: ਜੈਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣਾ।
2. ਅਹਿੰਸਾ (ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਚ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵਿਸਤਾਰਤ ਹੈ।
3. ਕਰਮ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਰਚਨਹਾਰ ਰੱਬ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ।

• ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਧਾੜਾਂ ਹਨ:

1. ਸ੍ਵੇਤਾਂਬਰ: 23ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਪਾਰਸਵਨਾਥ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕੀਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
2. ਦਿਗੰਬਰ: 24ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ, ਇਹ ਸਖ਼ਤ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੋਈ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।

• ਜੈਨ ਸਭਾਵਾਂ:

1. ਪਹਿਲੀ ਜੈਨ ਸਭਾ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।
2. ਇਸ ਸਭਾ ਦੌਰਾਨ 14 ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਪੂਰਵਾਂ) ਦੀ ਥਾਂ 12 ਨਵੇਂ ਭਾਗਾਂ (ਅੰਗਾਂ) ਨੇ ਲੈ ਲਈ।
3. ਸ੍ਵੇਤਾਂਬਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਜਦਕਿ ਦਿਗੰਬਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ।

ਜੈਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਹਿਤ:

• ਜੈਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਅਰਸ਼ ਜਾਂ ਅਰਧ ਮਗਧੀ ਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।
• ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ:
  • 12 ਅੰਗ: ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਤੱਤਵਜ്ഞਾਨ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹਨ।
  • 12 ਉਪਾਂਗ: ਇਹ ਸਹਾਇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ ਜੋ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
  • 10 ਪ੍ਰਕੀਰਨ: ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ ਜੋ ਕਾਵਿ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਰੇਂਜ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹਨ।
  • 6 ਛੇਦਸੂਤ੍ਰ: ਇਹ ਛੋਟੇ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
  • 4 ਮੂਲਸੂਤ੍ਰ: ਇਹ ਮੂਲਭੂਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਪਤਨ:

• ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਉਭਰਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਇਆ।
• ਗਿਆਰਵੀਂ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਖੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਦੇਸ਼ਕ:

• ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ:
  • ਨਿਗੰਥ ਨਾਤਪੁੱਤ
  • ਪਕੁੱਧਾ ਕੱਚਾਇਣ
  • ਪੁਰਾਣ ਕਸੱਪ
  • ਸੰਜਯ ਬੇਲੱਥਪੁੱਤ
  • ਮੱਖਲੀ ਗੋਸਾਲ
  • ਅਜਿਤ ਕੇਸਕੰਬਲੀ

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ:

• ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਇ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ:
  • ਅਜੀਵਿਕਾ
  • ਤੇਦੰਡਿਕਾ
  • ਜਟਿਲਕਾ
  • ਮੁੰਡ ਸਵਾਕਾ
  • ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕਾ
  • ਮੰਗੰਡਿਕਾ
  • ਗੋਤਮਕਾ - ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਰਸੀਆ ਦੇ ਅਖੇਮਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਬਣ ਗਿਆ।
• ਇਹ ਥਾਂ ਚੰਗੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
• ਇਹ ਪਟਲੀਪੁਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਕੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪਟਨਾ ਅਤੇ ਗਇਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਿਆ।
• ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਾ ਬਿਮਬਿਸਾਰ ਆਪਣੀ ਚੰਗੀ ਥਾਂ, ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਅਯਸਕ ਖਣਿਜਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਪਟਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਈ।
• ਮਗਧ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜੇ ਸਨ: ਬਿਮਬਿਸਾਰ (545-493 ਈ.ਪੂ.), ਅਜਾਤਸ਼ਤਰੂ (492-460 ਈ.ਪੂ.), ਉਦਯਨ (460-444 ਈ.ਪੂ.), ਹਰਿਆਂਕ ਰਾਜੇ (462-430/413 ਈ.ਪੂ.), ਸ਼ਿਸ਼ੁਨਾਗ ਵੰਸ਼ (430/413-364 ਈ.ਪੂ.), ਅਤੇ ਨੰਦ ਵੰਸ਼ (364/345-324 ਈ.ਪੂ.)।
• ਮਗਧ ਸਾਮਰਾਜ ਵਧਦਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਜਦ ਤੱਕ ਮਹਾਪਦਮ ਨੰਦ ਦਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
• ਆਖਰੀ ਨੰਦ ਰਾਜਾ ਭਦ੍ਰਸਾਲ ਨੰਦ ਨੂੰ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰਯ ਨੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।

ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਦਾ ਆਕਰਮਣ (ਯੂਨਾਨੀ ਆਕਰਮਣ 326 ਈ.ਪੂ.)

• ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਮਹਾਨ, ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਰਾਜਾ, ਨੇ 326 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਕਰਮਣ ਕੀਤਾ।

ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਦਾ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਕਰਮਣ (326 ਈ.ਪੂ.)

• ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ, ਮੈਸੇਡੋਨੀਆ (ਗ੍ਰੀਸ) ਦੇ ਰਾਜਾ ਫਿਲਿਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, 326 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।
• ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅੰਭੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਅੱਗੇ ਘੁਟਣੇ ਟੇਕ ਦਿੱਤੇ।
• ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈ ਹਾਇਡੈਸਪਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਨਾਲ ਲੜੀ। ਪੋਰਸ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਉਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨੇ ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
• ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਘਰ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ।
• ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 19 ਮਹੀਨੇ (326-325 ਈ.ਪੂ.) ਰਿਹਾ। ਉਹ 323 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਬਾਬਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ।
• ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹੇ।

ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ (321-289 ਈ.ਪੂ.)

• ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ ਨੇ 321 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੀ ਨੰਦ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ।
• ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਚਾਣਕਯਾ ਨੇ ਫੌਜ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਨੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
• ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਨੇ 24 ਸਾਲ (321-297 ਈ.ਪੂ.) ਤੱਕ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਸਫਲ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ।

ਅਸ਼ੋਕ ਮਹਾਨ (273-231 ਈ.ਪੂ.)

• ਅਸ਼ੋਕ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਦਾ ਪੋਤਾ ਅਤੇ ਬਿੰਦੁਸਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
• ਉਹ 273 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਰਾਜਤਿਲਕ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 268 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। - ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਹੈ।
• ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 13 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ।
• ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ 13ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਕਲਿੰਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
• ਕਲਿੰਗ ਯੁੱਧ: 265 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਕਲਿੰਗ (ਉੜੀਸਾ) ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਅਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਸਨ: ਸੁਮਨ, ਤਿਸਿਆ ਅਤੇ ਵਿਤਾਸੋਕ। ਉਸਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ: ਦੇਵੀ ਵੇਦਿਸਾ, ਕਾਰੂਵਾਕੀ, ਅਸੰਧਿਮਿਤਰਾ, ਪਦਮਾਵਤੀ ਅਤੇ ਤਿਸਿਆਰਕਸ਼ਿਤਾ। ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: ਮਹਿੰਦਰ, ਤਿਵਰਾ, ਕੁਨਾਲ ਅਤੇ ਜਲੌਕਾ। ਉਸਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ: ਸੰਘਮਿਤਰਾ (ਜਿਸਨੇ ਅਗਨਿਬ੍ਰਾਹਮਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ) ਅਤੇ ਚਾਰੂਮਤੀ (ਜਿਸਨੇ ਦੇਵਪਾਲ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ)। ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਪੋਤੇ ਸਨ: ਦਸ਼ਰਥ, ਸੰਪ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁਮਨ (ਸੰਘਮਿਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ)।
• ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਰਿਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।
• ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਫਰਮਾਨ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਮਕਾਲਿਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨ:

1. ਦੋ ਛੋਟੇ ਪੱਥਰ ਫਰਮਾਨ (258 ਈਸਾ ਪੂਰਵ)

ਪੂਰਵ-ਗੁਪਤ ਕਾਲ****ਲਿਖਤਾਂ

• ਬਾਬਰੂ ਫਰਮਾਨ (257 ਈ.ਪੂ.)

• ਚੌਦਾਂ ਪੱਥਰੀ ਫਰਮਾਨ (257 ਤੋਂ 256 ਈ.ਪੂ.)

• ਕਲਿੰਗ ਲਿਖਤਾਂ (256 ਈ.ਪੂ.)

• ਬਾਰਾਬਰ ਪੱਥਰੀ ਫਰਮਾਨ ਗਯਾ ਨੇੜੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ (250 ਈ.ਪੂ.)

• ਤਰਾਈ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਥੰਮ੍ਹ ਫਰਮਾਨ (249 ਈ.ਪੂ.)

