చిన్నప్పటి నుండే మన తల్లిదండ్రులు మరియు పెద్దలు మన ఆహారపు అలవాట్లు, పరిశుభ్రత, అపరిచితులపై ఎప్పటికప్పుడు హెచ్చరికగా ఉండటం, సమర్థవంతంగా సంభాషించుకోవడం మొదలైన వాటిపై జాగ్రత్త వహించమని మనకు మార్గదర్శనం చేస్తూ, సూచిస్తూ వస్తూనే ఉంటారు. ఇదంతా మనం ఆత్మవిశ్వాసంతో కూడిన, బలమైన మరియు సకారాత్మక వ్యక్తులుగా అభివృద్ధి చెందడానికి, నిజమైన ప్రపంచంలోని పోటీ మరియు సంక్లిష్టతలను ఎదుర్కోగలిగేలా చేయడానికి. వచ్చిన తరువాత

Fig. 7.1: సైబర్ ప్రపంచం

డిజిటల్ ఫుట్ప్రింట్ అంటే ఒక నిర్దిష్ట వ్యక్తి గురించిన సమాచారం, అది తొలగించబడిన తర్వాత కూడా, వారి ఆన్లైన్ కార్యకలాపాల ఫలితంగా ఇంటర్నెట్లో ఉనికిలో ఉండటం.

ఇంటర్నెట్, మనమందరం కూడా ఒక సైబర్ ప్రపంచంలో భాగమయ్యాము, ఇక్కడ మనం వనరులను పంచుకుంటాము మరియు యాక్సెస్ చేస్తాము, అనేక మంది వ్యక్తులతో కనెక్ట్ అవుతాము మరియు సంభాషిస్తాము. నిజమైన ప్రపంచం లాగానే, ఈ సైబర్ ప్రపంచంలో పని చేస్తున్నప్పుడు కూడా మనం జాగ్రత్తగా మరియు హెచ్చరికగా ఉండాలి.

ఇమెయిల్ సమాచారం మరియు సందేశాలను పంపడానికి మరియు స్వీకరించడానికి ఉపయోగించబడుతుంది, కానీ ఇమెయిల్ ఉపయోగించేటప్పుడు జాగ్రత్త వహించాలి, ఎందుకంటే చాలా సార్లు మీరు తెలియని మూలం నుండి వచ్చిన ఇమెయిల్లను చూడవచ్చు, అవి మీరు అదృష్ట విజేత అని చెప్పడం లేదా మీ వ్యక్తిగత సమాచారాన్ని అందించమని అడగడం. ఈ మెయిల్లు మిమ్మల్ని మెయిల్ విషయాలలో వ్రాయబడిన సూచనలను అనుసరించడానికి ప్రలోభపెడతాయి. అటువంటి ఇమెయిల్లను స్పామ్ మెయిల్స్ అంటారు మరియు మిమ్మల్ని ఇబ్బందుల్లో పడేయడానికి దుర్బుద్ధితో పంపబడతాయి.

స్పామ్ మెయిల్ల యొక్క కొన్ని ఉదాహరణలను చూద్దాం.

Fig. 7.2 : నమూనా ఇమెయిల్-1

పైన ఇవ్వబడిన Fig. 7.2లో, మీరు సాధారణంగా ఒక స్పామ్ ఇమెయిల్లో చూసే కొన్ని సాధారణ సంకేతాలను కనుగొనవచ్చు.

మీ ఇన్బాక్స్లో మరొక ఇమెయిల్ ఉందని అనుకుందాం, అది మిమ్మల్ని Fig. 7.3లో చూపినట్లుగా ₹3,500/- ఖర్చు అయ్యే ప్రసిద్ధ గేమ్ను ఉచితంగా డౌన్లోడ్ చేసుకోమని అడుగుతోంది.

