બાળપણથી જ આપણા માતાપિતા અને વડીલો આપણને આપણી ખાવાપીવાની આદતોની કાળજી લેવા, સ્વચ્છતાનું પાલન કરવું, અજાણ્યા લોકોથી સાવધાન રહેવું, અસરકારક રીતે વાતચીત કરવી અને એવી જ અન્ય સલાહો આપતા આવ્યા છે જેથી આપણે આત્મવિશ્વાસી, મજબૂત અને સકારાત્મક વ્યક્તિત્વ તરીકે વિકસીએ અને વાસ્તવિક વિશ્વની સ્પર્ધા અને જટિલતાઓનો સામનો કરી શકીએ. ઇન્ટરનેટના

આકૃતિ ૭.૧: સાયબર વિશ્વ

ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટ એટલે ઇન્ટરનેટ પર કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ વિશેની માહિતી જે તેમની ઑનલાઇન પ્રવૃત્તિના પરિણામે, તેને કાઢી નાખ્યા પછી પણ, અસ્તિત્વમાં રહે છે.

આગમન સાથે, આપણે બધાં એક સાયબર વિશ્વનો પણ ભાગ બની ગયા છીએ જ્યાં આપણે સંસાધનો શેર કરીએ છીએ અને ઍક્સેસ કરીએ છીએ, અનેક લોકો સાથે જોડાઈએ છીએ અને સંપર્કમાં રહીએ છીએ. વાસ્તવિક વિશ્વની જેમ જ આ સાયબર વિશ્વમાં કામ કરતી વખતે પણ આપણે સાવધ અને સજાગ રહેવાની જરૂર છે.

ઇમેલનો ઉપયોગ માહિતી અને સંદેશા મોકલવા અને પ્રાપ્ત કરવા માટે થાય છે પરંતુ ઇમેલનો ઉપયોગ કરતી વખતે સાવધાન રહેવાની જરૂર છે કારણ કે ઘણી વાર તમને અજાણ્યા સ્રોતમાંથી આવેલા ઇમેલ મળી શકે છે જેમાં કહેવામાં આવ્યું હોય કે તમે નસીબદાર વિજેતા છો અથવા તમારી વ્યક્તિગત માહિતી પૂરી પાડવા કહેવામાં આવે છે. આ ઇમેલ તમને મેલની સામગ્રીમાં લખેલ સૂચનોનું પાલન કરવા માટે લલચાવશે. આવા ઇમેલને સ્પૅમ મેલ કહેવામાં આવે છે અને તે દુર્ભાવનાપૂર્ણ ઇરાદાથી મોકલવામાં આવે છે જેથી તમને મુશ્કેલીમાં મૂકી શકાય.

ચાલો સ્પૅમ મેલના કેટલાક ઉદાહરણો જોઈએ.

આકૃતિ ૭.૨ : નમૂના ઇમેલ-૧

ઉપર આપેલ આકૃતિ ૭.૨ માં, તમે કેટલાક સામાન્ય સંકેતો શોધી શકો છો જે સામાન્ય રીતે સ્પૅમ ઇમેલમાં મળી આવે છે.

માની લો કે તમારા ઇનબૉક્સમાં બીજો ઇમેલ છે જે તમને મફતમાં એક લોકપ્રિય ગેમ ડાઉનલોડ કરવા કહે છે જે અન્યથા ₹૩,૫૦૦/-નો ખર્ચ થાય છે જેમ કે આકૃતિ ૭.૩ માં બતાવ્યા પ્રમાણે.

આકૃતિ ૭.૩: નમૂના ઇમેલ-૨

પ્રવૃત્તિ ૧

ઉપર આપેલ આકૃતિ ૭.૩ માં, નીચે આપેલી સૂચિમાંથી કયો વિકલ્પ સાબિત કરે છે કે તે નકલી ઇમેલ છે?

• ઑફર માત્ર આગામી ૪૮ કલાક માટે જ માન્ય છે.
• ‘ફ્રોમ’ બૉક્સમાં ઇમેલ ID માં FIFA ની ખોટી જોડણી.
• મેલમાં ઉલ્લેખિત ગેમની કિંમત સાચી નથી.