• ਸੱਤ ਥੰਮ੍ਹ ਫਰਮਾਨ (243 ਈ.ਪੂ.)

• ਚਾਰ ਛੋਟੇ ਥੰਮ੍ਹ ਫਰਮਾਨ (232 ਈ.ਪੂ.)ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤ

• ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ (ਕੌਟਿਲ੍ਯ)

• ਇੰਡਿਕਾ (ਮੈਗਸਥੀਨੀਜ਼)

• ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਕਥਾ (ਚਣਿਆ)

• ਮੁਦਰਾ ਰਾਕਸ਼ਸ (ਵਿਸ਼ਾਖਦੱਤ)

• ਪੁਰਾਣ

• ਵੰਸਥਪਕਾਸਿਨੀ, ਦੀਘ ਨਿਕਾਯ ਅਤੇ ਜਾਤਕ (ਬੌੱਧ ਸਾਹਿਤ)

• ਦੀਪਵੰਸ ਅਤੇ ਮਹਾਵੰਸ (ਸੀਲੋਨੀ ਕਰੋਨਿਕਲਾਂ)

• ਦਿਵ੍ਯਾਵਦਾਨ (ਤਿਬਤੀ ਸਰੋਤ)

• ਪਰਿਸ਼ਿਸ਼ਟਪਰਵਨ (ਜੈਨ ਕ੍ਰਿਤ)ਪੁਰਾਤਤਵ ਖੁਦਾਈਆਂ

• ਬੀ. ਬੀ. ਲਾਲ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ)

• ਜੌਨ ਮਾਰਸ਼ਲ (ਟੈਕਸਿਲਾ)

• ਜੀ. ਆਰ. ਸ਼ਰਮਾ (ਘੋਸ਼ਿਤਾਰਾਮ ਮਠ)

• ਏ. ਐੱਸ. ਅਲਟੇਕਰ (ਕੁਮਰਹਾਰ ਥੰਮ੍ਹ ਹਾਲ)

ਹੋਰ ਖੁਦਾਈਆਂ ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਸ਼ੁੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼

• ਸ਼ੁੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪੁਸ਼੍ਯਮਿਤ੍ਰ ਸ਼ੁੰਗ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੀਤੀ।
• ਸ਼ੁੰਗ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਾਂਚੀ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਤੂਪ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਕਣਵ ਰਾਜਵੰਸ਼

• ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ੁੰਗ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕਣਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਸਾਤਵਾਹਨ ਰਾਜਵੰਸ਼

• ਪੁਲਮਾਈ ਤੀਜ, ਇੱਕ ਸਾਤਵਾਹਨ ਰਾਜੇ, ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕਣਵ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਸਾਤਵਾਹਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
• ਸਾਤਵਾਹਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਤੂਪ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਮਰਾਵਤੀ, ਭਟਟੀਪ੍ਰੋਲੂ, ਗੰਤਸਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਰਜੁਨਕੋੰਡਾ ਹਨ।

ਸਾਤਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਪਤਨ

• 220 ਈਸਵੀ ਤੱਕ, ਸਾਤਵਾਹਨਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਾਕਾ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨੀ ਗਵਰਨਰਾਂ ਹੱਥੋਂ ਗਵਾ ਦਿੱਤੀ।
• ਇਹ ਸਮਿਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।

ਹੇਲੇਨਿਸਟਿਕ ਕਲਾ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਗ੍ਰੀਕ

• ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੇਲੇਨਿਸਟਿਕ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
• ਮੌਰਿਆ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਾਕਮ ਇੰਡੋ-ਗ੍ਰੀਕ ਸਨ। ਮਿਨੈਂਡਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੰਡੋ-ਗ੍ਰੀਕ ਹਾਕਮ ਸੀ।

ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ

• ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਏ ਗਏ।

ਸਾਕਾ

• ਸਾਕਾ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਾਕਮ ਸਮੂਹ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਮੋਗਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਸਾਕਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੁਦਰਦਮਨ ਪਹਿਲਾ। ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਕਾ ਹਾਕਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਨ, ਉਸ਼ਾਵਦੱਤਾ, ਘਮਾਟਿਕਾ ਅਤੇ ਘਸਟਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਪਾਰਥੀਆਂ, ਜੋ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਨੇ ਸਾਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਗੋਂਡੋਫਰਨੇਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਰਥੀਆਨ ਹਾਕਮ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾਣਾਂ ਨੇ ਪਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਕਨਿਸ਼ਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ। ਕੁਸ਼ਾਣ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪੰਜ ਯੇਨਚੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।

ਕਨਿਸ਼ਕ ਨੇ 78 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਖ਼ਰੀ ਕੁਸ਼ਾਣ ਹਾਕਮ ਵਾਸੂਦੇਵ ਪਹਿਲਾ ਨਾਗਾ ਹਾਕਮਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ।

ਗੁਪਤਾ ਵੰਸ਼ (320-550 ਈਸਵੀ)

ਗੁਪਤਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰਾ ਯੁਗ ਜਾਂ ਕਲਾਸਿਕਲ ਯੁਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਫੈਲੀ। ਗੁਪਤਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਨ:

• ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਪਹਿਲਾ (320-335 ਈਸਵੀ)
• ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ (335-380 ਈਸਵੀ)
• ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਦੂਜਾ (380-415 ਈਸਵੀ)
• ਕੁਮਾਰਗੁਪਤ ਪਹਿਲਾ (415-455 ਈਸਵੀ)
• ਸਕੰਦਗੁਪਤ (455-467 ਈਸਵੀ)
• ਪੁਰੁਗੁਪਤ (467-469 ਈਸਵੀ)
• ਬੁੱਧ ਗੁਪਤ (477-500 ਈਸਵੀ) ਗੁਪਤਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰਾ ਯੁਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਲਾਸਿਕਲ ਯੁਗ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

1. ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਕਤਾ ਸੀ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।
2. ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਸੀ, ਹਲਕੇ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਨਰਮ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸਨ।
3. ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਮੁੜ ਉਭਰਿਆ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ।
4. ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਖਿੜੇ।
5. ਫਾਹਿਅਨ, ਇੱਕ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਜੋ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਆਇਆ, ਨੇ ਗੁਪਤਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਬਾਰੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵਰਣਨ ਦਿੱਤਾ।

ਟੇਬਲ 1.1 ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਰਤਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜ ਹੇਠ ਸੁਨਹਿਰਾ ਯੁਗ ਵੇਖਿਆ। ਗੁਪਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਮਗਧ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਰਾਬਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਗੁਪਤਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਸੀ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕਾਲੀਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕ ਅਭਿਜ੍�ਾਨ ਸ਼ਕੁੰਤਲਮ ਲਿਖਿਆ। ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਸਨ:

• ਅਮਰਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਮਰਕੋਸ਼ ਲਿਖਿਆ, ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ।
• ਵਰਾਹਮਿਹਿਰ, ਇੱਕ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਤਸੰਹਿਤਾ ਲਿਖੀ।
• ਵਰਰੁਚੀ, ਇੱਕ ਵਿਆਕਰਣਕਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਆਕਰਨ, ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਨ ਲਿਖਿਆ।
• ਸ਼ੰਕੂ, ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਿਲਪਸ਼ਾਸਤਰ, ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ।
• ਵੇਤਾਲਭੱਟ, ਇੱਕ ਜਾਦੂਗਰ ਜਿਸ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰਸ਼ਾਸਤਰ, ਜਾਦੂਈ ਮੰਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ।
• ਹਰਿਸੇਨ, ਇੱਕ ਕਵੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਵਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ:

• ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ।
• ਗੁਫਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਚਰਮ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।
• ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੇ ਭਾਰਤ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧੇਰੇ ਪਰਸਪਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
• ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਟੈਕਸ ਸਨ।
• ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਮੁੜ ਕਈ ਛੋਟੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ।
• ਯੋਗ, ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਛੇ ਮੁੱਖ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅੱਜ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਉੱਤਰ ਦੇ ਉਲਟ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣੀ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ (606-647 ਈਸਵੀ):

• ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਥਾਨੇਸ਼ਵਰ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਰਾਜਾ ਪੁਸ਼ਭੂਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਾਨੌਜ (ਥਾਨੇਸ਼ਵਰ) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ।
• ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਖਰੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਾ ਸੀ।

ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ (ਈਸਵੀ 606-647)

• ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ 606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇਵਗੁਪਤ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
• ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ, ਮਾਲਵਾ, ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਤੱਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
• ਇੱਕ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਹਿਊਨ ਤਸਾਂਗ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਲਿਖਿਆ।
• ਬਾਣਭੱਟਾ, ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ, ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਹਰਸ਼ਚਰਿਤ ਲਿਖੀ।

ਰਾਜਪੂਤ (ਈਸਵੀ 650-1200)

• ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਪੂਤ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਏ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।
• ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਾਰ ਗਏ।

ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਵੰਸ਼****ਚੇਦੀ ਦੇ ਕਲਚੂਰੀ:

• ਕਲਚੂਰੀ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੇਦੀ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ।

ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਚੌਹਾਨ:

• ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਅਜਮੇਰ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ।

ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੋਲੰਕੀ:

• ਸੋਲੰਕੀ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ।

ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਗੁਹਿਲੋਤ:

• ਗੁਹਿਲੋਤ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮੇਵਾੜ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ।

ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ:

• ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬਹਾਦੁਰ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ 1192 ਵਿੱਚ ਤਰਾਈ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਜੈ ਚੰਦ ਰਾਠੌਰ:

• ਜੈ ਚੰਦ ਰਾਠੌਰ ਕੰਨੌਜ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ 1194 ਵਿੱਚ ਚੰਦਾਵਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੋਰੀ ਨੇ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਜਰਾ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ:

• ਗੁਜਰਾ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਜਰ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
• ਗੁਜਰਾ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਾ ਨਾਗਭਟਟ ਪਹਿਲਾ, ਵਤਸਰਾਜ, ਨਾਗਭਟਟ ਦੂਜਾ, ਰਾਮਭਦਰ, ਭੋਜ ਅਤੇ ਮਹੇਂਦਰਪਾਲ ਸਨ।

ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ:

• ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੈਕਨ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ।
• ਦੰਤਿਦੁਰਗ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਲੁਕਿਆਂ ਤੋਂ ਡੈਕਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
• ਧ੍ਰੂਵ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਫਲ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ।

ਪਾਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਾ:

• ਗੋਪਾਲ: ਉਸ ਨੇ ਪਾਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਚੌਥਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਰਾਜ ਗੌੜ, ਵੰਗ, ਰਾਢ ਅਤੇ ਮਗਧ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ।

• ਧਰਮਪਾਲ: ਉਸ ਨੇ 770 ਤੋਂ 810 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

• ਦੇਵਪਾਲ: ਉਸ ਨੇ 810 ਤੋਂ 850 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

• ਵਿਗ੍ਰਹਪਾਲ: ਉਸ ਨੇ 850 ਤੋਂ 854 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

• ਨਾਰਾਇਣਪਾਲ: ਉਸ ਨੇ 854 ਤੋਂ 908 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸੈਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਾ:

• ਵਿਜਯਸੇਨ: ਉਸ ਨੇ 1095 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਪਾਲ ਰਾਜਾ ਮੰਡਨਪਾਲ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ।

• ਬੱਲਾਲਸੇਨ: ਉਸ ਨੇ 1158 ਤੋਂ 1187 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

• ਲਕਸ਼ਮਣਸੇਨ: ਉਸ ਨੇ 1187 ਤੋਂ 1205 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

• ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਸੇਨ: ਉਹ ਸੇਨ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।ਸੇਨਾਂ ਦਾ ਪਤਨ:

• ਮੁਹੰਮਦ-ਬਿਨ-ਭਕਤਿਆਲ-ਖ਼ਲਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣਸੇਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਨਾਡੀਆ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ।

• ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਬੰਗਾਲ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਗੰਡਾ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।

• ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ, ਸੇਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੰਤਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਦੇਵ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ। ## ਆੰਧਰਾ

• ਆੰਧਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਤਵਾਹਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ।

• ਆੰਧਰਾ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਿਮੁੱਖਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਤਕਰਨੀ ਪਹਿਲਾ (184-130 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਰਾਜ), ਪੁਲਮਾਈ ਦੂਜਾ (130-145 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਰਾਜ) ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਜਾ ਯਜ਼ਨਸ਼ਾਤਕਰਨੀ (175-225 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਰਾਜ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ।

ਚਾਲੁਕਯ (ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ)

• ਚਾਲੁਕਯ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੰਸ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਖੇਤਰ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਪੱਛਮੀ ਯੁੱਗ: ਇਸ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਬਦਾਮੀ ਦੇ ਚਾਲੁਕਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2. ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਯੁੱਗ: ਇਸ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣੀ ਦੇ ਚਾਲੁਕਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਪੂਰਬੀ ਚਾਲੁਕਿਆ ਯੁੱਗ: ਇਸ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਵੇਂਗੀ ਦੇ ਚਾਲੁਕਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਾਲੁਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਕੇਸ਼ਨ I (543-567 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ), ਪੁਲਕੇਸ਼ਨ II (610-642 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ), ਵਿਨਯਾਦਿਤਯ (681-696 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ), ਅਤੇ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਯ II (733-745 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼

• ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਜਰਾਜਾ I ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ (985-1014 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ)। ਉਸ ਨੇ ਮਦਰਾਸ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੰਜਾਵੁਰ ਸੀ।

ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਜਾ

• ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜੇੰਦਰ III ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1246 ਤੋਂ 1279 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
• ਰਾਜੇੰਦਰ III ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਪਾਂਡਿਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਹਾਰੀਆਂ।
• ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਰਾਜੇੰਦਰ III ਨੇ ਪਾਂਡਿਆਂ ਅੱਗੇ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ

• ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
• ਗੋਰੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ।
• ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸਲਤਨਤ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
• ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਤੁਰਕੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ। ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ।

ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪੰਜ ਰਾਜਵੰਸ਼

1. ਇਲਬਾਰੀ ਜਾਂ ਗੁਲਾਮ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1206-1290)

• ਇਲਬਾਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੁਤੁਬ-ਉਦ-ਦਿਨ ਐਬਕ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਲਾਮ ਸੀ।
• ਐਬਕ ਨੇ 1206 ਤੋਂ 1210 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਅਰਾਮ ਸ਼ਾਹ ਆਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਤੇ ਹਟਾ ਕੇ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ।
• ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਇਲਬਾਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1210 ਤੋਂ 1236 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
• ਇਲਬਾਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ — ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਮੁਸਲਿਮ ਮਹਿਲਾ ਰਾਜਾ — ਅਤੇ ਬਲਬਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

1. ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ

• ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਪਹਿਲਾ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਟੰਕਾ ਨਾਂ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਕੇ ਅਪਣਾਏ।
• ਬਲਬਨ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੱਖਪਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜਪਾਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।”
• ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ (1253-1325), ਜਿਸਨੂੰ “ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੋਤਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਬਲਬਨ ਦੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

2. ਖਿਲਜੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1290-1320)

• ਸੁਲਤਾਨ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦਿਨ ਖਿਲਜੀ ਨੇ 1290 ਵਿੱਚ ਖਿਲਜੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ।
• ਅਲਾਉਦ-ਦਿਨ ਖਿਲਜੀ ਸੁਲਤਾਨ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦਿਨ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ 1296 ਵਿੱਚ ਤਖਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।
• ਅਲਾਉਦ-ਦਿਨ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਵਕਫ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈਆਂ।
• 1320 ਵਿੱਚ ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਨੇ ਕੁਤੁਬ-ਉਦ-ਦਿਨ ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਅਲਾ-ਉਦ-ਦਿਨ ਖਿਲਜੀ ਦਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਖਿਲਜੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।

3. ਤੁਗਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1320-1414)

• ਗਿਆਸੁਦੀਨ ਤੁਗਲਕ ਨੇ 1320 ਵਿੱਚ ਤੁਗਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
• ਤੁਗਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ:

1. ਮੁਹੰਮਦ-ਬਿਨ ਤੁਗਲਕ (1325-1351), ਜਿਸ ਨੇ ਪੀਤਲ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਏ।
2. ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ (1351-1388), ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਅਫਰੀਕੀ ਯਾਤਰੀ ਇਬਨ ਬਤੂਤਾ ਭਾਰਤ ਆਇਆ।

ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ: ਇੱਕ ਸਰਲ ਝਲਕ****1. ਤੁਗਲਕ ਵੰਸ਼ (1320-1414)

• ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗਲਕ 1325 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬਣਿਆ।
• ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਸੁਧਾਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਵੀਂ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਆਮਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ।
• ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤਾਂ ਹੋਈਆਂ।
• ਤੈਮੂਰ, ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਜੇਤੂ, 1398 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਗਲਕ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।

2. ਸੈਯਦ ਵੰਸ਼ (1414-1451)