Fig. 7.3: నమూనా ఇమెయిల్-2

కార్యాచరణ 1

పైన ఇవ్వబడిన Fig. 7.3లో, ఇది ఒక నకిలీ ఇమెయిల్ అని ఈ క్రింది వాటిలో ఏది నిరూపిస్తుంది? క్రింద ఇవ్వబడిన జాబితా నుండి ఎంపికను ఎంచుకోండి.

• ఆఫర్ తదుపరి 48 గంటలకు మాత్రమే చెల్లుబాటు అవుతుంది.
• ‘ఫ్రమ్’ బాక్స్లోని ఇమెయిల్ ఐడీలో FIFA యొక్క తప్పు స్పెల్లింగ్.
• మెయిల్లో పేర్కొన్న గేమ్ ధర సరైనది కాదు.

మీ ఇన్బాక్స్లో మరొక ఇమెయిల్ ఉందని అనుకుందాం, అది ధృవీకరణ ప్రయోజనం కోసం మీ ఖాతా వివరాలను అందించమని అడిగే లింక్లను కలిగి ఉంటుంది. మీరు అటువంటి లింక్లపై క్లిక్ చేస్తే లేదా ఏదైనా అటాచ్మెంట్లను డౌన్లోడ్ చేస్తే, అవి మిమ్మల్ని ఫిషింగ్ వెబ్సైట్కు దారి తీయవచ్చు లేదా మీ పరికరంపై హానికరమైన మాల్వేర్ (దుర్బుద్ధి సాఫ్ట్వేర్)ను ఇన్స్టాల్ చేయవచ్చు, Fig. 7.4లో చూపినట్లుగా.

Fig. 7.4: నమూనా ఇమెయిల్-3

కార్యాచరణ 2

నకిలీ వెబ్సైట్కు సూచికగా ఉండే URL(లు)ను గుర్తించండి?

$\text{http://www.uiidai.gov.in/}$

$\text{http://www.incometakindiaefilling.gov.in/}$

$\text{https://onlinesbi.com}$

ఫిషింగ్ అనేది యూజర్ నేమ్, పాస్వర్డ్ మరియు క్రెడిట్ కార్డ్ వివరాలు మొదలైన సున్నితమైన సమాచారాన్ని పొందడానికి ఒక ప్రయత్నం, ఇది ఇమెయిల్లో నమ్మదగిన మూలంగా నటించడం ద్వారా, దుర్బుద్ధి కారణాల కోసం.

పై సందర్భాలు మోసపూరిత ఇమెయిల్లకు ఉదాహరణలు. ఇమెయిల్లో ఇవ్వబడిన ఏదైనా సూచనలతో ముందుకు సాగే ముందు మీరు జాగ్రత్త వహించాలి.

ఇమెయిల్ మోసం నుండి రక్షణ

• తెలియని పంపినవారి నుండి వచ్చిన ఇమెయిల్లకు ప్రత్యుత్తరం ఇవ్వకండి, అది నిజమైన ఇమెయిల్ లాగా కనిపించినా సరే.
• పేరు, పుట్టిన తేదీ, పాఠశాల పేరు, చిరునామా, తల్లిదండ్రుల పేర్లు లేదా ఏదైనా ఇతర సమాచారం వంటి వ్యక్తిగత సమాచారాన్ని అందించకండి.
• లాభదాయకమైన ఆఫర్లు/డిస్కౌంట్లకు బలి కాకండి, ఎందుకంటే అవి తెలియని మూలం నుండి వస్తున్నట్లు ఉండవచ్చు మరియు అది నమ్మదగినది కాకపోవచ్చు. ఆ మెయిల్లను విస్మరించండి/తొలగించండి.
• తెలియని పంపినవారి నుండి వచ్చిన అటాచ్మెంట్లను తెరవకండి లేదా లింక్లపై క్లిక్ చేయకండి, ఎందుకంటే అవి మీ పరికరాన్ని ప్రభావితం చేయగల హానికరమైన ఫైళ్లను కలిగి ఉండవచ్చు. మీరు నమ్మే వెబ్సైట్ల నుండి మాత్రమే లింక్లు మరియు డౌన్లోడ్లపై క్లిక్ చేయండి.
• ఫిషింగ్ వెబ్సైట్ల గురించి హెచ్చరికగా ఉండండి-వెబ్సైట్ సురక్షితంగా ఉందో లేదో నిర్ధారించుకోవడానికి URLని తనిఖీ చేయండి.
• స్పామ్ లేదా అనుమానాస్పద ఇమెయిల్లను ఇతరులకు ఫార్వర్డ్ చేయకండి.
• అధిక ఫార్వర్డ్లను పంపకండి, ఎందుకంటే అది స్వీకర్తకు అపసవ్యంగా ఉండవచ్చు.