માની લો કે તમારા ઇનબૉક્સમાં બીજો ઇમેલ છે જેમાં લિંક્સ છે જે તમને ચકાસણી હેતુ માટે એકાઉન્ટ વિગતો પૂરી પાડવા કહે છે. જો તમે આવી લિંક્સ પર ક્લિક કરો છો અથવા કોઈપણ અટેચમેન્ટ ડાઉનલોડ કરો છો, તો તે તમને ફિશિંગ વેબસાઇટ પર લઈ જઈ શકે છે અથવા તમારા ઉપકરણ પર હાનિકારક મૅલવેર (દુર્ભાવનાપૂર્ણ સૉફ્ટવેર) ઇન્સ્ટોલ કરી શકે છે, જેમ કે આકૃતિ ૭.૪ માં બતાવ્યા પ્રમાણે.

આકૃતિ ૭.૪: નમૂના ઇમેલ-૩

પ્રવૃત્તિ ૨

URL(s) ઓળખો જે નકલી વેબસાઇટનો સંકેત આપે છે?

$\text{http://www.uiidai.gov.in/}$

$\text{http://www.incometakindiaefilling.gov.in/}$

$\text{https://onlinesbi.com}$

ફિશિંગ એ સંવેદનશીલ માહિતી જેમ કે વપરાશકર્તાનામ, પાસવર્ડ અને ક્રેડિટ કાર્ડ વિગતો વગેરે મેળવવાનો પ્રયાસ છે, જે દુર્ભાવનાપૂર્ણ કારણોસર, ઇમેલમાં વિશ્વસનીય સ્રોતનો ઢોંગ કરીને કરવામાં આવે છે.

ઉપરના દૃશ્યો છેતરપિંડીના ઇમેલના ઉદાહરણો છે. ઇમેલમાં આપેલ કોઈપણ સૂચનાઓ સાથે આગળ વધતા પહેલાં તમારે સાવધાન રહેવાની જરૂર છે.

ઇમેલ છેતરપિંડીથી સુરક્ષા

• અજાણ્યા મોકલનારાઓ તરફથી આવેલા ઇમેલનો જવાબ ન આપો, ભલે તે વાસ્તવિક ઇમેલ જેવો લાગતો હોય.
• નામ, જન્મતારીખ, શાળાનું નામ, સરનામું, માતાપિતાના નામો અથવા કોઈપણ અન્ય માહિતી જેવી વ્યક્તિગત માહિતી પૂરી ન કરો.
• લાભદાયી ઑફર/ડિસ્કાઉન્ટ માટે લલચાશો નહીં કારણ કે તે અજાણ્યા સ્રોતમાંથી આવી શકે છે અને તે વિશ્વસનીય ન પણ હોય. તે મેલને અવગણો/કાઢી નાખો.
• અજાણ્યા મોકલનારાઓ તરફથી આવેલી અટેચમેન્ટ ખોલશો નહીં અથવા લિંક્સ પર ક્લિક કરશો નહીં, કારણ કે તેમાં દુર્ભાવનાપૂર્ણ ફાઇલો હોઈ શકે છે જે તમારા ઉપકરણને અસર કરી શકે છે. માત્ર તમે વિશ્વાસ કરો છો તે વેબસાઇટ્સની લિંક્સ અને ડાઉનલોડ પર જ ક્લિક કરો.
• ફિશિંગ વેબસાઇટ્સથી સાવધાન રહો - વેબસાઇટ સુરક્ષિત છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવા URL તપાસો.
• સ્પૅમ અથવા સંદિગ્ધ ઇમેલ અન્ય લોકોને ફોરવર્ડ ન કરો.
• અતિશય ફોરવર્ડ મોકલશો નહીં કારણ કે તે પ્રાપ્તકર્તા માટે વિક્ષેપકારી હોઈ શકે છે.

તમે શીખ્યા છો કે માહિતી શેર કરવા માટે ઇમેલનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો અને ઇમેલનો ઉપયોગ કરતી વખતે કઈ સલામતીની સાવધાનીઓ રાખવી. ઇમેલ દ્વારા તમે લોકો સુધી ત્યારે જ પહોંચી શકો છો જો તમારી પાસે તેમની ઇમેલ ID હોય.

