ਧਰਮਵੀਰ ਭਾਰਤੀ

ਜੁਲਾਈ 1989 । ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹਾਰਟ-ਅਟੈਕ, ਇੱਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਐਸਾ ਕਿ ਨਬਜ਼ ਬੰਦ, ਸਾਹ ਬੰਦ, ਧੜਕਣ ਬੰਦ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਪਰ ਡਾਕਟਰ ਬੋਰਜੇਸ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਂ ਸੌ ਵੋਲਟਾਂ ਦੇ ਸ਼ੌਕਸ (Shocks) ਦਿੱਤੇ। ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਯੋਗ। ਪਰ ਉਹ ਬੋਲੇ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਮ੍ਰਿਤ ਸਰੀਰ ਮਾਤਰ ਹੈ ਤਾਂ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵ�ਗਾ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜ਼ਰਾ ਭਰ ਇੱਕ ਕਣ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਹਾਰਟ ਰਿਵਾਈਵ (Revive) ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਤਾਂ ਲੌਟੇ, ਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਾਰਟ ਸਦਾ ਲਈ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੇਵਲ ਚਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਚਿਆ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ ਅਵਰੋਧ’ (Blockage) ਹਨ। ਓਪਨ ਹਾਰਟ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੋਵ�ਗਾ ਪਰ ਸਰਜਨ ਹਿਚਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਚਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਾਰਟ ਹੈ। ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਾ ਰਿਵਾਈਵ ਹੋਇਆ ਤਾਂ? ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਕਿ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਜਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਲੈ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸੋਚਣਗੇ। ਤਦ ਤੱਕ ਘਰ ਜਾਕੇ ਬਿਨਾਂ ਹਿਲੇ-ਡੁਲੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰੋ।

ਬਹਰਹਾਲ, ਐਸੀ ਅਰਧਮ੍ਰਿਤੂ ${ }^{2}$ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਘਰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਜ਼ਿਦ ਹੈ ਕਿ ਬੈਡਰੂਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਥੇ ਲਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਮੈਨੂੰ। ਚਲਣਾ, ਬੋਲਣਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਮਨਾ। ਦਿਨ-ਭਰ ਪਏ-ਪਏ ਦੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਖਦਾ

1. ਰੁਕਾਵਟ 2. ਅਧਮਰਾ

ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿ-ਰਹਿ ਕੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੇ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਪੇੜ ਦੇ ਝਾਲਰਦਾਰ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੱਤ ਤੱਕ ਉੱਚੀਆਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਠਸਾਠਸ ਭਰੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਰੀ ਕਥਾਵਾਂ (Fairy tales) ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੋਤੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵੈਸੇ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਤਾਂ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਹਨ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ-ਪੰਜਾਹ ਬਰਸ ਵਿੱਚ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਕਿਵੇਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਇਹ ਕਥਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਊਂਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਿਆ। ਬਚਪਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਰਯ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ‘ਤੇ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਰਯ ਸਮਾਜ ਰਾਣੀਮੰਡੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੇ ਸਤਰੀ-ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਕਨਿਆ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਪਿਤਾ ਦੀ ਚੰਗੀ-ਖਾਸੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਸੀ। ਬਰਮਾ ਰੋਡ ਜਦ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ ਤਦ ਬਹੁਤ ਕਮਾਇਆ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਆਹਵਾਨ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਆਰਥਿਕ ${ }^{1}$ ਕਸ਼ਟਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਪੱਤਰ-ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ-‘ਆਰਯਮਿੱਤਰ ਸਾਪਤਾਹਿਕ’, ‘ਵੇਦੋਦਮ’, ‘ਸਰਸਵਤੀ’, ‘ਗ੍ਰਿਹਿਣੀ’ ਅਤੇ ਦੋ ਬਾਲ ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਖਾਸ ਮੇਰੇ ਲਈ-‘ਬਾਲਸਖਾ’ ਅਤੇ ‘ਚਮਚਮ’। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰੀਆਂ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰੇਖਾਚਿੱਤਰ। ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਚਾਟ ਲੱਗ ਗਈ। ਹਰ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਥਾਲੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ‘ਸਰਸਵਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਆਰਯਮਿੱਤਰ’ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ, ‘ਸਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’। ‘ਸਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਖੰਡਨ-ਮੰਡਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁਸਤਕ ਸੀ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ, ਰੋਚਕ ${ }^{2}$ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੋਈ, ਅਨੇਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ। ਉਹ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੱਖੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਦਮਯ ${ }^{4}$ ਸਾਹਸ $^{3}$

1. ਰੁਪਏ-ਪੈਸੇ ਸੰਬੰਧੀ 2. ਮਨੋਰੰਜਕ 3. ਦਿਖਾਵਟੀ, ਢਕੋਸਲਾ 4. ਜਿਸਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ

ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਦਭੁਤ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਸਨ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਰੋਮਾਂਚਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਭੋਗ ਖਾਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਣਾ, ਤਮਾਮ ਤੀਰਥਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ, ਹਿਮਸ਼ਿਖਰਾਂ ‘ਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮਣਾ ਅਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਇਸਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਕੀ ਹੈ? ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਜੋ ਵੀ ਸਮਾਜ-ਵਿਰੋਧੀ, ਮਨੁੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਮੁੱਲ ਹਨ, ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ" ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮਾ ਕਰ ਉਸਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣਾ। ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਬਾਲਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ${ }^{2}$ ਕਰਦਾ। ਜਦ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ‘ਬਾਲਸਖਾ’ ਅਤੇ ‘ਚਮਚਮ’ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪੜ੍ਹਦਾ। ਮਾਂ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ। ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦੀ ਕਿ ਲੜਕਾ ਕਲਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦਾ। ਪਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ! ਕਿਤੇ ਖੁਦ ਸਾਧੂ ਬਣ ਕੇ ਘਰੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਤਾਂ? ਪਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੰਮ ਆਵੇਗੀ, ਪੜ੍ਹਨ ਦੇਵੋ। ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਘਰ ‘ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨਾਸਮਝ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗਲਤ ਸੰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਗਾਲੀ-ਗਲੌਜ ਸਿੱਖਾਂ, ਬੁਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਾਂ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ ਕਲਾਸ ਦੋ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਘਰ ‘ਤੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਉਂਗਲੀ ਫੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣ ਲੈ ਗਏ। ਲੋਕਨਾਥ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਅਨਾਰ ਦਾ ਸ਼ਰਬਤ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕੁਲ੍ਹੜ ਵਿੱਚ ਪਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਬੋਲੇ-“ਵਾਅਦਾ ਕਰੋ ਕਿ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਇੰਨੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋਗੇ, ਮਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਮਿਟਾਓਗੇ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸੀ ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਜੀ-ਤੋੜ ਪਰਿਸ਼ਰਮ ਕਿ ਤੀਜੇ, ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਚੰਗੇ ਨੰਬਰ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮੈਂ ਫਰਸਟ ਆਇਆ। ਮਾਂ ਨੇ ਅੱਥਰੂ ਭਰ ਕੇ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਪਿਤਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨੰਬਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਇਨਾਮ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਘੋਸਲਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਕੁੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ ‘ਟਰੱਸਟੀ ਦ ਰੱਗ’ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸਨ-ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੌਣ-ਕੌਣ-ਸਾ ਮਾਲ ਲੱਦ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ,[^25]

1. ਪ੍ਰਥਾ 2. ਪੁਲਕਿਤ

ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਵਿਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਦੀਪ ${ }^{1}$ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਕਿੱਥੇ ਹਬਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਸ਼ਾਰਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਰਹੱਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਨੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਟਾ ਕੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਸ ਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ-“ਅੱਜ ਤੋਂ ਇਹ ਖਾਨਾ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ।”

ਇੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ। ਬੱਚਾ ਕਿਸ਼ੋਰ ਹੋਇਆ, ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕਾਲਜ, ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਿਆ, ਡਾਕਟਰੇਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਕੀਤਾ, ਅਧਿਆਪਨ ਛੱਡ ਕੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਬੰਬਈ ਆਇਆ, ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਉਸੀ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਗਿਆ।

ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਤਾਂ ਠੀਕ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਨਕ ਕਿਉਂ ਸਵਾਰ ਹੋਈ? ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਚਪਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਖਿਆਤ ${ }^{2}$ ਸਿੱਖਿਆ-ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਮਨਾ ਮਦਨਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਏ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਭਾਰਤੀ ਭਵਨ ਤੱਕ। ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲੇ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਤਾਂ ਹਨ ਹੀ, ਲਗਭਗ ਹਰ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ। ਉੱਥੇ ਹਾਈਕੋਰਟ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਕੀਲਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ। ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੈਸੀ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੀ-‘ਹਰਿ ਭਵਨ’। ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜਮ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦਿਵੰਗਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਚੰਦਾ ਚੁਕਾਉਣ ਦਾ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਕੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਿਕਲਵਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਖਾਸਕਰ ਉਪਨਿਆਸਾਂ ਦੇ ਖੂਬ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੂਦਿਤ ਉਪਨਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ-ਜਿਹੇ ‘ਹਰਿ ਭਵਨ’ ਵਿੱਚ ਖੂਬ ਉਪਨਿਆਸ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਰਿਚਯ ਹੋਇਆ ਬੰਕਿਮਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ‘ਦੁਰਗੇਸ਼ਨੰਦਿਨੀ’, ‘ਕਪਾਲ ਕੁੰਡਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਆਨੰਦਮਠ’ ਤੋਂ ਟਾਲਸਟਾਏ ਦੀ

