ধীৰে ধীৰে সকলো বদলি আছে। এটা নতুন জীৱন-শৈলীয়ে নিজৰ প্ৰভুত্ব স্থাপন কৰিছে। তাৰ লগত আহিছে এটা নতুন জীৱন-দৰ্শন-উপভোক্তাবাদৰ দৰ্শন। উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাত জোৰ দিয়া হৈছে চাৰিওফালে। এই উৎপাদন আপোনাৰ বাবে; আপোনাৰ ভোগৰ বাবে, আপোনাৰ সুখৰ বাবে। ‘সুখ’ৰ ব্যাখ্যা সলনি হৈ গৈছে। উপভোগ-ভোগেই সুখ। এটা সূক্ষ্ম পৰিৱৰ্তন আহিছে নতুন পৰিস্থিতিত। উৎপাদ আপোনাৰ বাবে, কিন্তু আপুনি এইটো পাহৰি যায় যে জনাজনাকৈ আজিৰ পৰিবেশত আপোনাৰ চৰিত্ৰও বদলি আছে আৰু আপুনি উৎপাদৰ প্ৰতি সমৰ্পিত হৈ গৈ আছে।

বিলাসিতাৰ সামগ্ৰীৰে বজাৰ ভৰি পৰি আছে, যিবোৰে আপোনাক মোহিত কৰাৰ জী-জোৰা চেষ্টাত সদায় লাগি থাকে। দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহাৰ হোৱা বস্তুবোৰকে লওক। টুথ-পেষ্ট লাগে? এইটোৱে দাঁতক মুকুতাৰ দৰে উজ্জ্বল কৰি তোলে, এইটোৱে মুখৰ দুৰ্গন্ধ আঁতৰায়। এইটোৱে মূৰৰ মাংসপেশী শক্তিশালী কৰে আৰু এইটোৱে ‘সম্পূৰ্ণ সুৰক্ষা’ দিয়ে। সেই সকলোবোৰ কৰি যি তিনিটা-চাৰিটা পেষ্ট পৃথকে কৰে, কোনো পেষ্টৰ ‘মেজিক’ ফৰ্মুলা আছে। কোনো বাবলা বা নিমৰ গুণেৰে ভৰপূৰ, কোনো ঋষি-মুনিসকলৰ দ্বাৰা অনুমোদিত আৰু স্বীকৃত বনস্পতি আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ মিশ্ৰণেৰে তৈয়াৰী। যিটো ইচ্ছা কৰে বাছি লওক। যদি পেষ্ট ভাল তেন্তে ব্ৰাছো ভাল হ’ব লাগিব। আকাৰ, ৰং, গঠন, প্ৰৱেশ আৰু পৰিষ্কাৰ কৰাৰ ক্ষমতাত পৃথক, এটাৰ ওপৰত এটা। মুখৰ দুৰ্গন্ধৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ মাউথ ৱাশো লাগিব। তালিকা আৰু দীঘল হ’ব পাৰে কিন্তু ইমানবোৰ বস্তুৰ বিলেই যথেষ্ট ডাঙৰ হ’ব, কাৰণ আপুনি সম্ভৱতঃ বহু বিজ্ঞাপিত আৰু দামী ব্ৰেণ্ড কিনিবলৈহে পছন্দ কৰিব। সৌন্দৰ্য প্ৰসাধনৰ ভিৰে চমৎকৃত কৰি দিবলৈ যথেষ্ট-প্ৰতিমাহ