• ਖਿਜ਼ਰ ਖਾਨ, ਜੋ ਤੈਮੂਰ ਹੇਠ ਗਵਰਨਰ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, 1414 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬਣਿਆ।
• ਸੈਯਦ ਵੰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ।
• ਆਖ਼ਰੀ ਸੈਯਦ ਸੁਲਤਾਨ, ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ, 1451 ਵਿੱਚ ਬਹਲੋਲ ਲੋਧੀ ਦੇ ਹੱਥ ਰਾਜ ਛੱਡ ਗਿਆ।

3. ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼ (1451-1526)

• ਬਹਲੋਲ ਲੋਧੀ, ਇੱਕ ਅਫਗਾਨ ਸਰਦਾਰ, ਨੇ 1451 ਵਿੱਚ ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
• ਲੋਧੀ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਲਾਕਾ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਕਈ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
• ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਅਤੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਧੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਨ।

4. ਪਹਿਲੀ ਪਾਨੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ (1526)

• 1526 ਵਿੱਚ, ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਾਬਰ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਪਾਨੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
• ਬਾਬਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

5. ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਪਤਨ

• ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
  • ਅੰਦਰੂਨੀ ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤਾਂ
  • ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
  • ਖੇਤਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਉਭਰਨਾ
  • ਤੈਮੂਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ
  • ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਉਭਰਨਾ

ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਪਤਨ

ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਡਿੱਗੀ:

1. ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਰਾਜ: ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨੇ ਲੋਹ-ਫਟਕ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ।
2. ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ: ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ।
3. ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ: ਸਲਤਨਤ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ।
4. ਆਰਥਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ: ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜੋ ਖਜਾਨੇ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਸਨ।
5. ਗੁਲਾਮ ਆਬਾਦੀ: ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,80,000 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਜਾਨੇ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ।ਮੁਗਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1526-1540 ਅਤੇ 1555-1857)

• ਬਾਬਰ (1526-1530) ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 1526 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ 1527 ਵਿੱਚ ਗੋਰਗ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ।
• ਹੁਮਾਯੂੰ (1530-1540) ਬਾਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ 1530 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਖ਼ਤ ‘ਤੇ ਬੈਠਿਆ।
• ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ (1540-1545) ਇੱਕ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੇਸ਼ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਸੁਧਾਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਆਮਦਨ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ‘ਰੁਪਇਆ’ ਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ।

ਅਕਬਰ (1556-1605)

• ਅਕਬਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
• ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਅਸਲ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਦੇ ਉਲਟ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
• ਅਕਬਰ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ।
• ਉਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸੀ।

ਜਹਾਂਗੀਰ (1605-1627)

• ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
• ਉਹ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1605 ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ।
• ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
• ਉਸ ਨੇ 1611 ਵਿੱਚ ਮੇਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਨੂਰ ਜਹਾਂ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।

ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ (1628-1658)

• ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
• ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1628 ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ।
• ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਮੁਮਤਾਜ ਮਹਿਲ 1631 ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਈ।
• ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਮਹਲ ਬਣਵਾਇਆ।
• ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਕਲਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੋਸ਼ਕ ਸੀ।
• ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਿਲੱਖਣ ਢਾਂਚੇ ਬਣਵਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
• ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਲਈ ਜੰਗ ਹੋਈ।

ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਰਾਜ

ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ 1658 ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ 1666 ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ 50 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਤੋੜੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਰੋਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ, ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਦੂਜੀ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ (1556)

ਦੂਜੀ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੇਮੂ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਨੇਤਾ, ਅਤੇ ਬੈਰਮ ਖਾਂ, ਅਕਬਰ ਦੇ ਰੀਜੈਂਟ, ਵਿਚਕਾਰ ਲੜੀ ਗਈ। ਹੇਮੂ ਨੂੰ 5 ਨਵੰਬਰ 1556 ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਦਿਵਾਇਆ।

ਹਲਦੀਘਾਟੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1576)

ਇਹ ਲੜਾਈ 1576 ਵਿੱਚ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅੰਬਰ ਦੇ ਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜੀ ਗਈ। ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।

ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਪਤਨ

• 1739 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਪਰਸ਼ੀਆਈ ਰਾਜਾ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
• ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੁੱਟ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਗਿਆ।

ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਲਤਨਤ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮਰਾਠੇ****ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਲਤਨਤ

• ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1336 ਵਿੱਚ ਹਰਿਹਰ ਪਹਿਲਾ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਗਲਕ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
• ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਕਾਲ ਸਨ:

1. ਸੰਗਮ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1336-1485 ਈਸਵੀ): ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਹਰ ਪਹਿਲਾ, ਬੁੱਕਾ ਪਹਿਲਾ, ਹਰਿਹਰ ਦੂਜਾ, ਬੁੱਕਾ ਦੂਜਾ, ਦੇਵਰਾਇਆ ਪਹਿਲਾ, ਵੀਰ ਵਿਜੈ, ਦੇਵਰਾਇਆ ਦੂਜਾ, ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ, ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰੌੜਾ ਦੇਵਾ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
2. ਸਲੂਵਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1485-1505 ਈਸਵੀ): ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਲੂਵਾ ਨਰਸਿੰਘ, ਤਿਮਮਰਾਇਆ ਅਤੇ ਇਮਾਦੀ ਨਰਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
3. ਤੁਲੁਵਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1505-70): ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਨਰਸਿੰਘ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦੇਵ ਰਾਇ, ਅਚਿਤਾ ਰਾਇ, ਵੇਂਕਟ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਅਰਵਿਦੂ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1570-1652)

• ਅਰਵਿਦੂ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ 1570 ਤੋਂ 1652 ਤੱਕ ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਲਤਨਤ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
• ਇਹ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਤਿਰੂਮਲਾ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ 1570 ਤੋਂ 1572 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
• ਇਸ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਰੰਗ (1572-1585), ਵੇਂਕਟ ਦੂਜਾ (1585-1614), ਸ੍ਰੀ ਰੰਗ ਦੂਜਾ (1614), ਰਾਮਦੇਵ (1614-1630), ਵੇਂਕਟ ਤੀਜਾ (1630-1642) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਰੰਗ ਤੀਜਾ (1642-1652) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਵਿਜੈਨਗਰ-ਬਾਹਮਨੀ ਟਕਰਾਅ

• ਵਿਜੈਨਗਰ-ਬਹਮਣੀ ਟਕਰਾਅ ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਬਹਮਣੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ।
• ਇਹ ਟਕਰਾਅ 1367 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵਿਜੈਨਗਰ ਦੇ ਬੁੱਕਾ-ਏਕ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
• ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਸੀ: ਤੁੰਗਭਦਰ ਦੋਆਬ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਗੋਦਾਵਰੀ ਡੈਲਟਾ ਅਤੇ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਦੇਸ਼।
• ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ 1565 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਕੋਟਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹਮਣੀ ਸਲਤਨਤਾਂ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮਰਾਠੇ****ਸਿੱਖ

• ਸਿੱਖ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮੁਦਾਇ ਵਜੋਂ ਉਭਰੇ।
• 1675 ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ।
• ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਸਲਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖ:

• ਸਿੱਖ ਮੁਗਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਲਈ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
• ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੈਨਾ ਬਣਾਈ।
• ਪਰ 1708 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਇੱਕ ਅਫ਼ਗਾਨ ਆਦਮੀ ਨੇ ਦੱਕਨ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
• ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ, ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਮਰਾਠੇ:

• ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਰਾਠੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਗਏ।
• ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
• ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ:

• ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ।
• ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਅੰਬਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।
• 1665 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ 1674 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ

ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1680 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਭਾਜੀ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੰਭਾਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸੰਭਾਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਰਾਜਾਰਾਮ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾਰਾਮ 1700 ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਤਾਰਾਬਾਈ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਖਿਲਾਫ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਸਵੈਸ਼ਾਸੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਉਭਰ

ਜਿਵੇਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਵੈਸ਼ਾਸੀ ਰਾਜ ਉਭਰੇ। ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਹ ਸਨ:

• ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਹੇਠ ਬੰਗਾਲ
• ਸਦਾਤ ਖਾਨ ਬਰਹਾਨ-ਉਲ ਮੁਲਕ ਹੇਠ ਔਧ (ਅਵਾਧ)
• ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਆਸਫ ਜਾਹ ਹੇਠ ਹੈਦਰਾਬਾਦ
• ਸਆਦਤੁੱਲਾ ਖਾਨ ਹੇਠ ਕਾਰਨਾਟਕ
• ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਹੇਠ ਮੈਸੂਰ
• ਚੁਰਾਮਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜਮਲ ਹੇਠ ਜਾਟ
• ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੇਠ ਸਿੱਖ

ਯੂਰਪੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ

ਯੂਰਪੀ ਵਪਾਰੀ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਆਏ, ਫਿਰ ਡੱਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ। ਉਹ ਸਭ ਵਪਾਰ ਲਈ ਆਏ ਸਨ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਏ।

1498 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਨਾਵਿਕ ਵਾਸਕੋ ਡਾ ਗਾਮਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।

• ਉਸ ਨੇ ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁੱਡ ਹੋਪ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਾਹ ਲੱਭਿਆ।
• ਉਹ 27 ਮਈ 1498 ਨੂੰ ਕਾਲੀਕੁਟ ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।

ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣ ਗਏ।

• ਵਾਸਕੋ ਡਾ ਗਾਮਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੈਪਟਨ ਜਨਰਲ ਅਲਫੋਂਸੋ ਡੀ ਅਲਬੁਕਰਕ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਲਿਆ।
• ਉਸ ਨੇ 1510 ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

ਡੱਚ 1595 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਏ।

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1602 ਵਿੱਚ ਡੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਬਣਾਈ।
• ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੰਬਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ।

ਡੱਚ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ।

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1605 ਵਿੱਚ ਮਸੂਲੀਪਟਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
• ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲੀਕੈਟ, ਸੂਰਤ, ਬਿਮਿਲਪਟਮ, ਕਾਰੀਕਲ, ਚਿੰਸੂਰਾ, ਕਾਸੀਮਬਜ਼ਾਰ, ਬਰਾਨਾਗੋਰ, ਪਟਨਾ, ਬਾਲਾਸੋਰ ਅਤੇ ਕੋਚੀ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ।

ਪੁਲੀਕੈਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰ ਕੇਂਦਰ 1690 ਤੱਕ ਸੀ।

• ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਨੇਗਪਟਨਮ ਤੇ ਸ਼ਿਫਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਡੱਚ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਨ।

• ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
• ਇਹ ਰੰਜਿਸ਼ 1600 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1700 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਰਮ ‘ਤੇ ਸੀ।
• ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇੱਕ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਾਲੈਂਡੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਾਲੈਂਡੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਗਵਾ ਦਿੱਤੀ। 1759 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਵਪਾਰੀ ਕੰਪਨੀ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਬਈ, ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਧਾ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ 1759 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਅਮੀਰ ਸੂਬੇ ਬੰਗਾਲ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਮਿਲ ਗਿਆ।

**1686 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ ਹੋਈ। 1688-1689 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਹੱਥੋਂ ਗਵਾ ਦਿੱਤੇ।**1690 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1691 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਫਰਮਾਨ’ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਕਸਟਮ ਡਿਊਟੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ। 1717 ਵਿੱਚ ਫਰੁਖ ਸਿਯਾਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ‘ਫਰਮਾਨ’ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹੀ ਰਿਆਇਤ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਫਰਾਂਸੀਸੀ 1664 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਏ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਚੰਦਨਨਗਰ ਵਿਖੇ ਵਪਾਰੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਬੋਰਬਨ ਅਤੇ ਮੌਰੀਸ਼ਸ ਟਾਪੂਆਂ ਉੱਤੇ ਨੌਕਾ ਘਾਟੀਆਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ।

**ਫਰਾਂਸੀਸੀ 1706 ਤੱਕ ਚੰਗਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। 1720 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਵਰਨਰ ਲੈਨੋਅਰ ਅਤੇ ਦੁਮਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਹੇਠ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਸਕੇ।**ਹਾਲਾਂਕਿ, 1742 ਵਿੱਚ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਗਵਰਨਰ ਦੁਪਲੇਕਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖਿਲਾਫ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰਨਾਟਕ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਹਾਰ ਗਏ।

ਬੰਗਾਲ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ

• ਨਵਾਬ ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ 1740 ਤੋਂ 1756 ਤੱਕ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ।
• ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।
• ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਰਸ ਥਾਪਿਆ। ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਅਪ੍ਰੈਲ 1756 ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ।
• ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਲੇਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ।
• ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਸਿਮਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੈਕਟਰੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਜੂਨ 1756 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਨੂੰ ਫਤਹ ਕਰ ਲਿਆ।

ਬਲੈਕ-ਹੋਲ ਤ੍ਰਾਸਦੀ

• 20 ਜੂਨ 1756 ਦੀ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਖਿੜਕੀ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਕੈਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਕਾਰਨ ਮਰ ਗਏ।
• ਦਸੰਬਰ 1756 ਵਿੱਚ ਕਰਨਲ ਕਲਾਈਵ ਅਤੇ ਐਡਮਿਰਲ ਵਾਟਸਨ ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਆਏ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।
• ਮਿਰ ਜਾਫਰ, ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦਾ ਸਾਲਾ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਨਵਾਬ ਸੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲੇਬੰਦੀ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਲੰਘਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਹ ਫੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਏ ਗਏ।

ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਦਾ ਕਲਾਈਵ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਸਮਝੌਤਾ

• ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਾਂਡਰ ਕਲਾਈਵ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਅਲੀਵਰਦੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗੱਦੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਉੱਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਲੈਣ ਲਈ।

ਮਿਰ ਜਾਫਰ ਦਾ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਲਈ ਸਮਰਥਨ

• ਕਲਾਈਵ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੁਪਤ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਿਰ ਜਾਫਰ ਨੇ ਅਲੀਵਰਦੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1757)

• 23 ਜੂਨ 1757 ਨੂੰ ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦੀ ਫੌਜ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਮਿਰ ਜਾਫਰ ਦੀ ਗਦਾਰੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਬੰਗਾਲ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਮਿਰ ਜਫ਼ਰ ਬਣਿਆ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਨਵਾਬ

• ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਰ ਜਫ਼ਰ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਵਾਬ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਨੇੜੇ ਇਲਾਕਾ 24 ਪਰਗਣਾ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦਿੱਤੀ।

ਬਕਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1764)

• ਮਿਰ ਜਫ਼ਰ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮਿਰ ਕਾਸਿਮ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੋਰਚਾ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ। 1764 ਵਿੱਚ ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਬਕਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।

ਕਾਰਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ****ਪਹਿਲੀ ਕਾਰਨਾਟਕ ਲੜਾਈ (1746-1748)

• ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਕਾਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਡੁਪਲੇਕਸ ਪਾਂਡਿਚੇਰੀ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨੇਤਾ ਸੀ।
• ਫ੍ਰੈਂਚਾਂ ਨੇ ਫੋਰਟ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• ਕਾਰਨਾਟਕ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਫੌਜ ਭੇਜੀ, ਪਰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਗਏ।

ਦੂਜੀ ਕਾਰਨਾਟਕ ਲੜਾਈ (1751-1754)

• ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣ ਗਏ।
• 1760 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਬਾਰਾ ਭਿਡੇ, ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਹਾਰ ਗਏ।
• 1763 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ

• ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਮਰਾਠਾ ਲੜਾਈ (1775-1782) ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ।
• 1782 ਦੀ ਸਲਬਈ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਮੈਸੂਰ ਦੀ ਲੜਾਈ

• ਮੈਸੂਰ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜ ਸੀ

ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਮੈਸੂਰ ਯੁੱਧ

ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਈ ਯੁੱਧ ਲੜੇ, ਜੋ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

1769 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਮੈਸੂਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਨੇ ਕਾਰਨਾਟਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, 1781 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਨੂੰ ਪੋਰਟੋ ਨੋਵੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੇ ਮਦਰਾਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ।

ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਯੁੱਧ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 1784 ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਧੀ ਹੋਈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, 1789 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਇਹ ਯੁੱਧ 1792 ਵਿੱਚ ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਹਾਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਇਆ।

ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ

1758 ਵਿੱਚ ਰਾਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਨੂੰ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਉਹ 1760 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1765 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਦੀ ਦਿਵਾਨੀ (ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ) ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜੇ (1720-1949)

