ಸರ್ವೇಶ್ವರ ದಯಾಲ್ ಸಕ್ಸೇನಾ

ಸರ್ವೇಶ್ವರ ದಯಾಲ್ ಸಕ್ಸೇನಾ ಅವರ ಜನನ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಬಸ್ತಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸನ್ 1927 ರಲ್ಲಿ ಆಯಿತು. ಅವರು ಇಲಾಹಾಬಾದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಉಚ್ಚಶಿಕ್ಷಣ ಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಆಜೀವಿಕೆಗಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಘರ್ಷ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು, ನಂತರ ದಿನಮಾನ್ ನ ಉಪಸಂಪಾದಕ ಹಾಗೂ ಚರ್ಚಿತ ಬಾಲ ಪತ್ರಿಕೆ ಪರಾಗ್ ನ ಸಂಪಾದಕರಾದರು. ಸನ್ 1983 ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಕಸ್ಮಿಕ ನಿಧನ ಆಯಿತು.

ಕಾಠ್ ಕಿ ಘಂಟಿಯಾಂ, ಬಾಂಸ್ ಕಾ ಪುಲ್, ಏಕ್ ಸೂನಿ ನಾವ್, ಗರ್ಮ್ ಹವಾಯೇಂ, ಕುವಾನೋ ನದಿ, ಜಂಗಲ್ ಕಾ ದರ್ದ್, ಖೂಂಟಿಯೋಂ ಪರ್ ಟಂಗೆ ಲೋಗ್ ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿತಾ ಸಂಗ್ರಹಗಳು. ನಯಿ ಕವಿತಾ ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿ ಸರ್ವೇಶ್ವರ ದಯಾಲ್ ಸಕ್ಸೇನಾ ಅವರು ಉಪನ್ಯಾಸ, ನಾಟಕ, ಕಹಾನಿ, ನಿಬಂಧೆ ಏವಂ ಪ್ರಚುರ್ ಮಾತ್ರಾ ಮೇಂ ಬಾಲ್ ಸಾಹಿತ್ಯ್ ಭಿ ಲಿಖಾ ಹೈ. ದಿನಮಾನ್ ಮೇಂ ಪ್ರಕಾಶಿತ್ ಚರ್ಚೆ ಔರ್ ಚರ್ಖೆ ಸ್ತಂಭ್ ಕೆ ಲಿಯೆ ಸರ್ವೇಶ್ವರ್ ಬಹುತ್ ಚರ್ಚಿತ್ ರಹೆ ಹೈ. ಅವರನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪುರಸ್ಕಾರ್ ಸೆ ಸಮ್ಮಾನಿತ್ ಕಿಯಾ ಗಯಾ.

ಸರ್ವಶಶ್ವರ್ ಕೆ ಕಾವ್ಯ್ ಮೇಂ ಗ್ರಾಮೀಣ್ ಸಂವೇದನಾ ಕೆ ಸಾಥ್ ಶಹರೀ ಮಧ್ಯವರ್ಗೀಯ್ ಜೀವನಬೋಧ್ ಭಿ ವ್ಯಕ್ತ್ ಹುವಾ ಹೈ. ಯಹ್ ಬೋಧ್ ಉನ್ಕೆ ಕಥ್ಯ್ ಮೇಂ ಹಿ ನಹೀಂ ಭಾಷಾ ಮೇಂ ಭಿ ದಿಖಾಯಿ ದೇತಾ ಹೈ. ಸರ್ವಶ್ವರ್ ಕಿ ಭಾಷಾ ಸಹಜ್ ಏವಂ ಲೋಕ್ ಕಿ ಮಹಕ್ ಲಿಯೆ ಹುಯೆ ಹೈ.

ಸಂಕಲಿತ್ ಕವಿತಾ ಮೇಂ ಕವಿ ನೇ ಮೇಘೋಂ ಕೆ ಆನೇ ಕಿ ತುಲ್ನಾ ಸಜಕರ್ ಆಯೇ ಪ್ರವಾಸೀ ಅತಿಥಿ (ದಾಮಾದ್) ಸೇ ಕಿ ಹೈ. ಗ್ರಾಮೀಣ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮೇಂ ದಾಮಾದ್ ಕೆ ಆನೇ ಪರ್ ಉಲ್ಲಾಸ್ ಕಾ ಜೋ ವಾತಾವರಣ್ ಬನತಾ ಹೈ, ಮೇಘೋಂ ಕೆ ಆನೇ ಕಾ ಸಜೀವ್ ವರ್ಣನ್ ಕರ್ತೇ ಹುಯೇ ಕವಿ ನೇ ಉಸೀ ಉಲ್ಲಾಸ್ ಕೋ ದಿಖಾಯಾ ಹೈ.