তাৰ লগত নতুন-নতুন উৎপাদ যোগ হৈ গৈ থাকে। চাবোনকে চাওক। এটাত হালকা সুগন্ধি আছে, আনটোত তীব্ৰ। এটাই দিনটো আপোনাৰ শৰীৰক সতেজ ৰাখে, আনটোৱে ঘাম ৰোধ কৰে, তৃতীয়টোৱে জাৰ্মৰ পৰা আপোনাক ৰক্ষা কৰে। এইটো লওক চিনে ষ্টাৰসকলৰ সৌন্দৰ্যৰ ৰহস্য, তেওঁলোকৰ প্ৰিয় চাবোন। সত্যৰ অৰ্থ বুজিব খোজে, এইটো লওক। শৰীৰক পবিত্ৰ ৰাখিব খোজে। এইটো লওক শুদ্ধ গঙ্গাজলত তৈয়াৰী চাবোন। ছাল কোমল ৰাখিবলৈ এইটো লওক-দামী, কিন্তু আপোনাৰ সৌন্দৰ্যত উজ্জ্বলতা আনিব। সম্ভ্ৰান্ত মহিলাৰ ড্ৰেছিং টেবুলত ত্ৰিশ-ত্ৰিশ হাজাৰৰ সৌন্দৰ্য সামগ্ৰী থকাটো সাধাৰণ কথা। পেৰিছৰ পৰা পাৰফিউম আনক, ইমানেই আৰু খৰচ হ’ব। এইবোৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ চিহ্ন, সমাজত আপোনাৰ মৰ্যাদা দেখুৱায়। পুৰুষো এই দৌৰত পিছপৰা নহয়। আগতে তেওঁলোকৰ কাম চাবোন আৰু তেলৰেই চলি গৈছিল। আফ্টাৰ শ্বেভ আৰু ক’লন পিছত আহিল। এতিয়া এই তালিকাত ডজন-দুই ডজন বস্তু আৰু যোগ হৈ গৈছে।

এৰি দিয়ক এই সামগ্ৰীটো। বস্তু আৰু পৰিধানৰ পৃথিৱীলৈ আহক। ঠায়ে ঠায়ে বুটিক খুলি গৈছে, নতুন-নতুন ডিজাইনৰ পৰিধান বজাৰত আহি পৰিছে। এইবোৰ ট্ৰেণ্ডী আৰু দামীও। গত বছৰৰ ফেশ্বন এই বছৰ? লাজৰ কথা। ঘড়ীয়ে আগতে সময় দেখুৱাইছিল। তাৰ পৰা যদি এই কামেই ল’ব লাগে তেন্তে চাৰি-পাঁচ শতাত পাব। মৰ্যাদা দেখুৱাবলৈ আপুনি পঞ্চাশ-ষাঠি হাজাৰৰ পৰা লাখ-ডেৰ লাখৰ ঘড়ীও ল’ব পাৰে। সংগীতৰ বুজ থাকক বা নাথাকক, দামী মিউজিক চিষ্টেম লাগে। কোনো কথা নাই যদি আপুনি তাক ঠিকমতে চলাবও নোৱাৰে। কম্পিউটাৰ কামৰ বাবেহে কিনা হয়, কেৱল দেখুৱাবলৈহে তাক কিনোতাসকলৰ সংখ্যাও কম নহয়। খাবলৈ পাঁচ তাৰকা হোটেল আছে। তাততো এতিয়া বিবাহও হ’বলৈ ধৰিছে। অসুস্থ পৰিলে পাঁচ তাৰকা হস্পিতাললৈ আহক। সুখ-সুবিধা আৰু ভাল চিকিৎসাৰ উপৰিও এই অভিজ্ঞতা যথেষ্ট সময়লৈ আলোচনাৰ বিষয়ও হ’ব, পঢ়াৰ বাবে পাঁচ তাৰকা পাব্লিক স্কুল আছে, সোনকালেই সম্ভৱতঃ কলেজ আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ো হৈ যাব। ভাৰতততো এই অৱস্থা এতিয়াও অহা নাই কিন্তু আমেৰিকা আৰু ইউৰোপৰ কিছুমান দেশত আপুনি মৰাৰ আগতেই আপোনাৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া আৰু অনন্ত বিশ্ৰামৰ ব্যৱস্থাও কৰিব পাৰে-এটা দামত। আপোনাৰ কবৰৰ চাৰিওফালে সদায় সেউজীয়া ঘাঁহ হ’ব, মনমোহা ফুল হ’ব। ইচ্ছা কৰিলে তাত ফোৱাৰা হ’ব আৰু মৃদু শব্দত সদায় সংগীতও। কালি ভাৰতত

এইটো সম্ভৱ হ’ব পাৰে। আমেৰিকাত আজি যি হৈ আছে, কালি সি ভাৰততো আহিব পাৰে। প্ৰতিষ্ঠাৰ বহু ৰূপ আছে। সেয়া হাঁহিয়াতকৰ হ’লেও। এইটো উপভোক্তাবাদী সমাজৰ এটা সৰু-সুৰা আভাস। এইটো বিশিষ্টজনৰ সমাজ কিন্তু সাধাৰণজনেও ইয়াক লোভী দৃষ্টিৰে চায়। তেওঁলোকৰ দৃষ্টিত, এটা বিজ্ঞাপনৰ ভাষাত, এইটোৱেই হৈছে ৰাইট চয়েচ বেবী।

এতিয়া বিষয়ৰ গভীৰ দিশলৈ আহক। এই উপভোক্তা সংস্কৃতিৰ বিকাশ ভাৰতত কিয় হৈছে?