సమాచారాన్ని పంచుకోవడానికి ఇమెయిల్ను ఎలా ఉపయోగించాలో మరియు ఇమెయిల్ ఉపయోగించేటప్పుడు ఏ భద్రతా జాగ్రత్తలు తీసుకోవాలో మీరు నేర్చుకున్నారు. ఇమెయిల్ ద్వారా వారి ఇమెయిల్ ఐడీ మీకు ఉంటేనే మీరు వ్యక్తులను చేరుకోగలరు.

కార్యాచరణ 3

మీ ఈవెంట్ను విస్తృత ప్రేక్షకులతో పంచుకోవడానికి మార్గాల గురించి మీరు ఆలోచించగలరా?

ఇంటర్నెట్ మనకు సమాచారాన్ని మార్పిడి చేయడానికి మరియు పంచుకోవడానికి, ప్రపంచం మొత్తంలోని వ్యక్తులతో ఆన్లైన్లో కనెక్ట్ అవ్వడానికి మరియు సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్ల ద్వారా మన స్వంత నెట్వర్క్లను సృష్టించుకోవడానికి అనుమతిస్తుంది.

సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్లో ఖాతా సృష్టించడానికి మీరు మీ ఇమెయిల్ ఐడీని యూజర్ నేమ్గా ఉపయోగించాలి.

కార్యాచరణ 4

ఏవైనా మూడు సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్ల పేర్లను శోధించి వ్రాయండి

$\begin{array}{l}1. \\ 2. \\ 3. \\ \end {array} \begin{array}{c} \\ \hline \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \\ \hline \\ \hline \end{array}$

సోషల్ నెట్వర్కింగ్ చాలా ఆసక్తికరంగా ఉన్నప్పటికీ, ఇది మీకు ప్రపంచం మొత్తంలోని వ్యక్తులతో కనెక్ట్ అవ్వడానికి అవకాశం ఇస్తుంది, సోషల్ నెట్వర్కింగ్ ఉపయోగించేటప్పుడు మీరు అన్ని భద్రతా జాగ్రత్తలను పాటిస్తున్నారని నిర్ధారించుకోవాలి, ఎందుకంటే ఇక్కడ ఒక వ్యక్తిని నిర్ణయించడం మరియు గుర్తించడం చాలా కష్టం. వారు ప్రదర్శించడానికి ఎంచుకున్న గుర్తింపు ద్వారా మాత్రమే మనం వారిని తెలుసుకుంటాము.

సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్లలో ఖాతా సృష్టించేటప్పుడు, మీరు ఈ క్రింది వాటి పట్ల జాగ్రత్త వహించాలి:

• మీ వయస్సు, చిరునామా, సంప్రదింపు వివరాలు, పాఠశాల పేరు మొదలైన మీ వ్యక్తిగత సమాచారాన్ని ఎక్కువగా బహిర్గతం చేయకుండా ఉండండి, ఎందుకంటే ఇది గుర్తింపు దొంగతనానికి దారి తీయవచ్చు
• సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్లలో మీ గోప్యతా సెట్టింగ్లను చాలా జాగ్రత్తగా చేయండి

సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్ అనేది ప్రపంచం మొత్తంలోని వ్యక్తులతో కనెక్ట్ అవ్వడానికి మరియు నెట్వర్క్ చేసుకోవడానికి ఒక ఆన్లైన్ ప్లాట్ఫారమ్. ఇటువంటి ప్లాట్ఫారమ్ల ద్వారా సందేశాలను పంపవచ్చు మరియు మార్పిడి చేసుకోవచ్చు మరియు ఫోటోలు, వీడియోలు మొదలైనవి పంచుకోవచ్చు.

మీ గోప్యతా సెట్టింగ్లను తనిఖీ చేయండి ఏ సమాచారం బహిరంగంగా పంచుకోబడుతుందో మీకు తెలుసునని నిర్ధారించుకోండి.

సోషల్ నెట్వర్కింగ్లో ఉన్న ఎవరైనా, ఈ క్రింది వాటి పట్ల జాగ్రత్త వహించాలి:

• మీ తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకుడు తప్ప ఎవరికీ మీ పాస్వర్డ్ను బహిర్గతం చేయకండి
• మీ పాస్వర్డ్ను తరచుగా మార్చండి
• మీకు తెలిసిన వ్యక్తులతో మాత్రమే కమ్యూనికేట్ చేయండి మరియు సహకరించండి
• ఇతరుల భావాలను బాధించే ఏదైనా పోస్ట్ చేయకండి
• సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్లలో ఫోటోలు, వీడియోలు మరియు ఏదైనా ఇతర సున్నితమైన సమాచారాన్ని పోస్ట్ చేసేటప్పుడు ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉండండి, ఎందుకంటే అవి డిజిటల్ ఫుట్ప్రింట్లను వదిలిపెడతాయి, అవి ఎప్పటికీ ఆన్లైన్లో ఉంటాయి
• మీ స్నేహితుల సమాచారాన్ని సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్లలో పోస్ట్ చేయకండి, ఇది వారిని ప్రమాదంలో పడేయవచ్చు. గ్రూప్ ఫోటోలు, పాఠశాల పేర్లు, స్థానాలు, వయస్సు మొదలైనవి పోస్ట్ చేయకుండా మీ స్నేహితుల గోప్యతను రక్షించండి.
• సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్లలో మీ ప్రణాళికలు మరియు కార్యకలాపాలను పోస్ట్ చేయకుండా ఉండండి.
• ఏదైనా సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్లలో మీ కోసం నకిలీ ప్రొఫైల్లను సృష్టించకండి.
• మీ సోషల్ నెట్వర్కింగ్ ఖాతా వివరాలు భంగపరచబడ్డాయి లేదా దొంగిలించబడ్డాయని మీరు అనుమానిస్తే, నెట్వర్కింగ్ సైట్ సపోర్ట్ టీమ్కు వెంటనే రిపోర్ట్ చేయండి.
• నమ్మదగిన మూలం నుండి ధృవీకరించకుండా సోషల్ మీడియాలో మీరు చదివిన ఏదైనా ఫార్వర్డ్ చేయకండి.
• సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్ల ద్వారా లింక్లు మరియు అటాచ్మెంట్లను తెరవడం ఎల్లప్పుడూ నివారించండి.
• లాగిన్ అయిన తర్వాత మీ ఖాతాను ఎప్పుడూ ఎవరి దృష్టి లేకుండా వదిలిపెట్టకండి మరియు మీరు ఉపయోగించనప్పుడు వెంటనే లాగ్ అవుట్ చేయండి.