ಮೇಘ್ ಆಯೇ ಬಡೇ ಬನ-ಠನ್ ಕೇ ಸಂವರ್ ಕೇ.
ಆಗೇ-ಆಗೇ ನಾಚತೀ-ಗಾತೀ ಬಯಾರ್ ಚಲೀ
ದರ್ವಾಜೇ-ಖಿಡ್ಕಿಯಾಂ ಖುಲ್ನೇ ಲಗೀಂ ಗಲೀ-ಗಲೀ,
ಪಾಹುನ್ ಜ್ಯೋಂ ಆಯೇ ಹೋಂ ಗಾಂವ್ ಮೇಂ ಶಹರ್ ಕೇ.
ಮೇಘ್ ಆಯೇ ಬಡೇ ಬನ-ಠನ್ ಕೇ ಸಂವರ್ ಕೇ.

ಪೇಡ್ ಝುಕ್ ಝಾಂಕ್ನೇ ಲಗೇ ಗರದನ್ ಉಚಕಾಯೇ,
ಆಂಧೀ ಚಲೀ, ಧೂಲ್ ಭಾಗೀ ಘಾಘರಾ ಉಠಾಯೇ,
ಬಾಂಕೀ ಚಿತವನ್ ಉಠಾ, ನದೀ ಠಿಠಕೀ, ಘೂಂಘಟ್ ಸರಕೇ.
ಮೇಘ್ ಆಯೇ ಬಡೇ ಬನ-ಠನ್ ಕೇ ಸಂವರ್ ಕೇ.

ಬೂಢೇ ಪೀಪಲ್ ನೇ ಆಗೇ ಬಢಕರ್ ಜುಹಾರ್ ಕೀ
‘ಬರಸ್ ಬಾದ್ ಸುಧಿ ಲೀಂಹೀಂ’
ಬೋಲೀ ಅಕುಲಾಯೀ ಲತಾ ಓಟ್ ಹೋ ಕಿವಾರ್ ಕೀ,
ಹರಸಾಯಾ ತಾಲ್ ಲಾಯಾ ಪಾನೀ ಪರಾತ್ ಭರ್ ಕೇ.
ಮೇಘ್ ಆಯೇ ಬಡೇ ಬನ-ಠನ್ ಕೇ ಸಂವರ್ ಕೇ.

ಕ್ಷಿತಿಜ್ ಅಟಾರೀ ಗಹರಾಯೀ ದಾಮಿನಿ ದಮಕೀ,
‘ಕ್ಷಮಾ ಕರೋ ಗಾಂಠ್ ಖುಲ್ ಗಯೀ ಅಬ್ ಭರಮ್ ಕೀ’,
ಬಾಂಧ್ ಟೂಟಾ ಝರ್-ಝರ್ ಮಿಲನ್ ಕೇ ಅಶ್ರು ಢರಕೇ.
ಮೇಘ್ ಆಯೇ ಬಡೇ ಬನ-ಠನ್ ಕೇ ಸಂವರ್ ಕೇ.

ಪ್ರಶ್ನೆ-ಅಭ್ಯಾಸ

1. ಬಾದಲೋಂ ಕೆ ಆನೇ ಪರ್ ಪ್ರಕೃತಿ ಮೇಂ ಜಿನ್ ಗತಿಶೀಲ್ ಕ್ರಿಯಾಓಂ ಕೋ ಕವಿ ನೇ ಚಿತ್ರಿತ್ ಕಿಯಾ ಹೈ, ಉನ್ಹೇಂ ಲಿಖಿಯೇ.

2. ನಿಮ್ನಲಿಖಿತ್ ಕಿಸ್ಕೇ ಪ್ರತೀಕ್ ಹೈಂ?

• ಧೂಲ್

• ಪೇಡ್

• ನದೀ

• ಲತಾ

• ತಾಲ್

3. ಲತಾ ನೇ ಬಾದಲ್ ರೂಪೀ ಮೆಹಮಾನ್ ಕೋ ಕಿಸ್ ತರಹ್ ದೇಖಾ ಔರ್ ಕ್ಯೂಂ?

4. ಭಾವ್ ಸ್ಪಷ್ಟ್ ಕೀಜಿಯೇ-

(ಕ) ಕ್ಷಮಾ ಕರೋ ಗಾಂಠ್ ಖುಲ್ ಗಯೀ ಅಬ್ ಭರಮ್ ಕೀ

(ಖ) ಬಾಂಕೀ ಚಿತವನ್ ಉಠಾ, ನದೀ ಠಿಠಕೀ, ಘೂಂಘಟ್ ಸರಕೇ.