সামন্তীয় সংস্কৃতিৰ উপাদান ভাৰতত আগতেও আছিল। উপভোক্তাবাদে এই সংস্কৃতিৰ লগত জড়িত হৈ আছে। আজি সামন্ত সলনি হৈ গৈছে, সামন্তীয় সংস্কৃতিৰ মুহাৱৰা সলনি হৈ গৈছে।

আমি সাংস্কৃতিক অস্তিত্বৰ কথা যিমানেই কৰো; পৰম্পৰাৰ অবমূল্যন হৈছে, আস্থাৰ ক্ষয় হৈছে। তিক্ত সত্য হ’ল যে আমি বৌদ্ধিক দাসত্ব স্বীকাৰ কৰি আছে, পশ্চিমৰ সাংস্কৃতিক উপনিৱেশ হৈ পৰিছো। আমাৰ নতুন সংস্কৃতি অনুকৰণৰ সংস্কৃতি। আমি আধুনিকতাৰ মিছা প্ৰতিমান গ্ৰহণ কৰি আছে। প্ৰতিষ্ঠাৰ অন্ধ প্ৰতিযোগিতাত যি আমাৰ আছে তাক হেৰুৱাই ছদ্ম আধুনিকতাৰ

আৱদ্ধ হৈ গৈ আছে। সংস্কৃতিৰ নিয়ন্ত্ৰক শক্তিসমূহ দুৰ্বল হৈ যোৱাৰ বাবে আমি দিগ্ভ্ৰান্ত হৈ আছে। আমাৰ সমাজেই অন্যান্য-নিৰ্দেশিত হৈ গৈ আছে। বিজ্ঞাপন আৰু প্ৰচাৰৰ সূক্ষ্ম ব্যৱস্থাই আমাৰ মানসিকতা সলনি কৰি আছে। সেইবোৰত সম্মোহনৰ শক্তি আছে, বশীকৰণৰো।

অন্ততঃ এই সংস্কৃতিৰ বিস্তাৰৰ পৰিণাম কি হ’ব? এইটো গভীৰ চিন্তাৰ বিষয়। আমাৰ সীমিত সম্পদৰ ঘোৰ অপব্যয় হৈ আছে। জীৱনৰ গুণাগুণ আলুৰ চিপছৰে উন্নত নহয়। নহয় বহু বিজ্ঞাপিত শীতল পানীয়ৰে। ভালেই হওক সেয়া আন্তৰ্জাতিক। পিজ্জা আৰু বাৰ্গাৰ যিমানেই আধুনিক হওক, সেয়া আবৰ্জনা আহাৰ। সমাজত শ্ৰেণীৰ দূৰত্ব বাঢ়ি আছে, সামাজিক সম্পৰ্কত হ্ৰাস আহি আছে। জীৱন স্তৰৰ এই বাঢ়ি অহা পাৰ্থক্য ক্ষোভ আৰু অশান্তিৰ সৃষ্টি কৰি আছে। যিদৰে-যিদৰে দেখুৱাবলগীয়া এই সংস্কৃতি বিয়পিব, সামাজিক অশান্তিও বাঢ়িব। আমাৰ সাংস্কৃতিক অস্তিত্বৰ হ্ৰাসতো হৈ আছে, আমি লক্ষ্য-ভ্ৰান্তিৰ দ্বাৰাও পীড়িত। উন্নয়নৰ বৃহৎ উদ্দেশ্য পিছ হুঁহুকি আছে, আমি মিছা তৃপ্তিৰ তাৎক্ষণিক লক্ষ্যৰ পিছে লগি আছে। সীমা ভাঙি আছে, নৈতিক মানদণ্ড ঢিলা পৰি আছে। ব্যক্তি-কেন্দ্ৰিকতা বাঢ়ি আছে, স্বাৰ্থ পৰমাৰ্থৰ ওপৰত প্ৰভুত্ব কৰি আছে। ভোগৰ আকাংক্ষাই আকাশ চুবলৈ ধৰিছে। কোন বিন্দুত ৰব এই দৌৰ?