1. ਉਹ ਭੂਭਾਗ ਜਿਸਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 2. ਪ੍ਰਸਿੱਧ

ਅੰਨਾ ਕਰੇਨਿਨਾ’, ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ ਦਾ ‘ਪੈਰਿਸ ਦਾ ਕੁੱਬੜਾ’ (ਹੰਚਬੈਕ ਆਫ਼ ਨਾਤਰੇਦਾਮ), ਗੋਰਕੀ ਦੀ ‘ਮਦਰ’, ਅਲੈਕਜ਼ੈਂਡਰ ਕੁਪ੍ਰਿਨ ਦਾ ‘ਗੱਡੀਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕੱਟੜਾ’ (ਯਾਮਾ ਦ ਪਿਟ) ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨੋਰੰਜਕ ਸਰਵਾਂਤੇਸ ਦਾ ‘ਵਿਚਿਤਰ ਵੀਰ’ (ਯਾਨੀ ਡੌਨ ਕਿਵਿਕਜ਼ੋਟ)। ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਹੀ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਥਾ-ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸੀ! ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜਦ ਸ਼ੁਕਲ ਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਬੱਚਾ, ਹੁਣ ਉੱਠੋ, ਪੁਸਤਕਾਲਯ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਦ ਬਹੁਤ ਅਨਿਚ্ছਾ 1 ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਕੋਈ ਉਪਨਿਆਸ ਅਧੂਰਾ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦਿਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਸਕ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਕਾਸ਼, ਇੰਨੇ ਪੈਸੇ ਹੁੰਦੇ ਕਿ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਕੇ ਕਿਤਾਬ ਇਸ਼ੂ ਕਰਵਾ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਜਾਂ ਕਾਸ਼, ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਪਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਦੋ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਪਰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ, ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਪਾਵੇਗਾ!

ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤਾਂ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਇੰਨਾ ਵੱਧ ਗਿਆ ਕਿ ਪੁੱਛੋ ਮਤ। ਫੀਸ ਜੁਟਾਉਣਾ ਤੱਕ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਕ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਰੀਦਣਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਤੋਂ ਯੋਗ ਪਰ ਅਸਹਾਇਤਾ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਠਯਪੁਸਤਕਾਂ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਕੁਝ ਰੁਪਏ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਠਯਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਸੈਕੰਡ-ਹੈਂਡ’ ਖਰੀਦਦਾ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਆਪਣੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਨੋਟਸ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੀਖਿਆ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਾਠਯਪੁਸਤਕਾਂ ਅੱਧੇ ਦਾਮ ‘ਤੇ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਪਰ ਉਹ ਵਿਪੰਨ ${ }^{3}$ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖਰੀਦ ਲੈਂਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਚੱਲਦਾ।

ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪੁਸਤਕ ਆਪਣੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਖਰੀਦੀ, ਇਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਯਾਦ ਹੈ। ਉਸ ਸਾਲ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਾਠਯਪੁਸਤਕਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਬੀ.ਏ. ਦੀਆਂ ਪਾਠਯਪੁਸਤਕਾਂ ਲੈਣ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡ-ਹੈਂਡ ਬੁਕਸ਼ਾਪ ‘ਤੇ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਾਰ ਜਾਣੇ ਕਿਵੇਂ ਪਾਠਯਪੁਸਤਕਾਂ ਖਰੀਦ ਕੇ ਵੀ ਦੋ ਰੁਪਏ ਬਚ ਗਏ ਸਨ। ਸਾਹਮਣੇ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾਘਰ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਦਾਸ’ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਨਿਊ ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਸੀ ਉਸਦੀ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇਖਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਪਸੰਦ ਸੀ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਬਿਗੜਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਗਾਣੇ ਸਿਨੇਮਾਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਜਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਹਿਗਲ ਦਾ ਇੱਕ ਗਾਣਾ ਸੀ-‘ਦੁੱਖ ਦੇ

1. ਬੇਮਨ ਨਾਲ, ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ 2. ਪੀੜਾ 3. ਗਰੀਬ

ਦਿਨ ਹੁਣ ਬੀਤਦੇ ਨਹੀਂ’। ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਥਰੂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਾਣੇ ਕਿਉਂ! ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ। ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਤਾਂ ਆਖ਼ਿਰ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ! ਇੱਕ ਦਿਨ ਬੋਲੀ-“ਦੁੱਖ ਦੇ ਦਿਨ ਬੀਤ ਜਾਣਗੇ ਬੇਟਾ, ਦਿਲ ਇੰਨਾ ਛੋਟਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲਵੋ!” ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਫਿਲਮ ‘ਦੇਵਦਾਸ’ ਦਾ ਗਾਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਘੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ-“ਆਪਣਾ ਮਨ ਕਿਉਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਾ ਕੇ ਪ