मेट्रो विभाग – आरआरबी आणि आरपीएफ परीक्षांसाठी भारतीय रेल्वे सामान्य ज्ञान

मेट्रो विभाग (दिल्ली मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन – डीएमआरसी) वरील रॅपिड-फायर कॅप्सूल – एकमेव भारतीय मेट्रो जी अजूनही तिच्या कार्यप्रणाली आणि देखभाल संरचनेसाठी जुने “रेल्वे विभाग” पॅटर्न अनुसरते.

१. तांत्रिक स्नॅपशॉट

२. मेट्रो विभाग – यादी आणि प्रमुख तथ्ये

एकूण नेटवर्क: ३४८.८ रूट किमी, १० विभाग, २८६ स्टेशने (२०२४).

३. ऐतिहासिक वाटचालीचे टप्पे

• २४ डिसें २००२ – दिल्ली मेन विभाग सुरू; भारताची पहिली आधुनिक मेट्रो.
• २००३ – जड यलो-लाइन वाहतूक वेगळी करण्यासाठी विश्व-विद्यालय विभाग तयार.
• २० डिसें २००५ – द्वारका विभागाचा जन्म द्वारका सेक्टर-९ कडे ब्लू-लाइन ब्रांचसह.
• १२ नोव्हें २००९ – नोएडा विभाग तयार; एनसीआर सीमा ओलांडणारी पहिली मेट्रो रेल.
• १९ जाने २०१८ – पिंक-लाइन विभाग ७वा कार्यरत विभाग बनतो; मयूर विहार-१ येथे लूप-बॅक साइडिंग सुरू करतो.
• ऑक्टो २०१९ – डीएमआरसी “डिव्हिजनल बिझनेस युनिट” (डीबीयू) मॉडेलवर स्विच करते – प्रत्येक विभागाला स्वतंत्र नफा-तोटा दिला जातो.
• २०२२ – डीएमआरसी “वन डिव्हिजन-वन आरएसएस” नियम स्वीकारते – रिडंडन्सीसाठी प्रत्येक विभागाचा स्वतःचा २५ केव्ही रिसीव्हिंग सब-स्टेशन (आरएसएस) असणे.

४. सद्य स्थिती आणि २०२४ अपडेट्स

१. फेज-४ विस्तार (७२ किमी) ३ नवीन विभाग जोडेल:
– तुघलकाबाद (व्हायलेट विस्तार तुघलकाबाद-एरोसिटी पर्यंत)
– आरके पुरम (सिल्व्हर लाइन)
– आयआयसीसी (द्वारका) (गोल्डन लाइन आयआयसीसी पर्यंत)
लक्ष्य कमिशनिंग: डिसें २०२५.

२. ड्रायव्हर-लेस अपग्रेड – मॅजेंटा आणि पिंक विभाग आधीच गोअ ३ (डीटीओ) अंतर्गत; गोअ ४ (यूटीओ) चाचण्या जाने २०२४ मध्ये सुरू.

३. रीजनरेटिव्ह ब्रेकिंग – सर्व विभाग आता ३५ एमयू प्रति वर्ष (≈ ₹२८ कोटी) वाचवत आहेत.

४. राष्ट्रीय सामान्य गतिशीलता कार्ड (एनसीएमसी) – १०० % रोल आउट सर्व १० विभागांमध्ये (मार्च २०२४).

५. महिला सक्षमीकरण – ३२ % स्टेशन कर्मचारी आणि २८ % ट्रेन ऑपरेटर महिला आहेत (कोणत्याही भारतीय मेट्रोमध्ये सर्वाधिक).

५. विभाग-निहाय डेपो क्षमता (२०२४)

६. एमसीक्यू साठी क्विक-फायर फॅक्ट्स

• सर्वात लांब कॉरिडॉर: ब्लू लाइन (नोएडा विभाग) – ५६.७ किमी.
• सर्वात लहान कॉरिडॉर: ग्रे लाइन – ५.२ किमी.
• सर्वात खोल स्टेशन: हौज खास (पिंक विभाग) – २९ मी जमिनीखाली.
• सर्वात उंच स्टेशन: धौला कुआन (एअरपोर्ट लाइन) – १९.५ मी जमिनीपासून वर.
• पहिले इंटरचेंज स्टेशन: राजीव चौक (दिल्ली मेन आणि विश्व-विद्यालय विभाग).
• पहिली खाजगी वीज खरेदी: द्वारका विभाग – ऑक्सिजन २.० स्कीम (२०२३) – ₹१२ कोटी/वर्ष वाचवते.
• कार्बन क्रेडिट: डीएमआरसी विभागांनी ४.५ लाख सीईआर (२०२३) मिळवले – जागतिक स्तरावर कोणत्याही मेट्रोद्वारे सर्वाधिक.