গান্ধীজীয়ে কৈছিল যে আমি স্বাস্থ্যকৰ সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱৰ বাবে আমাৰ দুৱাৰ-খিৰিকী খোলা ৰাখো কিন্তু আমাৰ ভেটিৰ ওপৰত স্থিৰ থাকো। উপভোক্তা সংস্কৃতিয়ে আমাৰ সামাজিক ভেটিকেই লৰাই আছে। এইটো এটা ডাঙৰ বিপদ। ভৱিষ্যতৰ বাবে এইটো এটা ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান।

প্ৰশ্ন-অভ্যাস

1. লেখকৰ মতে জীৱনত ‘সুখ’ৰ দ্বাৰা কি অৰ্থ বুজোৱা হৈছে?

2. আজিৰ উপভোক্তাবাদী সংস্কৃতিয়ে আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰি আছে?

3. লেখকে উপভোক্তা সংস্কৃতিক আমাৰ সমাজৰ বাবে প্ৰত্যাহ্বান কিয় বুলি কৈছে?

4. আভাস স্পষ্ট কৰক-

(ক) জনাজনাকৈ আজিৰ পৰিবেশত আপোনাৰ চৰিত্ৰও বদলি আছে আৰু আপুনি উৎপাদৰ প্ৰতি সমৰ্পিত হৈ গৈ আছে।

(খ) প্ৰতিষ্ঠাৰ বহু ৰূপ আছে, সেয়া হাঁহিয়াতকৰ হ’লেও।

ৰচনা আৰু অভিব্যক্তি

5. কোনো বস্তু আমাৰ বাবে উপযোগী হওক বা নহওক, কিন্তু টি.ভি.ত বিজ্ঞাপন চাই আমি তাক কিনিবলৈ নিশ্চয় লালায়িত হওঁ? কিয়?

6. আপোনাৰ মতে বস্তুবোৰ কিনাৰ ভেটি বস্তুৰ গুণাগুণ হ’ব লাগে নে তাৰ বিজ্ঞাপন? যুক্তি দি স্পষ্ট কৰক।

7. পাঠৰ ভেটিত আজিৰ উপভোক্তাবাদী যুগত গজি উঠা ‘দেখুৱাবলগীয়া সংস্কৃতি’ৰ ওপৰত মতামত দিয়ক।

8. আজিৰ উপভোক্তা সংস্কৃতিয়ে আমাৰ ৰীতি-নীতি আৰু উৎসৱসমূহক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰি আছে? আপোনাৰ অভিজ্ঞতাৰ ভেটিত এটা অনুচ্ছেদ লিখক।

ভাষা-অধ্যয়ন

9. ধীৰে ধীৰে সকলো বদলি আছে।

এই বাক্যটোত ‘বদলি আছে’ ক্ৰিয়া। এই ক্ৰিয়া কেনেদৰে হৈ আছে-ধীৰে ধীৰে। গতিকে ইয়াত ধীৰে ধীৰে ক্ৰিয়া-বিশেষণ। যি শব্দে ক্ৰিয়াৰ বিশেষতা বুজায়, ক্ৰিয়া-বিশেষণ বোলা হয়। য’ত বাক্যত আমি জানিবলৈ পাওঁ ক্ৰিয়া কেনেদৰে, কেতিয়া, কিমান আৰু ক’ত হৈ আছে, ত’ত সেই শব্দ ক্ৰিয়া-বিশেষণ বোলা হয়।

(ক) ওপৰত দিয়া উদাহৰণটো মনত ৰাখি ক্ৰিয়া-বিশেষণেৰে যুক্ত পাঁচটা বাক্য পাঠৰ পৰা বাছি লিখক।

(খ) ধীৰে ধীৰে, জোৰেৰে, লাগি থাকি, সদায়, আজিকালি, কম, বেছি, ইয়াত, উধাৰ, বাহিৰ-এই ক্ৰিয়া-বিশেষণ শব্দবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি বাক্য সাজক।

(গ) তলত দিয়া বাক্যবোৰৰ পৰা ক্ৰিয়া-বিশেষণ আৰু বিশেষণ শব্দ বাছি পৃথক লিখকবাক্য ক্ৰিয়া-বিশেষণ

