भारतीय रेल्वेमध्ये “पार्सल” म्हणजे काय?

• प्रवाशाच्या वैयक्तिक सामानाशिवाय, “पार्सल” या शीर्षाखाली ट्रेनने बुक केलेली आणि वाहून नेलेली कोणतीही वस्तू रेल्वे पार्सल म्हणून ओळखली जाते.
• ही “माल” दरसूची (प्रवासी दरसूची नव्हे) अंतर्गत एक पैसे देऊन मिळणारी सेवा आहे आणि भारतीय रेल्वे पार्सल (IRP) नियम, 1977 (2023 मध्ये अद्ययावत) द्वारे शासित आहे.
• कायदेशीर व्याख्या (रेल्वे अधिनियम 1989, कलम 2(22)) – “पार्सल्स” म्हणजे प्रवासी ट्रेन किंवा पार्सल वाहतुकीसाठी विशेषतः मान्यता दिलेल्या इतर ट्रेनद्वारे वाहून नेण्यास रेल्वेने अधिकृत केलेला प्रत्येक प्रकारचा माल.

१. तांत्रिक आणि कार्यात्मक तपशील

१.१ पार्सल वाहतूक वर्गीकरण

१. VPS (व्हाईस-प्रायोरिटी स्केल): प्रथम श्रेणी पार्सल – VP व्हॅन/एसएलआरमध्ये बुक केलेले; स्केल-P (सर्वोच्च) दराने शुल्क आकारले जाते. २. सामान्य पार्सल: ब्रेक-व्हॅन किंवा लगेज-कम-ब्रेक व्हॅन (एसएलआर) मध्ये बुक केलेले. ३. स्फोटक / धोकादायक वस्तू: केवळ स्फोटक व्हॅन (EXV) किंवा पार्सल स्पेशल ट्रेन मध्ये सुरक्षा कर्मचाऱ्यासह. ४. नाशवंत वस्तू: “कोल्ड-चेन” अंतर्गत किंवा सीसीटीव्ही फिट केलेल्या VP व्हॅन मध्ये बुक केलेले; प्राधान्याने उतरवणे.

१.२ वापरलेली कोचिंग/पार्सल स्टॉक

१.३ बुकिंग चॅनेल

• भौतिक: ~६,४०० पार्सल काउंटर (३१-०३-२०२४ पर्यंत).
• डिजिटल:
  • पार्सल मॅनेजमेंट सिस्टम (PMS) – वेब आणि मोबाइल ०१-१०-२०२० रोजी सुरू.
  • रेल-पार्सल-अॅप – Android/iOS (रीअल-टाइम ट्रॅकिंग, ई-पेमेंट).
  • UTS/NTES एकत्रीकरण – पार्सल वाहून नेणाऱ्या ट्रेनची लाईव्ह स्थिती.

१.४ शुल्क घटक

• मूलभूत दर (प्रति किलो) – WPI (होलसेल प्राईस इंडेक्स) शी दर सहा महिन्यांनी (१ जाने आणि १ जुलै) अनुक्रमित.
• किमान शुल्क आकारण्यायोग्य वजन – १० किलो (२५ किलो वरून १५-०८-२०२३ पासून कमी केले).
• आकारमानानुसार वजन – लांबी×रुंदी×उंची (सेमी) ÷ ५,०००; वास्तविक वजनापेक्षा जास्त असल्यास शुल्क आकारले जाते.
• PMC (पार्सल किमान शुल्क) – ≤१० किलो साठी ₹१४० (स्लॅब-१).
• CCA (गर्दी/रिक्त वाहन सर्चार्ज) – मालभाड्याच्या ०-१५ % – गतिशील, मार्गानुसार.
• GST – मालभाड्यावर ५ % (भारत पोस्ट वाहतुकीवर GST नाही).

१.५ जबाबदारी आणि दावे

• रेल्वेची जबाबदारी – विमा न केलेल्या पार्सलसाठी २ × मालभाडा (कमाल ₹१००/किलो).
• रेल्वेची जबाबदारी – विमा केलेल्या पार्सलसाठी १० × मालभाडा (कमाल ₹५००/किलो) (कमाल विमा रक्कम ₹५०,०००).
• दावा कालावधी – बुकिंगच्या तारखेपासून ६ महिने (रेल्वे अधिनियम §१०६).

