મામૂલી તરહથી સજાયેલો એક ઓરડો. અંદરના દરવાજામાંથી આવતા જે મહાશયની પીઠ નજરે આવી રહી છે તેઓ અધેડ ઉંમરના માલૂમ થાય છે, એક તખ્ત પકડીને પાછળ તરફ ચાલતા-ચાલતા ઓરડામાં આવે છે. તખ્તનો બીજો છેડો તેમના નોકરે પકડ્યો છે.

બાબુ : અબે ધીરે-ધીરે ચલ …અબ તખ્ત કો ઉધર મોડ દે…ઉધર…બસ, બસ! નોકર : બિછા દૂં સાહેબ?

બાબુ : (જરા તેજ આવાજમાં) ઔર ક્યા કરેગા? પરમાત્મા કે યહાં અક્લ બંટ રહી થી તો તુ દેર સે પહોંચા થા ક્યા?…બિછા દૂં સાબ!…ઔર યહ પસીના કિસલિએ બહાયા હૈ?

નોકર : (તખ્ત બિછાતા હૈ) હી-હી-હી.

બાબુ : હસતા ક્યોં હૈ?…અબે, હમને ભી જવાની મેં કસરતેં કી હૈં, કલસોં સે નહાતા થા લોટોં કી તરહ. યહ તખ્ત ક્યા ચીઝ હૈ?…ઉસે સીધા કર …યોં …હાં બસ. …ઔર સુન, બહૂ જી સે દરી માંગ લા, ઇસકે ઊપર બિછાને કે લિએ. ચદ્દર ભી, કલ જો ધોબી કે યહાં સે આઈ હૈ, વહી. (નોકર જાતા હૈ. બાબુ સાહેબ ઇસ બીચ મેં મેજપોશ ઠીક કરતા હૈં. એક ઝાડન સે ગુલદસ્તે કો સાફ કરતા હૈં. કુરસીયોં પર ભી દો ચાર હાથ લગાતા હૈં. સહસા ઘર કી માલકીન પ્રેમા આતી હૈં. ગેંદુમી રંગ, છોતા કદ. ચેહરે ઔર આવાજ સે જાહિર હોતા હૈ કિસી કામ મેં બહુત વ્યસ્ત હૈં. ઉનકે પીછે-પીછે ભીગી બિલ્લી કી તરહ નોકર આ રહા હૈ-ખાલી હાથ. બાબુ સાહેબ (રામસ્વરૂપ) દોનોં તરફ દેખને લગતે હૈં…)

પ્રેમા : મૈં કહતી હૂં તુમ્હેં ઇસ વક્ત ધોતી કી ક્યા જરૂરત પડ ગઈ! એક તો વૈસે હી જલ્દી-જલ્દી મેં…

રામસ્વરૂપ : ધોતી?

પ્રેમા : હાં, અભી તો બદલકર આએ હો, ઔર ફિર ન જાને કિસલિએ…

રામસ્વરૂપ : લેકિન તુમસે ધોતી માંગી કિસને?

પ્રેમા : યહી તો કહ રહા થા રતન.

રામસ્વરૂપ : ક્યોં બે રતન, તેરે કાનોં મેં ડાટ લગી હૈ ક્યા? મૈંને કહા થા-ધોબી કે યહાં સે જો ચદ્દર આઈ હૈ, ઉસે માંગ લા…અબ તેરે લિએ દૂસરા દિમાગ કહાં સે લાઊં. ઉલ્લૂ કહીં કા.

પ્રેમા : અચ્છા, જા પૂજાવાલી કોઠરી મેં લકડી કે બક્સ કે ઊપર ધુલે હુએ કપડે રખે હૈં ન! ઉન્હીં મેં સે એક ચદ્દર ઉઠા લા.

રતન : ઔર દરી?

પ્રેમા : દરી યહીં તો રખી હૈ, કોણે મેં. વહ પડી તો હૈ.

રામસ્વરૂપ : (દરી ઉઠાતે હુએ) ઔર બીબી જી કે કમરે મેં સે હરમોનિયમ ઉઠા લા, ઔર સિતાર ભી…જલ્દી જા.

(રતન જાતા હૈ. પતિ-પત્ની તખ્ત પર દરી બિછાતે હૈં.)

પ્રેમા : લેકિન વહ તુમ્હારી લાડલી બેટી તો મુહ ફુલાએ પડી હૈ.