5. ಮೇಘ್ ರೂಪೀ ಮೆಹಮಾನ್ ಕೆ ಆನೇ ಸೇ ವಾತಾವರಣ್ ಮೇಂ ಕ್ಯಾ ಪರಿವರ್ತನ್ ಹುಯೇ?

6. ಮೇಘೋಂ ಕೆ ಲಿಯೇ ‘ಬನ-ಠನ್ ಕೇ, ಸಂವರ್ ಕೇ’ ಆನೇ ಕಿ ಬಾತ್ ಕ್ಯೂಂ ಕಹೀ ಗಯೀ ಹೈ?

7. ಕವಿತಾ ಮೇಂ ಆಯೇ ಮಾನವೀಕರಣ್ ತಥಾ ರೂಪಕ್ ಅಲಂಕಾರ್ ಕೇ ಉದಾಹರಣ್ ಖೋಜಕರ್ ಲಿಖಿಯೇ.

8. ಕವಿತಾ ಮೇಂ ಜಿನ್ ರೀತಿ-ರಿವಾಜೋಂ ಕಾ ಮಾರ್ಮಿಕ್ ಚಿತ್ರಣ್ ಹುವಾ ಹೈ, ಉನ್ಕಾ ವರ್ಣನ್ ಕೀಜಿಯೇ.

9. ಕವಿತಾ ಮೇಂ ಕವಿ ನೇ ಆಕಾಶ್ ಮೇಂ ಬಾದಲ್ ಔರ್ ಗಾಂವ್ ಮೇಂ ಮೆಹಮಾನ್ (ದಾಮಾದ್) ಕೆ ಆನೇ ಕಾ ಜೋ ರೋಚಕ್ ವರ್ಣನ್ ಕಿಯಾ ಹೈ, ಉಸೇ ಲಿಖಿಯೇ.

10. ಕಾವ್ಯ-ಸೌಂದರ್ಯ್ ಲಿಖಿಯೇ-

ಪಾಹುನ್ ಜ್ಯೋಂ ಆಯೇ ಹೋಂ ಗಾಂವ್ ಮೇಂ ಶಹರ್ ಕೇ.

ಮೇಘ್ ಆಯೇ ಬಡೇ ಬನ-ಠನ್ ಕೇ ಸಂವರ್ ಕೇ.

ರಚನಾ ಔರ್ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ

11. ವರ್ಷಾ ಕೆ ಆನೇ ಪರ್ ಅಪ್ನೇ ಆಸಪಾಸ್ ಕೆ ವಾತಾವರಣ್ ಮೇಂ ಹುಯೇ ಪರಿವರ್ತನೋಂ ಕೋ ಧ್ಯಾನ್ ಸೇ ದೇಖಕರ್ ಏಕ್ ಅನುಚ್ಛೇದ್ ಲಿಖಿಯೇ.

12. ಕವಿ ನೇ ಪೀಪಲ್ ಕೋ ಹೀ ಬಡಾ ಬುಜುುರ್ಗ್ ಕ್ಯೂಂ ಕಹಾ ಹೈ? ಪತಾ ಲಗಾಯಿಯೇ.

13. ಕವಿತಾ ಮೇಂ ಮೇಘ್ ಕೋ ‘ಪಾಹುನ್’ ಕೆ ರೂಪ್ ಮೇಂ ಚಿತ್ರಿತ್ ಕಿಯಾ ಗಯಾ ಹೈ. ಹಮಾರೇ ಯಹಾಂ ಅತಿಥಿ (ದಾಮಾದ್) ಕೋ ವಿಶೇಷ್ ಮಹತ್ವ್ ಪ್ರಾಪ್ತ್ ಹೈ, ಲೇಕಿನ್ ಆಜ್ ಇಸ್ ಪರಂಪರಾ ಮೇಂ ಪರಿವರ್ತನ್ ಆಯಾ ಹೈ. ಆಪ್ಕೋ ಇಸ್ಕೇ ಕ್ಯಾ ಕಾರಣ್ ನಜರ್ ಆತೇ ಹೈಂ, ಲಿಖಿಯೇ.

ಭಾಷಾ-ಅಧ್ಯಯನ್

14. ಕವಿತಾ ಮೇಂ ಆಯೇ ಮುಹಾವರೋಂ ಕೋ ಛಾಂಟಕರ್ ಅಪ್ನೇ ವಾಕ್ಯೋಂ ಮೇಂ ಪ್ರಯುಕ್ತ್ ಕೀಜಿಯೇ.

