ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦਯਾਲ ਸਕਸੇਨਾ

ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦਯਾਲ ਸਕਸੇਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਸਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1927 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲੇ ਤੋਂ ਉੱਚ-ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜੀਵਿਕਾ ਹਿਤ ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿਨਮਾਨ ਦੇ ਉਪ-ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਚਰਚਿਤ ਬਾਲ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਪਰਾਗ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣੇ। ਸੰਨ 1983 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ।

ਕਾਠ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ, ਬਾਂਸ ਦਾ ਪੁਲ, ਇੱਕ ਸੂਨੀ ਨਾਵ, ਗਰਮ ਹਵਾਏਂ, ਕੁਆਨੋ ਨਦੀ, ਜੰਗਲ ਦਾ ਦਰਦ, ਖੂੰਟੀਆਂ ਤੇ ਟੰਗੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦਯਾਲ ਸਕਸੇਨਾ ਨੇ ਉਪਨਿਆਸ, ਨਾਟਕ, ਕਹਾਣੀ, ਨਿਬੰਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਦਿਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਚਰਚੇ ਅਤੇ ਚਰਖੇ ਸਤੰਭ ਲਈ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਬਹੁਤ ਚਰਚਿਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਮੀਨ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧਵਰਗੀ ਜੀਵਨ-ਬੋਧ ਵੀ ਵਿਅਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਲੋਕ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ।

ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਮੇਘਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸਜ ਕੇ ਆਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਅਤਿਥੀ (ਦਾਮਾਦ) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਾਮੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਮਾਦ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਉਲਲਾਸ ਦਾ ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਮੇਘਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸਜੀਵ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਵੀ ਨੇ ਉਸੇ ਉਲਲਾਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ।

ਮੇਘ ਆਏ ਬੜੇ ਬਨ-ਠਨ ਕੇ ਸੰਵਰ ਕੇ।
ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਨੱਚਦੀ-ਗਾਉਂਦੀ ਬਯਾਰ ਚਲੀ
ਦਰਵਾਜ਼ੇ-ਖਿੜਕੀਆਂ ਖੁੱਲਣ ਲੱਗੀਆਂ ਗਲੀ-ਗਲੀ,
ਪਾਹੁਨ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਹੋਣ ਗਾਂਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ।
ਮੇਘ ਆਏ ਬੜੇ ਬਨ-ਠਨ ਕੇ ਸੰਵਰ ਕੇ।

ਪੇੜ ਝੁਕ ਝਾਂਕਣ ਲੱਗੇ ਗਰਦਨ ਉਚਕਾਏ,
ਆਂਧੀ ਚਲੀ, ਧੂੜ ਭੱਜੀ ਘਾਘਰਾ ਉਠਾਏ,
ਬਾਂਕੀ ਚਿਤਵਨ ਉਠੀ, ਨਦੀ ਠਿਠਕੀ, ਘੁੰਘਟ ਸਰਕੇ।
ਮੇਘ ਆਏ ਬੜੇ ਬਨ-ਠਨ ਕੇ ਸੰਵਰ ਕੇ।

ਬੁੱਢੇ ਪੀਪਲ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਜੁਹਾਰ ਕੀਤੀ
‘ਬਰਸ ਬਾਅਦ ਸੁਧਿ ਲੀਨ੍ਹੀਂ’
ਬੋਲੀ ਅਕੁਲਾਈ ਲਤਾ ਓਟ ਹੋ ਕਿਵਾਰ ਦੀ,
ਹਰਸਾਇਆ ਤਾਲ ਲਿਆਇਆ ਪਾਣੀ ਪਰਾਤ ਭਰ ਕੇ।
ਮੇਘ ਆਏ ਬੜੇ ਬਨ-ਠਨ ਕੇ ਸੰਵਰ ਕੇ।

ਕਸ਼ਤਿਜ ਅਟਾਰੀ ਗਹਿਰਾਈ ਦਾਮਿਨਿ ਦਮਕੀ,
‘ਕਸ਼ਮਾ ਕਰੋ ਗਾਂਠ ਖੁੱਲ ਗਈ ਹੁਣ ਭਰਮ ਦੀ’,
ਬਾਂਧ ਟੁੱਟਾ ਝਰ-ਝਰ ਮਿਲਨ ਦੇ ਅਸ਼ਰੂ ਢਰਕੇ।
ਮੇਘ ਆਏ ਬੜੇ ਬਨ-ਠਨ ਕੇ ਸੰਵਰ ਕੇ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਬਾਦਲਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਵੀ ਨੇ ਚਿਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੋ।

2. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਕੀ ਹਨ?