રામસ્વરૂપ : મુહ ફુલાએ!…ઔર તુમ ઉસકી માં, કિસ મર્જ કી દવા હો? જૈસે-તૈસે કરકે તો વે લોગ પકડ મેં આએ હૈં. અબ તુમ્હારી બેવકૂફી સે સારી મેહનત બેકાર જાએ તો મુઝે દોષ મત દેના.

પ્રેમા : તો મૈં હી ક્યા કરૂં? સારે જતન કરકે તો હાર ગઈ. તુમ્હીંને ઉસે પઢા-લિખાકર ઇતના સિર ચઢા રખા હૈ. મેરી સમઝ મેં તો યે પઢાઈ-લિખાઈ કે જંજાલ આતે નહીં. અપના જમાના અચ્છા થા. ‘આ ઈ’ પઢ લી, ગિનતી સીખ લી ઔર બહુત હુઆ તો ‘સ્ત્રી-સુબોધિની’ પઢ લી. સચ પૂછો તો ‘સ્ત્રી-સુબોધિની’ મેં ઐસી-ઐસી બાતેં લિખી હૈં-ઐસી બાતેં કિ ક્યા તુમ્હારી બી.એ., એમ.એ. કી પઢાઈ હોગી. ઔર આજકલ કે તો લચ્છન હી અનોખે હૈં…

રામસ્વરૂપ : ગ્રામોફોન બાજા હોતા હૈ ન?

પ્રેમા $\quad:$ ક્યોં?

રામસ્વરૂપ : દો તરહ કા હોતા હૈ. એક તો આદમી કા બનાયા હુઆ. ઉસે એક બાર ચલાકર જબ ચાહે તબ રોક લો. ઔર દૂસરા પરમાત્મા કા બનાયા હુઆ. રિકોર્ડ એક બાર ચઢા તો રુકને કા નામ નહીં.

પ્રેમા : હટો ભી. તુમ્હેં ઠઠોલી હી સૂઝતી રહતી હૈ. યહ તો હોતા નહીં કિ ઉસ અપની ઉમા કો રાહ પર લાતે. અબ દેર હી કિતની રહી હૈ ઉન લોગોં કે આને મેં.

રામસ્વરૂપ : તો હુઆ ક્યા?

પ્રેમા : તુમ્હીંને તો કહા થા કિ જરા ઠીક-ઠાક કરકે નીચે લાના. આજકલ તો લડકી કિતની હી સુંદર હો, બિના ટીમટામ કે ભલા કૌન પૂછતા હૈ? ઇસી મારે મૈંને તો પાઉડર-વાઉડર ઉસકે સામને રખા થા. પર ઉસે તો ઇન ચીજોં સે ન જાને કિસ જન્મ કી નફરત હૈ. મેરા કહના થા કિ આંચલ મેં મુહ લપેટકર લેટ ગઈ. ભઈ, મૈં બાજ આઈ તુમ્હારી ઇસ લડકી સે!

રામસ્વરૂપ : ન જાને કૈસા ઇસકા દિમાગ હૈ! વરના આજકલ કી લડકીયોં કે સહારે તો પાઉડર કા કારબાર ચલતા હૈ.

પ્રેમા : અરે મૈંને તો પહલે હી કહા થા. ઇન્ટ્રેન્સ હી પાસ કરા દેતે-લડકી અપને હાથ રહતી, ઔર ઇતની પરેશાની ન ઉઠાની પડતી. પર તુમ તો…

રામસ્વરૂપ : (બાત કાટકર) ચુપ ચુપ… (દરવાજે મેં ઝાંકતે હુએ) તુમ્હેં કતઈ અપની જબાન પર કાબૂ નહીં હૈ. કલ હી યહ બતા દિયા થા કિ ઉન સબ લોગોં કે સામને જિક્ર ઔર ઢંગ સે હોગા. મગર તુમ તો અભી સે સબ-કુછ ઉગલે દેતી હો. ઉનકે આને તક તો ન જાને ક્યા હાલ કરોગી!

પ્રેમા : અચ્છા બાબા, મૈં ન બોલૂંગી. જૈસી તુમ્હારી મરજી હો, કરના. બસ મુઝે તો મેરા કામ બતા દો.

રામસ્વરૂપ : તો ઉમા કો જૈસે હો તૈયાર કર લો. ન સહી પાઉડર. વૈસે કૌન બુરી હૈ. પાન લેકર ભેજ દેના ઉસે. ઔર, નાશતા તો તૈયાર હૈ ન? (રતન કા આના) આ ગયા રતન?…ઇધર લા, ઇધર! બાજા નીચે રખ દે. ચદ્દર ખોલ…પકડ તો જરા ઉધર સે.