15. ಕವಿತಾ ಮೇಂ ಪ್ರಯುಕ್ತ್ ಆಂಚಲಿಕ್ ಶಬ್ದೋಂ ಕಿ ಸೂಚೀ ಬನಾಯಿಯೇ.

16. ಮೇಘ್ ಆಯೇ ಕವಿತಾ ಕಿ ಭಾಷಾ ಸರಲ್ ಔರ್ ಸಹಜ್ ಹೈ-ಉದಾಹರಣ್ ದೇಕರ್ ಸ್ಪಷ್ಟ್ ಕೀಜಿಯೇ.

ಪಾಠೇತರ್ ಸಕ್ರಿಯತಾ

• ವಸಂತ್ ಋತು ಕೆ ಆಗಮನ್ ಕಾ ಶಬ್ದ್-ಚಿತ್ರ್ ಪ್ರಸ್ತುತ್ ಕೀಜಿಯೇ.

• ಪ್ರಸ್ತುತ್ ಅಪಠಿತ್ ಕವಿತಾ ಕೇ ಆಧಾರ್ ಪರ್ ದಿಯೇ ಗಯೇ ಪ್ರಶ್ನೋಂ ಕೇ ಉತ್ತರ್ ದೀಜಿಯೇ-

ಧಿನ್-ಧಿನ್-ಧಾ ಧಮಕ್-ಧಮಕ್

ಮೇಘ್ ಬಜೇ

ದಾಮಿನಿ ಯಹ್ ಗಯೀ ದಮಕ್

ಮೇಘ್ ಬಜೇ

ದಾದುರ್ ಕಾ ಕಂಠ್ ಖುಲಾ

ಮೇಘ್ ಬಜೇ

ಧರತೀ ಕಾ ಹೃದಯ್ ಧುಲಾ

ಮೇಘ್ ಬಜೇ

ಪಂಕ್ ಬನಾ ಹರಿಚಂದನ್

ಮೇಘ್ ಬಜೇ

ಹಲ್ ಕಾ ಹೈ ಅಭಿನಂದನ್

ಮೇಘ್ ಬಜೇ

ಧಿನ್-ಧಿನ್-ಧಾ ………

(1) ‘ಹಲ್ ಕಾ ಹೈ ಅಭಿನಂದನ್’ ಮೇಂ ಕಿಸ್ಕೇ ಅಭಿನಂದನ್ ಕಿ ಬಾತ್ ಹೋ ರಹೀ ಹೈ ಔರ್ ಕ್ಯೂಂ?

(2) ಪ್ರಸ್ತುತ್ ಕವಿತಾ ಕೇ ಆಧಾರ್ ಪರ್ ಬತಾಯಿಯೇ ಕಿ ಮೇಘೋಂ ಕೆ ಆನೇ ಪರ್ ಪ್ರಕೃತಿ ಮೇಂ ಕ್ಯಾ-ಕ್ಯಾ ಪರಿವರ್ತನ್ ಹುಯೇ?

(3) ‘ಪಂಕ್ ಬನಾ ಹರಿಚಂದನ್’ ಸೇ ಕ್ಯಾ ಆಶಯ್ ಹೈ?

(4) ಪಹಲೀ ಪಂಕ್ತಿ ಮೇಂ ಕೌನ್ ಸಾ ಅಲಂಕಾರ್ ಹೈ?

(5) ‘ಮೇಘ್ ಆಯೇ’ ಔರ್ ‘ಮೇಘ್ ಬಜೇ’ ಕಿಸ್ ಇಂದ್ರಿಯ್ ಬೋಧ್ ಕಿ ಓರ್ ಸಂಕೇತ್ ಹೈಂ?

• ಅಪ್ನೇ ಶಿಕ್ಷಕ್ ಔರ್ ಪುಸ್ತಕಾಲಯ್ ಕಿ ಸಹಾಯತಾ ಸೇ ಕೇದಾರನಾಥ್ ಸಿಂಹ್ ಕಿ ‘ಬಾದಲ್ ಓ’, ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ್ ಪಂತ್ ಕಿ ‘ಬಾದಲ್’ ಔರ್ ನಿರಾಲಾ ಕಿ ‘ಬಾದಲ್-ರಾಗ್’ ಕವಿತಾಓಂ ಕೋ ಖೋಜಕರ್ ಪಢಿಯೇ.

ಶಬ್ದ್-ಸಂಪದಾ