પ્રવૃત્તિ ૩

શું તમે તમારી ઘટના વિશે વધુ મોટા પ્રેક્ષકો સાથે શેર કરવાના રસ્તાઓ વિશે વિચારી શકો છો?

ઇન્ટરનેટ આપણને માહિતીની આપલે કરવા અને શેર કરવા, વિશ્વભરના લોકો સાથે ઑનલાઇન જોડાવા અને સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ દ્વારા આપણા પોતાના નેટવર્ક બનાવવાની મંજૂરી આપે છે.

સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ પર એકાઉન્ટ બનાવવા માટે તમારે વપરાશકર્તાનામ તરીકે તમારી ઇમેલ ID નો ઉપયોગ કરવાની જરૂર છે.

પ્રવૃત્તિ ૪

શોધો અને કોઈપણ ત્રણ સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સના નામ લખો

$\begin{array}{l}1. \\ 2. \\ 3. \\ \end {array} \begin{array}{c} \\ \hline \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \\ \hline \\ \hline \end{array}$

જોકે સોશિયલ નેટવર્કિંગ ખૂબ જ રસપ્રદ છે કારણ કે તે તમને વિશ્વભરના લોકો સાથે જોડાવાની તક આપે છે, તમારે ખાતરી કરવી જોઈએ કે સોશિયલ નેટવર્કિંગનો ઉપયોગ કરતી વખતે તમે બધી સલામતીની સાવધાનીઓનું પાલન કરો કારણ કે અહીં કોઈ વ્યક્તિનો અંદાજ લગાવવો અને ઓળખવો અત્યંત મુશ્કેલ છે. આપણે તેમને માત્ર તે ઓળખ દ્વારા જાણીએ છીએ જે તેઓ પ્રસ્તુત કરવાનું પસંદ કરે છે.

સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ પર એકાઉન્ટ બનાવતી વખતે, તમારે નીચેની બાબતોની કાળજી લેવાની જરૂર છે:

• તમારી ઉંમર, સરનામું, સંપર્ક વિગતો, શાળાનું નામ વગેરે જેવી તમારી વ્યક્તિગત માહિતીનું ખૂબ જ વધારે પડતું ઉઘાડ પાડવાનું ટાળો કારણ કે આ ઓળખની ચોરી તરફ દોરી શકે છે
• સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ પર તમારી ગોપનીયતા સેટિંગ્સ ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક કરો

સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ એ વિશ્વભરના લોકો સાથે જોડાવા અને નેટવર્ક કરવા માટેનું ઑનલાઇન પ્લેટફોર્મ છે. આવા પ્લેટફોર્મ દ્વારા કોઈ સંદેશા મોકલી અને આપલે પણ કરી શકે છે અને ફોટા, વિડિયો વગેરે શેર કરી શકે છે.

તમારી ગોપનીયતા સેટિંગ્સ તપાસો ખાતરી કરો કે તમે જાણો છો કે કઈ માહિતી જાહેરમાં શેર કરવામાં આવી રહી છે.

સોશિયલ નેટવર્કિંગ પર કોઈપણ વ્યક્તિએ નીચેની બાબતોની કાળજી લેવાની જરૂર છે:

