रसायनशास्त्र आवर्त सारणी - जलद पुनरावृत्ती
रसायनशास्त्र आवर्त सारणी - द्रुत पुनरावलोकन
मुख्य मुद्दे (एकओळी)
- परमाणू क्रमांक = प्रोटॉनची संख्या (घटक ठरवते).
- गट (स्तंभ) 18 आहेत; आवर्त (पंक्ती) 7 आहेत.
- गट 1: क्षार धातू (Li, Na, K) – 1 व्हालेन्स e⁻, अत्यंत क्रियाशील.
- गट 2: क्षारीय भूधातू (Be, Mg, Ca) – 2 व्हालेन्स e⁻.
- गट 17: हॅलोजन (F, Cl, Br) – 7 व्हालेन्स e⁻, सर्वात क्रियाशील अधातू.
- गट 18: निष्क्रिय वायू (He, Ne, Ar) – 8 व्हालेन्स e⁻ (ऑक्टेट), निष्क्रिय.
- परमाणू आकार आवर्तात ↓, गटात ↓.
- धातू गुणधर्म गटात ↑, आवर्तात ↓.
- गट 1–4 साठी व्हालेन्सी = गट क्रमांक; गट 5–7 साठी = 8 – गट क्रमांक.
- संक्रमण धातू (d-block) बदलता व्हालेन्सी व रंग दाखवतात.
- लँथॅनाइड्स व अॅक्टिनाइड्स (f-block) रेडिओधर्मी असून स्वतंत्र ठेवले आहेत.
- मेंडेलीव्हने अणुवस्तुमानानुसार मांडले; आधुनिक सारणी अणू क्रमांकानुसार.
- न्यूलँड्सचा ऑक्टेव्ह नियम फक्त Ca (20) पर्यंतच चालला.
- डोबेरायनरचे ट्रायड्स: मध्य घटकाचे A.M. ≈ (A.M.1 + A.M.3)/2.
- वैद्युतऋणात्मकता क्रम: F > O > Cl > N; सर्वात कमी: Fr.
- धातूंची ऑक्साइड क्षारीय; अधातूंची ऑक्साइड अम्लीय.
- हायड्रोजनला गट 1 व 17 दोन्हींसोबत ठेवले आहे (विशिष्ट स्थान).
- निष्क्रिय वायूंच्या शोधानंतर शून्य गट जोडला गेला.
- 6व्या आवर्तात सर्वाधिक घटक (32) 4f व 5d भरण्यामुळे.
- आधुनिक सारणीमध्ये 118 घटक; शेवटचा ओगनेसॉन (Og, Z=118).
महत्त्वाचे सूत्रे/नियम
| सूत्र/नियम | उपयोग |
|---|---|
| कवचांची संख्या = कालावधी क्रमांक | मूलद्रव्याचा कालावधी शोधणे |
| संयोजक इलेक्ट्रॉन = गट क्रमांकाचा एकक अंक (2 अंकांपर्यंत) | गट व संयोजकता अंदाज करणे |
| कवचातील जास्तीत जास्त इलेक्ट्रॉन = 2n² | इलेक्ट्रॉन क्षमता तपासणे |
| परमाणू त्रिज्या ∝ 1 / प्रभावी नाभिकीय आवेश | आकाराची प्रवृत्ती स्पष्ट करणे |
| विद्युतऋणता फरक > 1.7 ⇒ आयनिक बंध | बंधाचा प्रकार अंदाज करणे |
| (परमाणू वस्तुमान – परमाणू क्रमांक) = न्यूट्रॉन | न्यूट्रॉन मोजणे |
| गट 1 ऑक्साइड: M₂O; गट 2: MO | ऑक्साइडचे सूत्र |
| हॅलोजन विस्थापन: Cl₂ + 2KBr → 2KCl + Br₂ | अभिक्रियाशीलता मालिका |
| d-ब्लॉक संयोजकता = (बाह्य s + अयुग्मित d) इलेक्ट्रॉन | बदलती संयोजकता |
| ऑक्टेट नियम: बाह्य कवचात 8 e⁻ (He साठी 2) | स्थिरता तपासणे |
स्मरण युक्त्या
- गट 1 क्रम: LiNa Ki Rb Cse Fry — “Little Naughty Kids Rub Cats Fur”
- हॅलोजन: F Cl Br I At — “First Class Breakfast In Austria”
- नोबल वायू: He Ne Ar Kr Xe Rn Og — “He Never Arrives; Karen Xenially Runs Out”
- d-ब्लॉक पहिली मालिका (21-30): Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn — “Scary Tigers Vanquish Cruel Monkeys, Feasting Comfortably Near Cages.”
- विद्युतऋणता प्रवृत्ती: FONCl — “Fancy Old Nuns Climb” (वरचा उजवा कोपरा).
सामान्य चुका
| चूक | योग्य दृष्टिकोण |
|---|---|
| अणुभार आणि अणुक्रमांक एकमेकांत गुंतवणे | अणुक्रमांक = प्रोटॉन संख्या; भार = p⁺ + n⁰ |
| H ला स्थिर गटात ठेवणे | लक्षात ठेवा H अद्वितीय आहे; 1 व 17 दोन्हींसोबत बसू शकतो |
| गट 12 ला 2B (जुना IUPAC) लिहिणे | आधुनिक 1-18 अंकन वापरा |
| सर्व धातू केवळ क्षारीय ऑक्साइडच तयार करतात असे गृहित धरणे | Mn, Cr इत्यादी उभयधर्मी ऑक्साइड देतात |
| 4f/5f मुळे 6वा/7वा कालावधी लांब होतो हे विसरणे | 6वा कालावधी = 32 मूलद्रव्ये (4f=14 + 5d=10 + 6s=6 + 6p=2) |
शेवटच्या क्षणी टिप्स
- प्रश्नपत्रिकेच्या शेवटच्या पानावरील आवर्तसारणीला प्रथम नजर टाका – 2 मिनिटे वाचवा.
- गट क्रमांकातून वलेंस e⁻ आठवा – 50 % प्रतिक्रियाशीलता MCQ लगेच सुटतात.
- कवच संख्या काढण्यासाठी कालावधी वापरा; वलेंससाठी गट – गोंधळू नका.
- प्रश्नात सर्वात कमी प्रतिक्रियाशील मूलद्रव्य विचारले असल्यास “नॉबल वायू” टिक करा.
- चल वलेंसच्या प्रश्नांमध्ये मोठ्या अणूसाठी कमी ऑक्सिडेशन स्थितीला प्राधान्य द्या (उदा., Fe²⁺ > Fe³⁺ आकार).
झटपट सराव (5 MCQs)
1. सर्वाधिक विद्युतरागता कोणत्या मूलद्रव्याकडे आहे?
फ्लोरीन (F)
2. अणुक्रमांक 35 असलेले मूलद्रव्य कोणत्या कालावधी व गटात येते?
कालावधी 4, गट 17 (ब्रोमिन)
3. कोणत्या मूलद्रव्याचे ऑक्साइड उभयधर्मी आहे?
अॅल्युमिनिअम (Al)
4. खालीलपैकी कोणते लँथॅनाइड आहे?
सिरियम (Ce)
5. Li ची अणु आकार _____ आहे Na पेक्षा; खरे/खोटे: गटात खाली गेल्यावर धातू गुणधर्म वाढतो.
लहान; खरे
BETA