• ਧੂੜ

• ਪੇੜ

• ਨਦੀ

• ਲਤਾ

• ਤਾਲ

3. ਲਤਾ ਨੇ ਬਾਦਲ ਰੂਪੀ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਉਂ?

4. ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਕਸ਼ਮਾ ਕਰੋ ਗਾਂਠ ਖੁੱਲ ਗਈ ਹੁਣ ਭਰਮ ਦੀ

(ਖ) ਬਾਂਕੀ ਚਿਤਵਨ ਉਠੀ, ਨਦੀ ਠਿਠਕੀ, ਘੁੰਘਟ ਸਰਕੇ।

5. ਮੇਘ ਰੂਪੀ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਏ?

6. ਮੇਘਾਂ ਲਈ ‘ਬਨ-ਠਨ ਕੇ, ਸੰਵਰ ਕੇ’ ਆਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ?

7. ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਲੱਭ ਕੇ ਲਿਖੋ।

8. ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਮਾਰਮਿਕ ਚਿਤਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

9. ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਦਲ ਅਤੇ ਗਾਂਵ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ (ਦਾਮਾਦ) ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜੋ ਰੋਚਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਲਿਖੋ।

10. ਕਾਵਿ-ਸੌਂਦਰਯ ਲਿਖੋ-

ਪਾਹੁਨ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਹੋਣ ਗਾਂਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ।

ਮੇਘ ਆਏ ਬੜੇ ਬਨ-ਠਨ ਕੇ ਸੰਵਰ ਕੇ।

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

11. ਵਰਖਾ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖ ਕੇ ਇੱਕ ਅਨੁਚੜੇਦ ਲਿਖੋ।

12. ਕਵੀ ਨੇ ਪੀਪਲ ਨੂੰ ਹੀ ਬੜਾ ਬੁਜੁੁਰਗ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਹੈ? ਪਤਾ ਲਗਾਓ।

13. ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮੇਘ ਨੂੰ ‘ਪਾਹੁਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਅਤਿਥੀ (ਦਾਮਾਦ) ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸਦੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਲਿਖੋ।

ਭਾਸ਼ਾ-ਅਧਿਐਨ

14. ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛਾਂਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਕਰੋ।

15. ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਆਂਚਲਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ।

16. ਮੇਘ ਆਏ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਹੈ-ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮਤਾ

• ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਚਿਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ।

• ਪੇਸ਼ ਅਪਠਿਤ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ-

ਧਿਨ-ਧਿਨ-ਧਾ ਧਮਕ-ਧਮਕ

ਮੇਘ ਬਜੇ

ਦਾਮਿਨਿ ਇਹ ਗਈ ਦਮਕ

ਮੇਘ ਬਜੇ

ਦਾਦਰ ਦਾ ਕੰਠ ਖੁੱਲਾ

ਮੇਘ ਬਜੇ

ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਧੁੱਲਾ

ਮੇਘ ਬਜੇ

ਪੰਕ ਬਣਾ ਹਰਿਚੰਦਨ

ਮੇਘ ਬਜੇ

ਹਲ ਦਾ ਹੈ ਅਭਿਨੰਦਨ

ਮੇਘ ਬਜੇ

ਧਿਨ-ਧਿਨ-ਧਾ ………

(1) ‘ਹਲ ਦਾ ਹੈ ਅਭਿਨੰਦਨ’ ਵਿੱਚ ਕਿਸਦੇ ਅਭਿਨੰਦਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ?

(2) ਪੇਸ਼ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੇਘਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੀ-ਕੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਏ?

(3) ‘ਪੰਕ ਬਣਾ ਹਰਿਚੰਦਨ’ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?

(4) ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ?

(5) ‘ਮੇਘ ਆਏ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਘ ਬਜੇ’ ਕਿਸ ਇੰਦਰੀਆਤਮਕ ਬੋਧ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਹਨ?

• ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਲਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਸਿੰਘ ਦੀ ‘ਬਾਦਲ ਓ’, ਸੁਮਿਤਰਾਨੰਦਨ ਪੰਤ ਦੀ ‘ਬਾਦਲ’ ਅਤੇ ਨਿਰਾਲਾ ਦੀ ‘ਬਾਦਲ-ਰਾਗ’ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਪੜ੍ਹੋ।

ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