( ચદ્દર બિછાતે હૈં.)

પ્રેમા : નાશતા તો તૈયાર હૈ. મિઠાઈ તો વે લોગ જ્યાદા ખાએંગે નહીં. કુછ નમકીન ચીજેં બના દી હૈં. ફલ રખે હૈં હી. ચાય તૈયાર હૈ, ઔર ટોસ્ટ ભી. મગર હાં, મખ્ખન? મખ્ખન તો આયા હી નહીં.

રામસ્વરૂપ : ક્યા કહા? મખ્ખન નહીં આયા? તુમ્હેં ભી કિસ વક્ત યાદ આઈ હૈ. જાનતી હો કિ મખ્ખન વાલે કી દુકાન દૂર હૈ, પર તુમ્હેં તો ઠીક વક્ત પર કોઈ બાત સૂઝતી હી નહીં. અબ બતાઓ, રતન મખ્ખન લાએ કિ યહાં કા કામ કરે. દફતર કે ચપરાસી સે કહા થા આને કે લિએ, સો નખરોં કે મારે…

પ્રેમા : યહાં કા કામ કૌન જ્યાદા હૈ? કમરા તો સબ ઠીક-ઠાક હી હૈ. બાજા-સિતાર આ હી ગયા. નાશતા યહાં બરાબર વાલે કમરે મેં ટ્રે મેં રખા હુઆ હૈ, સો તુમ્હેં પકડા દૂંગી. એકાધ ચીજ ખુદ લે આના. ઇતની દેર મેં રતન મખ્ખન લે હી આએગા…દો આદમી હી તો હૈં.

રામસ્વરૂપ : હાં એક તો બાબુ ગોપાલ પ્રસાદ ઔર દૂસરા ખુદ લડકા હૈ. દેખો, ઉમા સે કહ દેના કિ જરા કરીને સે આએ. યે લોગ જરા ઐસે હી હૈં…ગુસ્સા તો મુઝે બહુત આતા હૈ ઇનકે દકિયાનૂસી ખ્યાલોં પર. ખુદ પઢે-લિખે હૈં, વકીલ હૈં, સભા-સોસાઇટીયોં મેં જાતે હૈં, મગર લડકી ચાહતે હૈં ઐસી કિ જ્યાદા પઢી-લિખી ન હો.

પ્રેમા : ઔર લડકા?

રામસ્વરૂપ : બતાયા તો થા તુમ્હેં. બાપ સેર હૈ તો લડકા સવા સેર. બી.એસ.સી. કે બાદ લખનઊ મેં હી તો પઢતા હૈ, મેડિકલ કોલેજ મેં. કહતા હૈ કિ શાદી કા સવાલ દૂસરા હૈ, તાલીમ કા દૂસરા. ક્યા કરૂં મજબૂરી હૈ. મતલબ અપના હૈ વરના ઇન લડકોં ઔર ઇનકે બાપોં કો ઐસી કોરી-કોરી સુનાતા કિ યે ભી…

રતન : (જો અબ તક દરવાજે કે પાસ ચુપચાપ ખડા હુઆ થા, જલ્દી-જલ્દી) બાબુ જી, બાબુ જી!

રામસ્વરૂપ : ક્યા હૈ?

રતન : કોઈ આતે હૈં.

રામસ્વરૂપ : (દરવાજે સે બાહર ઝાંકકર જલ્દી મુહ અંદર કરતે હુએ) અરે, એ પ્રેમા, વે આ ભી ગએ. (નોકર પર નજર પડતે હી) અરે, તુ યહીં ખડા હૈ, બેવકૂફ. ગયા નહીં મખ્ખન લાને? …સબ ચોપટ કર દિયા. અબે ઉધર સે નહીં, અંદર કે દરવાજે સે જા (નોકર અંદર આતા હૈ) …ઔર તુમ જલ્દી કરો પ્રેમા. ઉમા કો સમઝા દેના થોડા-સા ગા દેગી. (પ્રેમા જલ્દી સે અંદર કી તરફ આતી હૈ. ઉસકી ધોતી જમીન પર રખે હુએ બાજે સે અટક જાતી હૈ.)

પ્રેમા : ઉંહ. યહ બાજા વહ નીચે હી રખ ગયા હૈ, કમબખ્ત.