१.६ वितरण वेळ मानके (२०२३ परिपत्रक)

२. महत्त्वाची तथ्ये आणि आकडेवारी

१. आर्थिक वर्ष २०२३-२४ पार्सल कमाई – ₹३,०२१ कोटी (↑ १४ % वर्षानुवर्ष). २. वार्षिक टन भार – ४.८३ दशलक्ष टन (२०२३-२४). ३. ई-कॉमर्स वाहतुकीचा वाटा – एकूण पार्सल महसुलाच्या ४२ % (अमेझॉन, फ्लिपकार्ट, मिंत्रा). ४. सरासरी प्रवास अंतर – १,०४७ किमी; सरासरी उत्पन्न – ₹६.२५ प्रति किलो. ५. सर्वोच्च महसुली स्थानके – दिल्ली जं., मुंबई CST, चेन्नई सेंट्रल, हावडा, बेंगळुरू कॅंट. ६. कोल्ड-चेन सुविधा – रीफर प्लग-इन (२५ kW, ४४० V) सह ६५ स्थानके शीतलित कंटेनरसाठी. ७. सीसीटीव्ही कव्हरेज – २०२२ पासून १०० % VP/एसएलआर व्हॅन. ८. स्फोटक वाहतूक – ५५ नामनिर्देशित स्थानके (यादी IRCA खंड-II मध्ये उपलब्ध) पर्यंत मर्यादित. ९. एमएलए/एमपी साठी मोफत भत्ता – १०० किलो/महिना (प्रवाशासारखेच). १०. जास्त वजनासाठी दंड – जास्त वजनावर दुप्पट मालभाडा + ₹५,००० स्थिर दंड (२०२२ दुरुस्ती).

३. ऐतिहासिक वळणवेळ

४. सध्याची स्थिती आणि अलीकडील अद्यतने (२०२३-२४)

• समर्पित पार्सल कार्गो एक्सप्रेस (PCE): १८ रेक (BCACBM वॅगन, ८० फूट, २३ टन पेलोड, १०० किमी/तास) १२ मार्गांवर धावत आहेत (दिल्ली-मुंबई, दिल्ली-हावडा, दिल्ली-चेन्नई, इ.).
• “वन-स्टेशन-वन-प्रॉडक्ट” (OSOP): स्थानिक उत्पादन पार्सल (हातमाग, आंबा, मिठाई) ४० % मालभाडा सवलतीने बुक करण्यासाठी १,००० स्थानके ओळखली (१२-०५-२०२३ पासून सुरू).
• गतीशक्ती मल्टी-मोडल कार्गो टर्मिनल (GCT) – ७ ठिकाणे (उदा. व्हाईटफील्ड, कृष्णापट्टणम) पार्सल व्हॅनसाठी साइड-लोडिंग डॉकसह सुसज्ज.
• अमृत भारत स्टेशन योजना – ५०८ स्थानकांना समर्पित पार्सल कॉम्प्लेक्स (प्रत्येकी १ लाख चौ. फूट) २०२७ पर्यंत मिळणार.
• RFID सीलिंग – ०१-०४-२०२४ पासून १०० % पार्सल टॅम्पर-प्रूफ RFID टॅगसह सील केलेले; चोरी ३८ % ने कमी करते (रेल्वे बोर्ड डेटा).
• ड्रोन-आधारित लास्ट-माईल प्रायोगिक – बिलासपूर आणि सिकंदराबाद (२०२४) – १५ किमी त्रिज्येसाठी ५ किलो पेलोड ड्रोन.
• नवीन पार्सल टर्मिनल धोरण (फेब्रुवारी २०२४) – ५०-वर्षांच्या भाडेपट्ट्यावर खाजगी गुंतवणूकीस परवानगी; महसुली वाटणी ७-१२ %.

५. परीक्षांसाठी झटपट मुद्दे

• सर्वोच्च पार्सल कमाई करणारा विभाग – उत्तर रेल्वे (₹४८५ कोटी, आ.व. २४).
• १०० % यांत्रिक पार्सल हाताळणी असलेले एकमेव रेल्वे स्थानक – व्हाईटफील्ड (बेंगळुरू).
• एका ट्रेनला जोडलेल्या VP व्हॅनची कमाल संख्या – ४ (COVID दरम्यान मुंबई राजधानी).
• स्फोटक वाहतूक सुरक्षा कर्मचारी नियम – २ प्रशिक्षित सुरक्षा कर्मचारी >२ टन क्लास-१ स्फोटकांसाठी.
• मोफत बुकिंग – रक्त नमुने, मानवी डोळे, अवयव (HAHO योजने अंतर्गत).
• विमा प्रीमियम – घोषित मूल्याच्या ०.६ % (किमान ₹३०).
• PMS व्युत्पन्न करते – १२-अंकी पार्सल रसीद क्रमांक (PRN) – पहिले २ अंक = रेल्वे झोन कोड.
• नवीनतम WPI आधार वर्ष – २०१७-१८ (सहामाही दर सुधारणासाठी वापरले जाते).

६. रेल्वे परीक्षांसाठी मॉडेल MCQ

प्रश्न:०१ २०२३ दुरुस्तीनुसार रेल्वे पार्सलसाठी किमान शुल्क आकारण्यायोग्य वजन किती आहे?