మీరు పంచుకునే ఫోటోలు మరియు వనరులు మీకు సకారాత్మక ఫీడ్బ్యాక్ మరియు వ్యాఖ్యలను పొందించవచ్చు. అయితే, కొన్నిసార్లు మీరు సైబర్ బుల్లింగ్ సందర్భాలను ఎదుర్కోవచ్చు. సైబర్ బుల్లింగ్లో ఇవి ఉంటాయి:

• మీ పోస్ట్లపై లేదా మీ గురించి పోస్ట్లపై దుష్ట వ్యాఖ్యలు.
• ఎవరైనా మీ పేరుతో నకిలీ ప్రొఫైల్ను సృష్టించడం మరియు మిమ్మల్ని అపఖ్యాతి పాల్చడానికి ప్రయత్నించడం.
• ఆన్లైన్లో లేదా మొబైల్ ఫోన్లో బెదిరించడం లేదా దుర్వినియోగ సందేశాలు.
• ఆన్లైన్ గ్రూపులు మరియు ఫోరమ్ల నుండి మినహాయించబడటం.
• మీ అనుమతి లేకుండా ఇబ్బందికరమైన ఫోటోలు ఆన్లైన్లో ఉంచడం.
• ఒక సైట్లో మీ గురించి పుకార్లు మరియు అబద్ధాలు.
• మీ ఖాతా పాస్వర్డ్ను దొంగిలించడం మరియు మీ ఖాతా నుండి అవాంఛిత/అనుచిత సందేశాలను పంపడం.
• ఆక్రమణాత్మక చాట్.
• మిమ్మల్ని అపఖ్యాతి పాల్చడం ఉద్దేశ్యంతో సృష్టించబడిన నకిలీ ఆన్లైన్ ప్రొఫైల్లు.

గుర్తింపు దొంగతనం అనేది మరొక వ్యక్తి పేరుతో క్రెడిట్ మరియు ప్రయోజనాలను పొందడానికి లేదా కొన్నిసార్లు ఆ వ్యక్తిని అపఖ్యాతి పాల్చడానికి ఎవరైనా ఇతరుని గుర్తింపును ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉపయోగించడం. ఇది అత్యంత సాధారణ సైబర్ నేరాలలో ఒకటి. ఇది ఒక వ్యక్తి యొక్క ప్రతిష్టకు తీవ్రమైన ముప్పును కలిగిస్తుంది, నిజమైన ప్రపంచం కాకుండా సైబర్ ప్రపంచానికి చాలా పెద్ద విస్తృతి ఉంది, కాబట్టి ఏదైనా అటువంటి సంఘటనను నిరోధించడానికి మనం ఈ క్రింది జాగ్రత్తలను అనుసరించడం అత్యవసరం:

• ఎవరితోనూ పాస్వర్డ్ను పంచుకోకండి
• బలమైన పాస్వర్డ్లను ఉంచండి
• మీ వ్యక్తిగత సమాచారాన్ని బహిర్గతం చేయకండి

మీరు సైబర్ బుల్లింగ్కు బలైతే, ఈ క్రింది వాటిని చేయండి:

• ప్రతిస్పందించకండి

ఎవరైనా మిమ్మల్ని సైబర్ బుల్లింగ్ చేస్తుంటే, అదే విషయం తిరిగి చేయడం ద్వారా ప్రతిస్పందించకండి లేదా ప్రతీకారం చేయకండి. సైబర్ బుల్లింగ్కు ప్రతిస్పందించడం లేదా ప్రతీకారం చేయడం వలన పరిస్థితి మరింత దిగజారవచ్చు లేదా మిమ్మల్ని ఇబ్బందుల్లో పడేయవచ్చు.

సైబర్ బుల్లింగ్లో ఎవరైనా వ్యక్తి గురించి నెగటివ్, హానికరమైన, తప్పుడు లేదా దుష్ట సమాచారం మరియు కంటెంట్ను పంపడం, పోస్ట్ చేయడం లేదా పంచుకోవడం ఉంటుంది. ఇది సైబర్ చట్టం కింద శిక్షార్హమైన తీవ్రమైన నేరం.