રામસ્વરૂપ : તુમ જાઓ, મૈં રખે દેતા હૂં..જલ્દી.

(પ્રેમા જાતી હૈ, બાબુ રામસ્વરૂપ બાજા ઉઠાકર રખતે હૈં. કિવાડોં પર દસ્તક.)

રામસ્વરૂપ : હં-હં-હં. આઇએ, આઇએ…હં-હં-હં.

(બાબુ ગોપાલ પ્રસાદ ઔર ઉનકે લડકે શંકર કા આના. આંખોં સે લોક ચતુરાઈ ટપકતી હૈ. આવાજ સે માલૂમ હોતા હૈ કિ કાફી અનુભવી ઔર ફિતરતી મહાશય હૈં. ઉનકા લડકા કુછ ખીસ નિપોરને વાલે નૌજવાનોં મેં સે હૈ. આવાજ પતલી હૈ ઔર ખિસિયાહટ ભરી હૈ. ઝુકી કમર ઇનકી ખાસિયત હૈ.)

રામસ્વરૂપ : (અપને દોનોં હાથ મલતે હુએ) હં-હં, ઇધર તશરીફ લાઇએ ઇધર. (બાબુ ગોપાલ પ્રસાદ બેઠતે હૈં, મગર બેંત ગિર પડતા હૈ.)

રામસ્વરૂપ : યહ બેંત!…લાઇએ મુઝે દીજિએ. (કોણે રખ દેતે હૈં. સબ બેઠતે હૈં.) હં-હં…મકાન ઢૂંઢને મેં તકલીફ તો નહીં હુઈ?

ગો. પ્રસાદ : (ખંખાર કર) નહીં. તાંગે વાલા જાનતા થા…ઔર ફિર હમેં તો યહાં આના હી થા. રાસ્તા મિલતા કૈસે નહીં?

રામસ્વરૂપ : હં-હં-હં. યહ તો આપકી બડી મેહરબાની હૈ. મૈંને આપકો તકલીફ તો દી…

ગો. પ્રસાદ : અરે નહીં સાહેબ! જૈસા મેરા કામ વૈસા આપકા કામ. આખિર લડકે કી શાદી તો કરની હી હૈ. બલ્કિ યોં કહિએ કિ મૈંને આપકે લિએ ખાસી પરેશાની કર દી!

રામસ્વરૂપ : હં-હં-હં! યહ લીજિએ, આપ તો મુઝે કાંટોં મેં ઘસીટને લગે. હમ તો આપકે-હં-હં-સેવક હી હૈં-હં-હં. (થોડી દેર બાદ લડકે કી ઓર મુખાતિબ હોકર) ઔર કહિએ, શંકર બાબુ, કિતને દિનોં કી છુટ્ટીયાં હૈં?

શંકર : જી, કોલિજ કી તો છુટ્ટીયાં નહીં હૈં. ‘વીક-એન્ડ’ મેં ચલા આયા થા. રામસ્વરૂપ : આપકે કોર્સ ખત્મ હોને મેં તો અબ સાલભર રહા હોગા? શંકર : જી, યહી કોઈ સાલ દો સાલ.

રામસ્વરૂપ : સાલ દો સાલ?

શંકર : હં-હં-હં!…જી, એકાધ સાલ કા ‘માર્જિન’ રખતા હૂં..

ગો. પ્રસાદ : બાત યહ હૈ સાહેબ કિ યહ શંકર એક સાલ બીમાર હો ગયા થા. ક્યા બતાએં, ઇન લોગોં કો ઇસી ઉંમર મેં સારી બીમારિયાં સતાતી હૈં. એક હમારા જમાના થા કિ સ્કૂલ સે આકર દર્જનોં કચૌડિયાં ઉડા જાતે થે, મગર ફિર જો ખાના ખાને બેઠતે તો વૈસી-કી-વૈસી હી ભૂખ!

રામસ્વરૂપ : કચૌડિયાં ભી તો ઉસ જમાને મેં પૈસે કી દો આતી થી.

ગો. પ્રસાદ : જનાબ, યહ હાલ થા કિ ચાર પૈસે મેં ઢેર-સી બાલાઈ આતી થી. ઔર અકેલે દો આને કી હજમ કરને કી તાકત થી, અકેલે! ઔર અબ તો બહુતેરે ખેલ વગૈરહ ભી હોતે હૈં સ્કૂલ મેં. તબ ન કોઈ વોલી-બોલ જાનતા થા, ન ટેનિસ ન બેડમિંટન. બસ કભી હોકી યા ક્રિકેટ કુછ લોગ ખેલા કરતે થે. મગર મજાલ કિ કોઈ કહ જાએ કિ યહ લડકા કમજોર હૈ.