• તમારા માતાપિતા અથવા સંરક્ષક સિવાય કોઈપણને તમારો પાસવર્ડ જણાવશો નહીં
• તમારો પાસવર્ડ વારંવાર બદલો
• માત્ર તમને જાણીતા લોકો સાથે જ વાતચીત અને સહયોગ કરો
• એવી કોઈ પોસ્ટ કરશો નહીં જે અન્ય લોકોની લાગણીઓને ઠેસ પહોંચાડે
• સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ પર ફોટા, વિડિયો અને કોઈપણ અન્ય સંવેદનશીલ માહિતી પોસ્ટ કરતી વખતે હંમેશા સાવધાન રહો કારણ કે તે ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટ છોડે છે જે કાયમ માટે ઑનલાઇન રહે છે
• તમારા મિત્રોની માહિતી સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ પર પોસ્ટ કરશો નહીં, જે સંભવતઃ તેમને જોખમમાં મૂકી શકે. ગ્રુપ ફોટા, શાળાના નામો, સ્થાનો, ઉંમર વગેરે પોસ્ટ ન કરીને તમારા મિત્રોની ગોપનીયતાનું રક્ષણ કરો.
• સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ પર તમારી યોજનાઓ અને પ્રવૃત્તિઓ પોસ્ટ કરવાનું ટાળો.
• કોઈપણ સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ પર તમારા માટે નકલી પ્રોફાઇલ બનાવશો નહીં.
• જો તમને શંકા હોય કે તમારી સોશિયલ નેટવર્કિંગ એકાઉન્ટ વિગતો સાથે સમાધાન થયું છે અથવા ચોરાઈ ગયું છે, તો તરત જ નેટવર્કિંગ સાઇટની સપોર્ટ ટીમને જાણ કરો.
• સોશિયલ મીડિયા પર તમે જે વાંચો છો તે કોઈપણ વસ્તુ વિશ્વસનીય સ્રોતથી ચકાસ્યા વિના ફોરવર્ડ કરશો નહીં.
• સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ દ્વારા લિંક્સ અને અટેચમેન્ટ ખોલવાનું હંમેશા ટાળો.
• લૉગિન કર્યા પછી તમારું એકાઉન્ટ ક્યારેય બિનજવાબદાર ન છોડો અને જ્યારે તેનો ઉપયોગ ન કરી રહ્યા હોવ ત્યારે તરત જ લૉગ આઉટ કરો.

તમે શેર કરો છો તે ફોટા અને સંસાધનો તમને સકારાત્મક પ્રતિસાદ અને ટિપ્પણીઓ આપી શકે છે. જોકે, કેટલીકવાર તમે સાયબર બુલિંગના ઉદાહરણોનો સામનો કરી શકો છો. સાયબર બુલિંગમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• તમારી પોસ્ટ્સ પર અથવા તમારા વિશેની પોસ્ટ્સ પર ખરાબ ટિપ્પણીઓ.
• કોઈ તમારા નામે નકલી પ્રોફાઇલ બનાવી રહ્યું હોય અને તમને બદનામ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હોય.
• ઑનલાઇન અથવા મોબાઇલ ફોન પર ધમકીભરી અથવા અપશબ્દયુક્ત સંદેશા.
• ઑનલાઇન જૂથો અને ફોરમમાંથી બાકાત રાખવામાં આવવું.
• તમારી પરવાનગી વિના શરમજનક ફોટા ઑનલાઇન મૂકવામાં આવ્યા હોય.
• સાઇટ પર તમારા વિશે અફવાઓ અને ખોટી વાતો.
• તમારો એકાઉન્ટ પાસવર્ડ ચોરી લેવો અને તમારા એકાઉન્ટમાંથી અનિચ્છનીય/અયોગ્ય સંદેશા મોકલવા.
• અપમાનજનક ચેટ.
• તમને બદનામ કરવાના ઇરાદાથી બનાવવામાં આવેલી નકલી ઑનલાઇન પ્રોફાઇલ્સ.

ઓળખની ચોરી એ બીજી વ્યક્તિના નામે ક્રેડિટ અને લાભો મેળવવા અથવા કેટલીકવાર તે વ્યક્તિને બદનામ કરવા માટે કોઈ બીજાની ઓળખનો ઇરાદાપૂર્વક ઉપયોગ છે. તે સૌથી સામાન્ય સાયબર ગુનાઓમાંનો એક છે. તે વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠા માટે ગંભીર ખતરો ઊભો કરે છે, વાસ્તવિક વિશ્વથી વિપરીત સાયબર વિશ્વની પહોંચ ઘણી વધારે છે, તેથી આવી કોઈપણ ઘટના રોકવા માટે નીચેની સાવધાનીઓ અમલમાં લેવી આવશ્યક છે:

• કોઈપણ સાથે પાસવર્ડ શેર કરશો નહીં
• મજબૂત પાસવર્ડ રાખો
• તમારી વ્યક્તિગત માહિતી જાહેર કરશો નહીં

જો તમે સાયબર બુલિંગના ભોગ બનો છો, તો નીચેનું કરો:

• પ્રતિસાદ ન આપો

જો કોઈ તમારી સાયબર બુલિંગ કરી રહ્યું હોય, તો પ્રતિસાદ ન આપો અથવા તે જ વસ્તુ પાછી કરીને પ્રતિશોધ ન કરો. સાયબર બુલિંગનો પ્રતિસાદ આપવો અથવા પ્રતિશોધ કરવો એ બાબતોને વધુ ખરાબ બનાવી શકે છે અથવા તમને મુશ્કેલીમાં પણ મૂકી શકે છે.