७. सराव एमसीक्यू (रेल्वे परीक्षा पॅटर्न)

१. भारतातील पहिला कार्यरत मेट्रो विभाग कोणता होता?

अ) कोलकाता नॉर्थ

ब) दिल्ली मेन (२००२)

क) मुंबई ईस्ट

ड) चेन्नई साउथ

२. डीएमआरसीची मॅजेंटा लाइन कोणत्या विभागाशी संबंधित आहे?

अ) यमुना बँक विभाग

ब) जनकपुरी वेस्ट विभाग

क) आझादपूर विभाग

ड) कीर्ती नगर विभाग

३. २०२६ पर्यंत डीएमआरसीचा सर्वात लांब कॉरिडॉर कोणता विभाग हाताळतो?

अ) नोएडा विभाग (ब्लू लाइन)

ब) गुरुग्राम विभाग (यलो लाइन)

क) पिंक विभाग (इनर रिंग रोड)

ड) व्हायलेट विभाग

४. नजफगढ येथील डेपो कोणत्या विभागाच्या अखत्यारीत येतो?

अ) ब्लू विभाग

ब) ग्रे विभाग

क) मॅजेंटा विभाग

ड) रेड विभाग

५. पहिल्या आंतर-राज्य मेट्रो विभागासाठी कोणता विभाग तयार करण्यात आला?

अ) फरीदाबाद विभाग

ब) नोएडा विभाग (यूपी)

क) गाजियाबाद विभाग

ड) बहादूरगढ विभाग

६. सर्वात लहान मेट्रो विभाग (रूट किमी नुसार) आहे:

अ) एअरपोर्ट एक्सप्रेस विभाग

ब) ग्रे विभाग

क) ग्रीन विभाग

ड) रॅपिड विभाग

७. डीएमआरसीचा ड्रायव्हर-लेस कॉरिडॉर सध्या कोणत्या विभागाच्या अखत्यारीत आहे?

अ) यलो विभाग

ब) मॅजेंटा विभाग (लाइन-८)

क) ब्लू विभाग

ड) व्हायलेट विभाग

८. कोणता विभाग नवीनतम (फेब्रु २०२१) अधिसूचित करण्यात आला?

अ) नोएडा एक्सटेंशन विभाग

ब) बल्लभगढ विभाग

क) एरोसिटी विभाग

ड) मजलिस पार्क विभाग

९. डीएमआरसीचे सर्वात खोल स्टेशन (२९ मी) कोठे आहे?

अ) चावरी बाजार (यलो विभाग)

ब) हौज खास (पिंक विभाग)

क) कश्मीरी गेट (रेड विभाग)

ड) मंडी हाऊस (ब्लू विभाग)

१०. डीएमआरसी विभागांची २५ केव्ही ओएचई प्रणाली कोणाद्वारे पुरवली जाते?

अ) ग्रिड सब-स्टेशन (जीएसएस)

ब) रिसीव्हिंग सब-स्टेशन (आरएसएस)

क) ट्रॅक्शन सब-स्टेशन (टीएसएस)

ड) फीडिंग पोस्ट (एफपी)

११. कोणत्या विभागात १०० % उंच ट्रॅक आहे?

अ) मॅजेंटा विभाग

ब) द्वारका विभाग

क) यलो विभाग

ड) एअरपोर्ट एक्सप्रेस विभाग

१२. सीबीटीसी सिग्नलिंग स्वीकारणारा पहिला मेट्रो विभाग कोणता होता?

अ) रेड विभाग

ब) ब्लू विभाग

क) मॅजेंटा विभाग (२०१७)

ड) यलो विभाग

१३. सर्वाधिक कार्बन क्रेडिट (सीईआर) मिळवणारा विभाग कोणता आहे?

अ) नोएडा विभाग

ब) गुरुग्राम विभाग

क) सर्व डीएमआरसी विभाग एकत्रितपणे

ड) एअरपोर्ट एक्सप्रेस विभाग

१४. सर्व विभागांसाठी सामान्य असलेला देखभाल ब्लॉक वेळ कोणता आहे?

अ) १२:००–०३:०० तास

ब) ०१:३०–०४:३० तास

क) ०२:००–०५:०० तास

ड) ००:००–०४:०० तास

१५. फेज-४ अंतर्गत, प्रस्तावित तुघलकाबाद विभाग कोणती विद्यमान लाइन वाढवेल?

अ) रेड लाइन

ब) ब्लू लाइन

क) व्हायलेट लाइन

ड) यलो लाइन

रिव्हिजन टिप: “९-३-१” नियम लक्षात ठेवा – २०२६ च्या सुरुवातीला ९ विभाग कार्यरत, २०२६ च्या अखेरीस ३ नवीन, आणि १ सामान्य नाइट ब्लॉक!

शेवटचे अद्यतन: जानेवारी २०२६