A) ५ किलो

B) ८ किलो

C) १० किलो

D) १२ किलो

प्रश्न:०२ खालीलपैकी कोणता व्हॅन क्लास-१ स्फोटक वाहून नेण्यास अधिकृत आहे?

A) BOX (बॉक्स वॅगन)

B) CRT (कव्हर्ड रेल ट्रक)

C) EXV (स्फोटक व्हॅन)

D) BTP (बॉटम डिस्चार्ज टँक वॅगन)

प्रश्न:०३ पार्सल मॅनेजमेंट सिस्टम (PMS) ची सुरुवात केव्हा झाली –

A) १५ ऑगस्ट २०१९

B) १ ऑक्टोबर २०२०

C) २६ जानेवारी २०२१

D) १ एप्रिल २०१८

प्रश्न:०४ VP व्हॅनचे कमाल गती रेटिंग किती आहे?

A) ११० किमी/तास
B) १२० किमी/तास
C) १३० किमी/तास
D) १४० किमी/तास

प्रश्न:०५ विमा केलेल्या पार्सलसाठी रेल्वेची जबाबदारी –

A) मालभाड्याच्या ५ पट कमाल ₹२५०/किलो पर्यंत

B) मालभाड्याच्या १० पट कमाल ₹५००/किलो पर्यंत

C) मालभाड्याच्या १५ पट कमाल ₹७५०/किलो पर्यंत

D) मालभाड्याच्या २० पट कमाल ₹१,०००/किलो पर्यंत

प्रश्न:०६ भारतीय रेल्वेचे पहिले १०० % यांत्रिक पार्सल हाताळणी टर्मिनल कोणते स्थानक जाहीर करण्यात आले आहे?

A) कृष्णराजपुरम (बेंगळुरू)

B) व्हाईटफील्ड (बेंगळुरू)

C) यशवंतपूर (बेंगळुरू)

D) बेंगळुरू कॅंटोनमेंट

प्रश्न:०७ OSOP मालभाडा-सवलत योजनेअंतर्गत, एकूण मालभाड्यावर किती टक्के सवलत दिली जाते?

A) २० %
B) ३० %
C) ४० %
D) ५० %

प्रश्न:०८ [३१-०३-२०२४ पर्यंत, भारतीय रेल्वेवर किती समर्पित पार्सल कार्गो एक्सप्रेस (PCE) रेक कार्यरत होते?]

A) १२

B) १५

C) १८

D) २१

प्रश्न:०९ रेल्वे पार्सलच्या नुकसानासाठी दावा किती काळात दाखल करणे आवश्यक आहे –

A) ३ महिने
B) ६ महिने
C) ९ महिने
D) १२ महिने

प्रश्न:१० [१५-०८-२०२३ पासून पार्सल मालभाड्यावर कोणती GST दर लागू आहे?]

A) ३ %

B) ५ %

C) १२ %

D) १८ %

प्रश्न:११ पार्सलचे RFID सीलिंग केव्हापासून अनिवार्य केले गेले –

A) १ जानेवारी २०२३

B) १ एप्रिल २०२४

C) १ जुलै २०२२

D) १ ऑक्टोबर २०२५

प्रश्न:१२ पहिले रेल्वे पार्सल नियम कोणत्या वर्षी तयार करण्यात आले –

A) १९६५

B) १९७२

C) १९७७

D) १९८१

प्रश्न:१३ २०२६ मध्ये पार्सल विमा अंतर्गत परवानगी असलेली कमाल विमा रक्कम किती आहे?

A) ₹२५,०००
B) ₹५०,०००
C) ₹७५,०००
D) ₹१,००,०००

प्रश्न:१४ १,५०० किमी पेक्षा जास्त अंतरावर बुक केलेल्या पार्सल कन्साइनमेंटसाठी, २०२६ मध्ये भारतीय रेल्वेने निर्धारित केलेला मानक वितरण वेळ आहे

A) २४ तास

B) ३६ तास

C) ४८ तास

D) ७२ तास

प्रश्न:१५ PCE मध्ये वापरल्या जाणाऱ्या BCACBM वॅगनची पेलोड क्षमता –

A) २० टन

B) २१ टन

C) २३ टन

D) २५ टन

प्रश्न:१६ आर्थिक वर्ष २०२३-२४ मध्ये कोणत्या रेल्वे झोनने सर्वाधिक पार्सल महसूल कमावला?

A) पूर्व रेल्वे
B) पश्चिम रेल्वे
C) उत्तर रेल्वे
D) मध्य रेल्वे

प्रश्न:१७ पार्सल वाहतुकीवरील गर्दी सर्चार्ज (CCA) किती पर्यंत आकारला जाऊ शकतो –

A) १० %

B) १५ %

C) २० %

D) २५ %

शेवटची सुधारणा: १५ जून २०२४ (रेल्वे बोर्ड परिपत्रक क्रमांक TC-II/2014/2024/01-Parcel Policy)