Fig. 7.5: బ్లాక్ చేయండి

• స్క్రీన్షాట్

మీరు సైబర్ బుల్లింగ్ కావచ్చని భావించే ఏదైనా దాని స్క్రీన్షాట్ తీసుకోండి మరియు దాని రికార్డ్ ఉంచండి.

• బ్లాక్ చేయండి మరియు రిపోర్ట్ చేయండి

చాలా ఆన్లైన్ ప్లాట్ఫారమ్లలో ఈ ఫీచర్ ఉంటుంది, ఎవరైనా మిమ్మల్ని ఇబ్బంది పెడితే, మీరు ఆ నేరస్థుడిని సోషల్ మీడియా ప్లాట్ఫారమ్కు బ్లాక్ చేసి రిపోర్ట్ చేస్తున్నారని నిర్ధారించుకోండి.

• దాని గురించి మాట్లాడండి

సైబర్ బుల్లింగ్ మిమ్మల్ని అనేక విభిన్న మార్గాల్లో ప్రభావితం చేయవచ్చు. మీరు ఒంటరిగా ఉన్నారని భావించకండి. ఏమి జరుగుతుందో మీ తల్లిదండ్రులు మరియు ఉపాధ్యాయులకు తెలియజేయండి. ఎప్పుడూ దాన్ని మీలో ఉంచకండి.

Fig. 7.6: దాని గురించి మాట్లాడండి

• ప్రైవేట్గా ఉండండి

మీ సోషల్ మీడియా గోప్యతా సెట్టింగ్లను ఎక్కువగా ఉంచండి మరియు ఆఫ్లైన్లో మీకు తెలియని ఎవరితోనూ కనెక్ట్ అవ్వకండి. మీరు వీధిలో యాదృచ్ఛిక వ్యక్తులతో మాట్లాడరు, కాబట్టి ఆన్లైన్లో ఎందుకు చేయాలి?

• తెలిసినవారిగా ఉండండి

సైబర్ ప్రపంచంలోని అన్ని నివారణ మరియు భద్రతా చర్యలతో నవీకరించబడి ఉండండి.

వ్యాయామాలు

1. ఖాళీలను పూరించండి

a. ______ తరచుగా వినియోగదారులను నకిలీ వెబ్సైట్కు దారి తీస్తుంది, దాని లుక్ అండ్ ఫీల్ వాస్తవ వెబ్సైట్కు దాదాపు సమానంగా ఉంటుంది.

b. అవాంఛిత లేదా చట్టవిరుద్ధమైన ఇమెయిల్ సందేశాలను తరచుగా ______ అని పిలుస్తారు.

c. సైబర్ దాడుల నుండి హార్డ్వేర్, సాఫ్ట్వేర్ మరియు డేటా సహా ఇంటర్నెట్కు కనెక్ట్ చేయబడిన సిస్టమ్ల రక్షణను ______ అని పిలుస్తారు.

d. ఒక ______ అనేది హానికరమైన సాఫ్ట్వేర్ ప్రోగ్రామ్ యొక్క ఒక రూపం, ఇది సిస్టమ్లు లేదా డేటాను దెబ్బతీయవచ్చు లేదా నాశనం చేయవచ్చు.

2. సరిపోల్చండి

3. ఈ క్రింది ప్రకటనలు సత్యమో అసత్యమో గుర్తించండి

a. హ్యాకింగ్ ఒక సైబర్ నేరం.

b. ఫిషింగ్ ఒక రకమైన దాడి, ఇది మీ పాస్వర్డ్ లేదా క్రెడిట్ కార్డ్ నంబర్ను దొంగిలించగలదు.

c. సోషల్ నెట్వర్కింగ్ సైట్లు పాస్వర్డ్లు మరియు ఇతర రహస్య సమాచారాన్ని పంచుకోవడానికి ఉపయోగించబడతాయి.

d. మీ కంప్యూటర్లో హానికరమైన సంద