(શંકર ઔર રામસ્વરૂપ ખીસેં નિપોરતે હૈં.)

રામસ્વરૂપ : જી હાં, જી હાં, ઉસ જમાને કી બાત હી દૂસરી થી…હં-હં!

ગો. પ્રસાદ : (જોશીલી આવાજમાં) ઔર પઢાઈ કા યહ હાલ થા કિ એક બાર કુરસી પર બેઠે કિ બારહ ઘંટે કી ‘સિટિંગ’ હો ગઈ, બારહ ઘંટે! જનાબ, મૈં સચ કહતા હૂં કિ ઉસ જમાને કા મેટ્રિક ભી વહ અંગ્રેજી લિખતા થા ફર્રાટે કી, કિ આજકલ કે એમ.એ. ભી મુકાબિલા નહીં કર સકતે.

રામસ્વરૂપ : જી હાં, જી હાં! યહ તો હૈ હી.

ગો. પ્રસાદ : માફ કીજિએગા બાબુ રામસ્વરૂપ, ઉસ જમાને કી જબ યાદ આતી હૈ, અપને કો જબ્ત કરના મુશ્કિલ હો જાતા હૈ!

રામસ્વરૂપ : હં-હં-હં!…જી હાં વહ તો રંગીન જમાના થા, રંગીન જમાના. હં-હં-હં!! (શંકર ભી હીં-હીં કરતા હૈ.)

ગો. પ્રસાદ : (એક સાથ અપની આવાજ ઔર તરીકા બદલતે હુએ) અચ્છા, તો સાહેબ, ‘બિઝનેસ’ કી બાતચીત હો જાએ.

રામસ્વરૂપ : (ચૌંકકર) બિઝનેસ? બિઝ… (સમઝકર) ઓહ…અચ્છા, અચ્છા. લેકિન જરા નાશતા તો કર લીજિએ. (ઉઠતે હૈં.)

ગો. પ્રસાદ : યહ સબ આપ ક્યા તકલ્લુફ કરતે હૈં!

રામસ્વરૂપ : હં-હં-હંં! તકલ્લુફ કિસ બાત કા? હં-હંં! યહ તો મેરી બડી તકદીર હૈ કિ આપ મેરે યહાં તશરીફ લાએ. વરના મૈં કિસ કાબિલ હૂં. હં-હં!…માફ કીજિએગા જરા. અભી હાજિર હુઆ. (અંદર જાતે હૈં.)

ગો. પ્રસાદ : (થોડી દેર બાદ દબી આવાજમાં) આદમી તો ભલા હૈ. મકાન-વકાન સે હૈસિયત ભી બુરી નહીં માલૂમ હોતી. પતા ચલે, લડકી કૈસી હૈ. શંકર : જી…

(કુછ ખંખારકર ઇધર-ઉધર દેખતા હૈ.)

ગો. પ્રસાદ : ક્યોં, ક્યા હુઆ?

શંકર : કુછ નહીં.

ગો. પ્રસાદ : ઝુકકર ક્યોં બેઠતે હો? બ્યાહ તય કરને આએ હો, કમર સીધી કરકે બેઠો. તુમ્હારે દોસ્ત ઠીક કહતે હૈં કિ શંકર કી ‘બેકબોન’…

(ઇતને મેં બાબુ રામસ્વરૂપ આતે હૈં, હાથ મેં ચાય કી ટ્રે લિએ હુએ. મેજ પર રખ દેતે હૈ)

ગો. પ્રસાદ : આખિર આપ માને નહીં.

રામસ્વરૂપ : (ચાય પ્યાલે મેં ડાલતે હુએ) હં–ં-હં! આપકો વિલાયતી ચાય પસંદ હૈ યા હિંદુસ્તાની?

ગો. પ્રસાદ : નહીં-નહીં સાહેબ, મુઝે આધા દૂધ ઔર આધી ચાય દીજિએ. ઔર જરા ચીની જ્યાદા ડાલિએગા. મુઝે તો ભઈ યહ નયા ફેશન પસંદ નહીં. એક તો વૈસે હી ચાય મેં પાની કાફી હોતા હૈ, ઔર ફિર ચીની ભી નામ કે લિએ ડાલી જાએ તો જાયકા ક્યા