• ਸਾਦਤ ਖਾਨ ਬੁਰਹਾਨ-ਉਲ-ਮੁਲਕ (1722-1739): ਉਹ ਅਵਧ ਦਾ ਨਵਾਬ ਸੀ।
• ਸਫਦਰ ਜੰਗ (1739-1754): ਉਹ ਅਵਧ ਦਾ ਨਵਾਬ ਸੀ।
• ਸ਼ੁਜਾ-ਉਦ-ਦੌਲਾ (1754-1775): ਉਹ ਅਵਧ ਦਾ ਨਵਾਬ ਸੀ।
• ਆਸਫ-ਉਦ-ਦੌਲਾ (1775-1797): ਉਹ ਅਵਧ ਦਾ ਨਵਾਬ ਸੀ।
• ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ (1797-1798): ਉਹ ਅਵਧ ਦਾ ਨਵਾਬ ਸੀ।
• ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਆਸਫ ਜਾਹ (1724-1748): ਉਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸੀ।
• ਨਾਸਿਰ ਜੰਗ (1748-1750): ਉਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸੀ।
• ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਜੰਗ (1750-1751): ਉਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸੀ।

ਹੈਦਰਾਬਾਦ:

• ਸਲਾਬਤ ਜੰਗ (1751-1760)
• ਨਿਜ਼ਾਮ ਅਲੀ (1760-1803)
• ਸਿਕੰਦਰ ਜਾਹ (1803-1829)
• ਨਾਸਿਰ-ਉਦ-ਦੌਲਾ (1829-1857)
• ਅਫਜ਼ਲ-ਉਦ-ਦੌਲਾ (1857-1869)
• ਮਹਾਬਤ ਅਲੀ ਖਾਨ (1869-1911)
• ਉਸਮਾਨ ਅਲੀ ਖਾਨ (1911-1949)

ਮੈਸੂਰ:

• ਹੈਦਰ ਅਲੀ (1761-1782)
• ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ (1782-1799)

ਪੰਜਾਬ:

• ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (1792-1839)

ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਵਾਬ (1717-1772):

• ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਕੁਲੀ ਖਾਨ (1717-1727)
• ਸੁਜਾ-ਉਦ-ਦੀਨ (1727-1739)
• ਸਰਫਰਾਜ਼ ਖਾਨ (1739-1740)
• ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ (1740-1756)
• ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ (1756-1757)
• ਮਿਰ ਜਾਫਰ (1757-1760)
• ਮਿਰ ਕਾਸਿਮ (1760-1763)
• ਮਿਰ ਜਾਫਰ (1763-1765)
• ਨਜਮ-ਉਦ-ਦੌਲਾ (1765-1772)

**ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ:**ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ:

ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ (1772-1785):

• ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ 1772 ਵਿੱਚ ਕਲਾਈਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਬਣਿਆ।
• ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਕੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਅਪੀਲਾਂ ਦੇ ਕੋਰਟਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ।
• ਉਸ ਨੇ 1773 ਦਾ ਰੈਗੂਲੇਟਿੰਗ ਐਕਟ ਵੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ ਦਿੱਤਾ।

ਪਿਟਸ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1784:

• ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੇ 1784 ਵਿੱਚ ਪਿਟਸ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ ਨਾਮਕ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।
• ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਪੂਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋਵੇ।

ਕਲਾਈਵ ਅਤੇ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਗਵਰਨਰ:

• ਰਾਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਦੇ 1760 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੌਨ ਜ਼ੇਫਨਾਈਆ ਹੋਲਵੈੱਲ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ।
• ਪਰ ਹੋਲਵੈੱਲ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਹੇਨਰੀ ਵੈਨਸਿਟਾਰਟ ਨੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
• ਵੈਨਸਿਟਾਰਟ 1765 ਤੱਕ ਗਵਰਨਰ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਰਾਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਇਆ।
• ਕਲਾਈਵ ਦੀ ਸਿਹਤ 1765 ਵਿੱਚ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ, ਇਸ ਲਈ ਹੈਰੀ ਵੇਰੈਲਸਟ 1767 ਤੋਂ 1769 ਤੱਕ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ।
• ਫਿਰ, ਜੌਨ ਕਾਰਟੀਅਰ 1769 ਤੋਂ 1772 ਤੱਕ ਗਵਰਨਰ ਰਿਹਾ।
• ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਨੂੰ 1772 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।

ਲਾਰਡ ਕੋਰਨਵਾਲਿਸ (1786-1793):

• ਲਾਰਡ ਕੋਰਨਵਾਲਿਸ 1787 ਵਿੱਚ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ।
• ਉਸ ਨੇ 1793 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਸਥਾਈ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਨਾਮਕ ਨਵਾਂ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
• ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਟੈਕਸ ਦੀ ਰਕਮ ਨਾ ਬਦਲੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜਮਾਤ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।
• ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲੀ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਨੀਲਾਮੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ।

ਲਾਰਡ ਵੈਲਸਲੀ ਦਾ ਰਾਜ (1798-1805)

• ਲਾਰਡ ਵੈਲੇਜਲੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ, ਚੌਥਾ ਮੈਸੂਰ ਯੁੱਧ 1799 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਮੈਸੂਰ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਯੁੱਧ ਸੀ।
• ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁੜ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਤੇ ਪਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
• ਲਾਰਡ ਵੈਲੇਜਲੀ ਨੇ ਖ਼ਤਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ 1799 ਵਿੱਚ ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤਾ ਪਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
• ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵੈਲੇਜਲੀ ਨੇ “ਸਬਸਿਡਰੀ ਗਠਜੋੜ” ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਲਾਕੇ ਵਧਾਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਰੱਖਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਲਈ ਪੈਸੇ ਵੀ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੈਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਰਾਜ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
• ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਿਸਨੂੰ “ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ

• ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਯੂਰਪੀਅਨ ਨੌਕਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।
• ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੰਨਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।
• ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ।
• ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ।

ਲਾਰਡ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਦੇ ਸੁਧਾਰ

• ਆਪਣੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਲਾਰਡ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਨੇ 1814 ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਤੇ ਕੁਮਾਊਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
• ਉਸ ਨੇ 1818 ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਅੰਗਲੋ-ਮਰਾਠਾ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
• ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਨੇ ਕਈ ਸੁਧਾਰ ਵੀ ਲਿਆਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਇਤਵਾਰੀ ਵਸੂਲੀ ਸਿਸਟਮ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸਾਨ ਸਿੱਧਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਚੋਲੇ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ।
• ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਸੀ।

ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿਕ (1828-1835)

• ਲਾਰਡ ਬੈਂਟਿਕ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਦਲਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਉਸ ਨੇ ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ (ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਸਾੜਨਾ) ਰੋਕੀ, ਠੱਗੀ ਕਲੱਬ (ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਲੁਟੇਰੇ) ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੱਤਿਆ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਲੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
• ਉਸ ਨੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ।
• ਲਾਰਡ ਬੈਂਟਿਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ।
• 1833 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ।
• ਉਸ ਨੇ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਕੋਰਨਵਾਲਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਰਾਜਾ ਰਾਮਮੋਹਨ ਰਾਏ

• ਰਾਜਾ ਰਾਮਮੋਹਨ ਰਾਏ ਲਾਰਡ ਬੈਂਟਿਕ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ।
• ਉਹ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਂਟਿਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
• 1829 ਵਿੱਚ ਰਾਮਮੋਹਨ ਰਾਏ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮੋ ਸਮਾਜ ਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣਾ ਸੀ।

**ਇੱਥੇ ਸਧਾਰਣ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ:**ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ (1848-1856)

• ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ 1848 ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਬਣਿਆ। ਉਸਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 1849 ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ।
• ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਉਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਗੋਦ ਲੈਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸੁਧਾਰ

• ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ 1853 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਥਾਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਵਿਚਕਾਰ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਲਾਈਨ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਹੋਈ।

ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ:

• ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਪਬਲਿਕ ਵਰਕਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ (PWD) ਬਣਾਇਆ।
• 1856 ਦਾ ਵਿਧਵਾ ਵਿਆਹ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ੍ਹਾ ਸੀ।

ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆੰਦੋਲਨ:

• ਕੇਸ਼ਵ ਚੰਦਰ ਸੇਨ ਨੇ 1870 ਵਿੱਚ “ਭਾਰਤੀ ਸੁਧਾਰ ਸਭਾ” ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
• ਦੇਬੇਂਦਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਨੇ “ਤੱਤਵਬੋਧਿਨੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾ” ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਸੀ।
• ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ 1881 ਵਿੱਚ “ਗੌਕਰੁਣਾਨਿਧੀ” ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੈਂਫਲਿਟ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
• ਜੀ. ਜੀ. ਅਗਰਕਰ ਨੇ ਬੀ. ਜੀ. ਤਿਲਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਡੈਕਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ “ਕੇਸਰੀ” ਅਤੇ “ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ” ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ ਇਸ ਸਭਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।
• 1892 ਵਿੱਚ “ਯੰਗ ਮਦਰਾਸ ਪਾਰਟੀ” ਨੇ ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
• ਸ਼ਿਬਲੀ ਨੁਮਾਨੀ ਨੇ 1894 ਵਿੱਚ ਨਦਵਾਹ-ਉਲ-ਉਲਮਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਸਿੱਖਿਆਤਮਕ ਸੰਸਥਾ ਸੀ।

ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ:

• ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪਰਮਹੰਸ (1836-1886) ਕੋਲਕਾਤਾ ਨੇੜੇ ਦੱਖਣੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਕਈ ਰਸਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
• ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਸ਼ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ (1863-1902) ਨੇ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ ਅਤੇ 1893 ਵਿੱਚ ਚਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।

ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ:

• ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1875 ਵਿੱਚ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
• ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਸਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਲਿਖੀ।
• 1892 ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

**ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ:**ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ:

• ਇਸ ਜੰਗ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ 1857 ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 29 ਮਾਰਚ 1857 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਲਾਰਡ ਕੈਨਿੰਗ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਇ ਸੀ, 34ਵੀਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ ਨੇ ਬੈਰਕਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪਰੇਡ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
• ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫੌਜੀ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਹੋ ਗਈ।

ਸਿਪਾਹੀ ਬਗਾਵਤ

10 ਮਈ 1857 ਨੂੰ, ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਐਨਫੀਲਡ ਰਾਈਫਲ ਦੇ ਕਾਰਤੂਚ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਤੂਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਲਿਥੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸੀ।

ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਹੋਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਮਚਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਯੂਰਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ।

ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 80 ਸਾਲਾ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਸਤੰਬਰ 1857 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ।

ਫਿਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਹਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਬਗਾਵਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਿਆ। ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ 17 ਜੂਨ 1858 ਨੂੰ ਲੜਦਿਆਂ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਜਨਵਰੀ 1859 ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ। ਕੁੰਵਰ ਸਿੰਘ ਮਈ 1858 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਦਿਆਂ ਮਰ ਗਿਆ।

ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਅੰਤ

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਬਗਾਵਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਬਗਾਵਤ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਤੰਤਿਆ ਟੋਪੇ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ: ਤੰਤਿਆ ਟੋਪੇ, ਇੱਕ ਹੁਨਰਮਾਨ ਨੇਤਾ ਜੋ ਗੁਰੀਲਾ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਿਆ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1859 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਗਾਵਤੀ ਵੱਲੋਂ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ:

• ਅਸੰਗਤੀ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਸੰਗਠਨਾ: ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ ਮਾੜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।

• ਅਧੂਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦਤਾ: ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਧੀਆ, ਹੋਲਕਰ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ, ਨੇ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

• ਸਮਨਵੇ ਦੀ ਘਾਟ: ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪਾਂ—ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਜ਼ਮੀੰਦਾਰਾਂ ਆਦਿ—ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਢੰਗ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।

• ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਕਸਦ: ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕਜੁਟ ਮੋਰਚਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਔਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ:

• Government of India Act (1858): ਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੇ 1858 ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵੇਖੀ ਗਈ।

• ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ: 1885 ਵਿੱਚ, ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ A. O. ਹਿਊਮ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।ਨੇਤਾ:

• ਦਸੰਬਰ 1885 ਵਿੱਚ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਹੋਈ।

• ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (INC) ਰੱਖਣ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।

• ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ W. C. ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ।

• ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।

ਮੱਧਮ ਅਵਧੀ (1885-1906):

• ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ ਮੱਧਮ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ।
• ਪਾਰਟੀ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।
• ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
• ਕੁਝ ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਂਬਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
• ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਈ।

ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ

ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1885 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣਗੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦੇਣਗੇ।

1892 ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲ ਐਕਟ

1892 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਐਕਟ ਨੇ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਧਾਨਕ ਪਰਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖਿਆ।

ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ

1905 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਦੋ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ: ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵੰਡ ਨੇ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਭੜਕਾਏ ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਉਭਰਨ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।

ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ

ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆੰਦੋਲਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਸੀ। ਇਹ 1905 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਹ ਆੰਦੋਲਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਖਲੇਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆੰਦੋਲਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਿਕੀਆਂ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਤਲੀ ਨੀਤੀ ਲਿਆਂਦੀ।

ਹੋਮ ਰੂਲ ਆੰਦੋਲਨ (1915-1916)

• ਡਾ. ਐਨੀ ਬੀਸੈਂਟ ਨੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਤੰਬਰ 1916 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਆੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
• ਆੰਦੋਲਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਹੋਮ ਰੂਲ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।
• ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਨੇ ਆੰਦੋਲਨ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਡਾ. ਬੀਸੈਂਟ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।

ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ

• ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
• ਆਪਣੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਲਖਨਊ ਪੈਕਟ (1916)

• 1916 ਦਾ ਲਖਨਊ ਪੈਕਟ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਸੀ।
• ਇਹ ਪੈਕਟ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ।
• ਪੈਕਟ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਣਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਸਨ।

1916: ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਦਾ ਪੱਥਰ

1916 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਲਖਨਊ ਸੈਸ਼ਨ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣਾ

ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸੈਸ਼ਨ ਲਖਨਊ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਤੀਖੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਵਿਰੋਧ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖਿੱਚ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਮਕਸਦ ਅਤੇ ਇਕਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ: ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਠਨਾਂ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਕਰਨਾ

ਵਧ ਰਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1916 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੀਤੀ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਨੀਤੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਘਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਥਾਂਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਕੇ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਪਣੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

1917 ਦਾ ਅਗਸਤ ਘੋਸ਼ਣਾ: ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਵਾਅਦਾ

ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਘੋਸ਼ਣਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ, ਐਡਵਿਨ ਸੈਮੂਅਲ ਮੋਂਟੇਗੂ, ਨੇ 20 ਅਗਸਤ 1917 ਨੂੰ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵਿੱਚ, ਮੋਂਟੇਗੂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੇਣ ਲਈ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਅਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੁਧਾਰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇਣ ਲਈ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਆਤਮ-ਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਲਖਨਊ ਪੈਕਟ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ।

ਗਾਂਧੀਯੁੱਗ (1918-1947)

• ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ 1918 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੇਤਾ ਸਨ।
• ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ।

ਮੋਂਟੇਗੂ-ਚੈਮਸਫੋਰਡ ਸੁਧਾਰ

• ਲਾਰਡ ਮੌਂਟੇਗੂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
• ਉਸ ਨੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਚੈਲਮਸਫੋਰਡ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਦਲਣ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।
• ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ 1919 ਦਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ ਬਣ ਗਿਆ।
• ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੌਂਟੇਗੂ-ਚੈਲਮਸਫੋਰਡ ਸੁਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੌਲਟ ਐਕਟ 1919

• ਜਦੋਂ ਲਾਰਡ ਚੈਲਮਸਫੋਰਡ ਵਾਇਸਰਾਏ ਸੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਨਾਂ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।

ਐਲਮਸਫੋਰਡ:

• ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜਦ੍ਰੋਹ (ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ) ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ।

ਰੌਲਟ ਐਕਟ (1919):

• ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ।
• ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਅਨਿਆਇ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ।

ਜਲਿਆਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹਤਿਆਕਾਂਡ (1919):

• ਦੋ ਆਗੂਆਂ, ਡਾ. ਕਿਚਲੂ ਅਤੇ ਡਾ. ਸਤਿਆਪਾਲ ਨੂੰ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।
• 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜਲਿਆਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
• ਮੀਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਰਨੈਲ ਨਾਮੇ ਡਾਇਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਭੀੜ ‘ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 1200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ।
• ਇਹ ਘਟਨਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ।

ਖਿਲਾਫਤ ਮੂਵਮੈਂਟ (1920):

• ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਖਲੀਫਾ (ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ) ਵੀ ਸੀ।
• ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਿਲਾਫਤ ਮੂਵਮੈਂਟ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਖਲੀਫਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
• ਦੋ ਭਰਾ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਨੇ 1920 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਖਿਲਾਫਤ ਮੂਵਮੈਂਟ ਕਿਹਾ।
• ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਅਸਹਿਯੋਗ ਮੂਵਮੈਂਟ (1920)

• ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਆੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਹਿਯੋਗ ਆੰਦੋਲਨ ਕਿਹਾ।
• ਇਸ ਆੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਖਿਤਾਬ ਛੱਡਣ, ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਆੰਦੋਲਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

• ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਵਰਗ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਆਏ। ਕਿਸਾਨ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਸਭ ਨੇ ਆੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ।
• ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਆੰਦੋਲਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ, ਇਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਹਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
• ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵੀ ਇਸ ਆੰਦੋਲਨ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਅਸਹਿਯੋਗ ਆੰਦੋਲਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗਠਨ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ।
• ਆੰਦੋਲਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

ਆੰਦੋਲਨ ਦੇ ਚਾਰ ਪੜਾਅ ਸਨ:

1. ਸਿੱਖਿਆਤਮਕ ਬਾਈਕਾਟ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ (ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ 1921): ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

2. ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਤਿਲਕ ਸਵਰਾਜ ਫੰਡ (ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ 1921): ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆੰਦੋਲਨ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਫੰਡ ਲਈ ਪੈਸਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।

3. ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ (ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ 1921): ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਖਰੀਦਣਾ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

4. ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਅੰਦੋਲਨ (ਨਵੰਬਰ 1921-ਫਰਵਰੀ 1922): ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ।

ਅੰਦੋਲਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗੋਰਖਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਝੜਪ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 22 ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੇ 12 ਫਰਵਰੀ 1922 ਨੂੰ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।

ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਚੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ (1927)

• ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1927 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

• ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ “ਸਾਈਮਨ, ਵਾਪਸ ਜਾਓ!” ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ।

• ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧ ਦੌਰਾਨ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ।

ਲਾਹੌਰ ਸੈਸ਼ਨ (1929)

• ਦਸੰਬਰ 1929 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਕੜੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।

• ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਹੀ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਲਕੜ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 1930 ਵਿੱਚ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਬਰਮਤੀ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਰਚ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਦਾਂਡੀ ਮਾਰਚ ਜਾਂ ‘ਨਮਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦਾਂਡੀ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਵਧ ਕੇ ਨਮਕ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾ ਦਿੱਤੀ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਠੋਰ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮੂਹਿਕ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ, ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਮਨਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਲੋਕ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜੇ ਗਏ।

ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ 11-ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਾਲੀ ਅੰਤਿਮ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ।

11 ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ:

1. ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਦੋ ਮੰਗਾਂ: ਨਮਕ ਟੈਕਸ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਰੈਵੇਨਿਊ ਘਟਾਉਣਾ।
2. ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਤਿੰਨ ਮੰਗਾਂ: ਫੌਜੀ ਖਰਚ ਘਟਾਉਣਾ, ਮਦਿਰਾ ਨਿੰਦਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ।
3. ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਛੇ ਮੰਗਾਂ: ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨਾ, ਨਾਗਰਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਦੇਣਾ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਘਟਾਉਣਾ, ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖਤਮ ਕਰਨਾ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1935

• ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1935 ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ। ਇਹ ਸਾਇਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਐਕਟ ਨੇ ਸੰਘੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੀ ਗਈ।

ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ

• ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ।
• ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੰਗਾਂ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ:
  • ਤੱਟੀ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
  • ਭਾਰਤੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ।
  • ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੌਂਡ ਵਿਚਕਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਦਰ ਨਾ ਡਿੱਗੇ।
• ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਿਕਵੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ:
  • ਕੇਂਦਰੀ ਗੁਪਤਚਰ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ।
  • ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
  • ਸ਼ਰਾਬ ‘ਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗੇ।
  • ਫੌਜੀ ਖਰਚ ਅੱਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
  • ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਅੱਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
  • ਆਰਮਜ਼ ਐਕਟ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬੰਦੂਕਾਂ ਰੱਖ ਸਕਣ।
• ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਮਕਸਦ ਕੀ ਸਨ।
• ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਚੁਣਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ।
• 3 ਸਤੰਬਰ 1939 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ‘ਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
• ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਲਿਨਲਿਥਗੋ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਬਿਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
• ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਜਾਂ ਦੰਗਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।
• ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇਣ।
• 10 ਅਕਤੂਬਰ 1939 ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

1939: ਭਾਰਤ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਾਅਦਾ

1939 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਕ ਅਧਿਕਾਰਕ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਡੋਮਿਨੀਅਨ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਆਤਮ-ਸ਼ਾਸਿਤ ਦੇਸ਼) ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1935 ਦੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨਗੇ।

ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ

ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (INC) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ INC ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, INC ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1947 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ (1940)

ਮਾਰਚ 1940 ਵਿੱਚ, ਮਿਸਟਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ

1942 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰ ਸਟੈਫੋਰਡ ਕ੍ਰਿਪਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨ ਭੇਜਿਆ। ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ:

• ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।
• ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਡੋਮਿਨੀਅਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।
• ਜੋ ਸੂਬੇ ਨਵੇਂ ਡੋਮਿਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਾ ਸਕਣਗੇ।

ਇੱਥੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

1. ਜੇਕਰ ਉਹ ਡੋਮਿਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਸੰਘ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ (1942-1945)

• 8 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ‘ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।
• ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ “ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ” ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।

ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ

• ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 21 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਿਆ। 13 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਉਹ ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ 21 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।
• ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਤਰੀਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਹੋ ਰਹੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ।
• ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਹਿੰਸਾ ਵਰਤ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।
• ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ।

ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ:

• ਭਾਰਤ ਛੋੜੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਤੇ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੜਤਾਲਾਂ ਹੋਈਆਂ।
• ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੌਂਸਲਾ ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ।
• ਇਸ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ ਲਈ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ।
• ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰਪੂਰਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਿਲਾ ਆਗੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਰੁਣਾ ਆਸਿਫ਼ ਅਲੀ, ਸੁਚੇਤਾ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ।
• ਭਾਰਤ ਛੋੜੋ ਅੰਦੋਲਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੁਣ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਤੁਰੰਤ ਮੰਗ ਸੀ।

ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ (ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ, INA)

• ਮੂਲ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼:

  • ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ, ਜਿਸਨੂੰ ‘ਨੇਤਾਜੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਰਵਾਇਤ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
  • ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਲਈ ਜ਼ਬਰ ਵਰਤਣਾ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਾਹ ਹੈ।
  • 1942 ਵਿੱਚ ਨੇਤਾਜੀ ਨੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ (ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ, “ਦਿੱਲੀ ਚਲੋ”।
  • INA ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਨਾ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ INA ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

• ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਪਤਨ:

  • ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ INA ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ: ਰੰਗੂਨ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ।
  • INA ਨੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ, ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਰਾਣੀ ਝਾਂਸੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਸੀ।
  • INA ਦੀ ਇੱਕ ਬਟਾਲੀਅਨ ਜਪਾਨੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੰਡੋ-ਬਰਮਾ ਫਰੰਟ ‘ਤੇ ਇੰਫਾਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ।

ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ (INA)

• INA 1942 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜਪਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
• INA ਨੇ ਜਪਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਸਕੇ।
• ਹਾਲਾਂਕਿ, 1945 ਵਿੱਚ ਜਪਾਨ ਦੀ ਹਾਰ ਨਾਲ INA ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨੇਤਾ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

INA ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ:

• ਹਾਲਾਂਕਿ INA ਆਪਣਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਲਕੜਿਆ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ‘ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।
• ਇਸ ਨੇ ਸਾਂਪ੍ਰਦਾਇਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਮੁੱਦੇ ਤੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
• INA ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ।
• ਇਸ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਅਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ:

• 1945-1946 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਮੰਡਲ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।
• ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਰਚਨਾ

• ਦਸੰਬਰ 1946 ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਲਿਖਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੂਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨਾਮਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਯੋਜਨਾ

• 3 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨਾਮਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵੱਲੋਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤਾ।
• ਉਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ

• 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ, ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਐਕਟ 1947 ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।
• ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਐਮ. ਏ. ਜਿਨ੍ਨਾਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣਿਆ।

ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ

• ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1948 ਵਿੱਚ ਸਰ ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਇਕੋ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਬਣਿਆ।

• ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ।

• ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਦੁਖਦਾਈ ਤੌਰ ‘ਤੇ, 30 ਜਨਵਰੀ 1948 ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਨਾਥੂਰਾਮ ਵਿਨਾਇਕ ਗੋਡਸੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਿਰਲਾ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

• ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਸਾਰੇ ਰਾਜਵਾਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਮੈਸੂਰ ਰਾਜ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

• 13 ਸਤੰਬਰ 1948 ਨੂੰ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਤਜ਼ਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਰਾਜ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

• 26 ਨਵੰਬਰ 1949 ਨੂੰ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਭਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਣਤੰਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

• ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ, ਡਾ. ਐੱਸ. ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।