સાયબર બુલિંગમાં કોઈ વ્યક્તિ વિશે નકારાત્મક, હાનિકારક, ખોટી અથવા અર્થહીન માહિતી અને સામગ્રી મોકલવી, પોસ્ટ કરવી અથવા શેર કરવીનો સમાવેશ થાય છે. તે એક ગંભીર ગુનો છે જે સાયબર કાયદા હેઠળ દંડનીય છે.

આકૃતિ ૭.૫: બ્લૉક

• સ્ક્રીનશૉટ

તમને લાગે કે જે કંઈપણ સાયબર બુલિંગ હોઈ શકે છે તેનો સ્ક્રીનશૉટ લો અને તેનો રેકોર્ડ રાખો.

• બ્લૉક અને રિપોર્ટ

મોટાભાગનાં ઑનલાઇન પ્લેટફોર્મમાં આ સુવિધા હોય છે, જો કોઈ તમને ત્રાસ આપે છે, તો ખાતરી કરો કે તમે ગુનેગારને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર બ્લૉક અને રિપોર્ટ કરો છો.

• તે વિશે વાત કરો

સાયબર બુલિંગ તમને ઘણી અલગ અલગ રીતે અસર કરી શકે છે. એવું ન લાગવા દો કે તમે એકલા છો. તમારા માતાપિતા અને શિક્ષકોને જણાવો કે શું ચાલી રહ્યું છે. તે ક્યારેય તમારી પાસે જ રાખશો નહીં.

આકૃતિ ૭.૬: તે વિશે વાત કરો

• ખાનગી રહો

તમારી સોશિયલ મીડિયા ગોપનીયતા સેટિંગ્સ ઊંચી રાખો અને જેને તમે ઑફલાઇન જાણતા નથી તે કોઈપણ સાથે જોડાશો નહીં. તમે શેરી પર રેન્ડમ લોકો સાથે વાત કરશો નહીં, તો પછી ઑનલાઇન કેમ કરવું?

• જાગૃત રહો

સાયબર વિશ્વમાં બધા નિવારક અને સુરક્ષા પગલાંથી સતત અપડેટ રહો.

અભ્યાસ

૧. ખાલી જગ્યા પૂરો

a. ______ ઘણીવાર વપરાશકર્તાઓને નકલી વેબસાઇટ તરફ દોરી જાય છે જેનો દેખાવ અને અનુભવ વાસ્તવિક વેબસાઇટ જેવો જ હોય છે.

b. અનિચ્છનીય અથવા ગેરકાયદેસર ઇમેલ સંદેશાઓને ઘણીવાર ______ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

c. સાયબર હુમલાઓ સહિત ઇન્ટરનેટ સાથે જોડાયેલી સિસ્ટમ્સ, હાર્ડવેર, સૉફ્ટવેર અને ડેટાના રક્ષણને ______ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

d. ______ એ દુર્ભાવનાપૂર્ણ સૉફ્ટવેર પ્રોગ્રામનું એક સ્વરૂપ છે જે સિસ્ટમ્સ અથવા ડેટાને ભ્રષ્ટ અથવા નષ્ટ કરી શકે છે.

૨. નીચેનાનો જોડકો જોડો

૩. નીચેના વિધાનો સાચાં છે કે ખોટાં તે ઓળખો

a. હેકિંગ એ સાયબર ગુનો છે.

b. ફિશિંગ એ એક પ્રકારનો હુમલો છે જે તમારો પાસવર્ડ અથવા ક્રેડિટ કાર્ડ નંબર ચોરવા માટે સક્ષમ છે.

c. સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સનો ઉપયોગ પાસવર્ડ અને અન્ય ગુપ્ત માહિતી શેર કરવા માટે થાય છે.

d. જ્યારે તમારા કમ્પ્યુટર પર હાનિકારક સંદેશા પ્રાપ્ત થઈ રહ્યા હોય, તો તમે તેમને બ