ભારતના સંવિધાનનો પ્રસ્તાવના

1. વ્યાખ્યા અને મહત્વ

• પ્રસ્તાવના સંવિધાનનો પ્રારંભિક ભાગ છે જે ભારતીય સંવિધાનના ઉદ્દેશો અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો રૂપરેખિત કરે છે.
• તે કોઈ કાનૂની દસ્તાવેજ નથી પણ સંવિધાનની આત્માનું નિવેદન તરીકે કાર્ય કરે છે.
• તેને 26 નવેમ્બર 1949ના રોજ અપનાવવામાં આવી હતી અને26 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ અમલમાં આવી હતી.

2. પ્રસ્તાવનાના મુખ્ય તત્વો

3. પ્રસ્તાવનામાં સુધારાઓ

• 42મી સુધારણા (1976) દ્વારા પ્રસ્તાવનામાં**“સમાજવાદી”, “ધર્મનિરપેક્ષ” અને “એકતા”** શબ્દો ઉમેરાયા.
• 86મી સુધારણા (2002) દ્વારા પ્રસ્તાવનામાં**“ધર્મનિરપેક્ષ”** શબ્દ ઉમેરાયો (પહેલેથી હતો પણ ભાર આપ્યો).

સંવિધાનના વિશિષ્ટ લક્ષણો

1. લેખિત સંવિધાન

• સંવિધાન એ એક જ દસ્તાવેજ છે જેમાં395 કલમો,12 અનુસૂચીઓ અને25 ભાગો છે.
• તે દેશનું મૂળભૂત કાયદો છે અનેસર્વોચ્ચ કાનૂની સત્તા છે.

2. સંસદીય પદ્ધતિ

• ભારત સંસદીય શાસન પદ્ધતિ અનુસરે છે.
• રાષ્ટ્રપતિ રાજ્યના મુખ્ય છે, જ્યારેપ્રધાનમંત્રી શાસનના મુખ્ય છે.
• સંસદમાંલોકસભા (જનતાનું ગૃહ) અનેરાજ્યસભા (રાજ્યોની પરિષદ)નો સમાવેશ થાય છે.

3. સંઘીય પદ્ધતિ સાથે એકાત્મક લક્ષણો

• ભારત 28 રાજ્યો અને8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનોસંઘીય સંઘ છે.
• આધારભૂત ઢાંચો આપતીઆપત્તિકાળ દરમિયાન એકાત્મક લક્ષણો ધરાવતીસંઘીય રચના માટેઆધારભૂત ઢાંચો પ્રદાન કરે છે.
• કલમ 356****રાષ્ટ્રપતિને રાજ્યોમાંરાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવાની સત્તા આપે છે, જે તેમને કેન્દ્ર સરકારના નિયંત્રણ હેઠળ મૂકે છે.
• કલમ 352****રાષ્ટ્રીય આપત્તિની જાહેરાત કરવાની મંજૂરી આપે છે, જે સમગ્ર સંઘીય રચનાનેએકાત્મક પદ્ધતિમાં ફેરવે છે વગર ઔપચારિક સુધારાને.

4. લોકશાહી અને ધર્મનિરપેક્ષ ઢાંચો

• સર્વસામાન્ય પુખ્ત મતાધિકાર આધારભૂત ઢાંચામાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
• ધર્મનિરપેક્ષતા આધારભૂત ઢાંચાનુંમૂળભૂત લક્ષણ છે, જેબધા ધર્મોના સમાન વર્તનની ખાતરી આપે છે.
• મૂળભૂત અધિકારો બધા નાગરિકોને ખાતરી આપવામાં આવે છે.

5. મૂળભૂત અધિકારો અને કર્તવ્યો

• આધારભૂત ઢાંચાનું ભાગ III****મૂળભૂત અધિકારો ધરાવે છે.
• ભાગ IV-A****42મી સુધારણી (1976) દ્વારા રજૂ કરાયેલમૂળભૂત કર્તવ્યો ધરાવે છે.
• આધારભૂત ઢાંચાના ઉપાયોનો અધિકાર આધારભૂત ઢાંચાનીઆત્મા છે (કલમ 32).

6. ન્યાયિક સમીક્ષા અને સ્વતંત્રતા

• સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયને અનુચ્છેદ 13 હેઠળન્યાયિક સમીક્ષાની સત્તા છે.
• ન્યાયિક સ્વતંત્રતાનેકોલેજિયમ પદ્ધતિ અને ન્યાયમૂર્તિઓનીસુરક્ષિત કાર્યકાળ દ્વારા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.

7. આપત્તિકાળીન જોગવાઈઓ

• આપત્તિકાળીન સત્તાઓ અનુચ્છેદ 352 (રાષ્ટ્રીય આપત્તિ), 355 (રાષ્ટ્રપતિની સત્તા), 360 (રાજ્ય આપત્તિ) હેઠળ આપવામાં આવે છે.
• આ જોગવાઈઓને 1975માંરાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ વિસ્તારવા માટેસુધારવામાં આવી હતી.

8. પંચાયતી રાજ અને સ્થાનિક શાસન

• 73મી સુધારણા (1992) દ્વારાગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં****પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ રજૂ કરવામાં આવી.
• 74મી સુધારણા (1992) દ્વારાશહેરી વિસ્તારોમાં****નગર પાલિકા રજૂ કરવામાં આવી.

9. ચૂંટણી અને ન્યાયિક સુધારાઓ

• સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર****1950માં રજૂ કરવામાં આવ્યો.
• ચૂંટણી સુધારાઓમાંચૂંટણી બોન્ડ અધિનિયમ (2020) અને**નાગરિકોની ચૂંટણી નોંધણી અધિનિયમ (2021)**નો સમાવેશ થાય છે.
• સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયએન્યાયિક સમીક્ષા અનેસંવિધાનની વ્યાખ્યામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે.

બંધારણના અનુસૂચીઓ અને ભાગો

1. બંધારણની અનુસૂચીઓ

2. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મુખ્ય તથ્યો

• પ્રસ્તાવના****આધારશિલાની આત્મા છે.
• ભાગ III****આધારશિલાનું હૃદય છે.
• 73મી અને 74મી સુધારાઓ દ્વારાપંચાયતી રાજ અને નગર પાલિકા લાવવામાં આવ્યા.
• 42મી સુધારાએ**“સમાજવાદી”, “ધર્મનિરપેક્ષ” અને “અખંડતા”** પ્રસ્તાવનામાં ઉમેર્યા.
• 86મી સુધારાએ**“ધર્મનિરપેક્ષ”** પ્રસ્તાવનામાં ઉમેર્યું.
• કલમ 32****આધારશિલાકીય ઉપાયોનો અધિકાર છે.
• કલમ 13****ન્યાયિક સમીક્ષા આપે છે.
• કલમ 356****રાજ્ય સરકારોને પદચ્યુત કરવાનો રાષ્ટ્રપતિનો અધિકાર છે.
• કલમ 352****રાષ્ટ્રીય આપત્તિ છે.
• કલમ 360****રાજ્ય આપત્તિ છે.
• કલમ 301****વેપાર અને વાણિજ્યના સ્વતંત્રતાનો અધિકાર છે.
• કલમ 304****રાજ્યો સંબંધિત વેપાર અને વાણિજ્યના સ્વતંત્રતાનો અધિકાર છે.
• કલમ 305****કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સંબંધિત વેપાર અને વાણિજ્યના સ્વતંત્રતાનો અધિકાર છે.