বাক্য $\qquad$ ক্ৰিয়া-বিশেষণ $\qquad$ বিশেষণ

(1) কালি ৰাতিৰ পৰা নিৰন্তৰ বৰষুণ হৈ আছে।

(2) গছত লগা পকা আম দেখি ল’ৰা-ছোৱালীৰ মুখত পানী ওলাই গ’ল।

(3) ৰান্ধনিঘৰৰ পৰা অহা পোলাওৰ হালকা সুগন্ধিৰ পৰা মোক জোৰেৰে ভোক লাগিল।

(4) যিমান ভোক সিমানহে খা।

(5) বিলাসিতাৰ বস্তুৰে আজিকালি বজাৰ ভৰি পৰি আছে।

পাঠেৰ বাহিৰে সক্ৰিয়তা

• ‘দূৰদৰ্শনত দেখুওৱা বিজ্ঞাপনবোৰৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ ওপৰত বাঢ়ি অহা প্ৰভাৱ’ বিষয়ত শিক্ষক আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত হোৱা কথোপকথন সংবাদ শৈলীত লিখক।
• এই পাঠৰ মাজেৰে আপুনি উপভোক্তা সংস্কৃতিৰ বিষয়ে বিস্তাৰিত জাননী পালে। এতিয়া আপুনি আপোনাৰ শিক্ষকৰ সহায়ত সামন্তীয় সংস্কৃতিৰ বিষয়ে জাননী লাভ কৰক আৰু তলত দিয়া বিষয়ৰ পক্ষ অথবা বিপক্ষত শ্ৰেণীকোঠাত আপোনাৰ মতামত দিয়ক।

উপভোক্তা সংস্কৃতি সামন্তীয় সংস্কৃতিৰেই বিকশিত ৰূপ নেকি

• আপুনি প্ৰতিদিন টি.ভি.ত ডেৰ শ বিজ্ঞাপন দেখে-শুনে আৰু ইয়াৰে কিছুমান আপোনাৰ জিভাত উঠি যায়। আপুনি আপোনাৰ পছন্দৰ যিকোনো দুটা বস্তুৰ ওপৰত বিজ্ঞাপন প্ৰস্তুত কৰক।

এইটোও জানক

সাংস্কৃতিক অস্তিত্ব - অস্তিত্বৰ দ্বাৰা চিনাকি বুজোৱা হয়। আমি ভাৰতীয়ৰ আমাৰ নিজৰ এটা সাংস্কৃতিক চিনাকি আছে। এই সাংস্কৃতিক চিনাকি ভাৰতৰ বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ মিলা-জুলিৰে গঠিত। এই মিলা-জুলি সাংস্কৃতিক চিনাকিকেই আমি সাংস্কৃতিক অস্তিত্ব বোলো।

সাংস্কৃতিক উপনিৱেশ - বিজয়ী দেশে যি দেশবোৰৰ ওপৰত নিজৰ প্ৰভুত্ব স্থাপন কৰে, সেই দেশবোৰ তাৰ উপনিৱেশ বোলা হয়। সাধাৰণতে বিজয়ী দেশৰ সংস্কৃতি বিজিত দেশবোৰৰ ওপৰত চাপি দিয়া হয়, আনফালে হীনতাৰ জটিলতাৰ বাবে বিজিত দেশবোৰ বিজয়ী দেশৰ সংস্কৃতি গ্ৰহণ কৰিবলৈও ধৰে। দীৰ্ঘ সময়লৈ বিজয়ী দেশৰ সংস্কৃতি গ্ৰহণ কৰি ৰখাটো সাংস্কৃতিক উপনিৱেশ হোৱা।

বৌদ্ধিক দাসত্ব - আনক শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবি তাৰ বৌদ্ধিকতাৰ প্ৰতি সমালোচনামূলক দৃষ্টি নলগোৱাকৈ তাক স্বীকাৰ কৰি লোৱাটো বৌদ্ধিক দাসত্ব।

ছদ্ম আধুনিকতা - আধুনিকতাৰ সম্পৰ্ক চিন্তা আৰু ব্যৱহাৰ দুয়োটাৰে সৈতে। যুক্তিপূৰ্ণ, বৈজ্ঞানিক আৰু সমালোচনামূলক দৃষ্টিৰে নতুনত্বৰ স্বীকাৰ আধুনিকতা। যেতিয়া আমি আধুনিকতাক বৌদ্ধিক আগ্ৰহৰ সৈতে স্বীকাৰ নকৰি তাক ফেশ্বন হিচাপে গ্ৰহণ কৰো তেতিয়া সেয়া ছদ্ম আধুনিকতা বোলা হয়।