সৰ্বেশ্বৰ দয়াল সক্সেনা

সৰ্বেশ্বৰ দয়াল সক্সেনাৰ জন্ম উত্তৰ প্ৰদেশৰ বস্তী জিলাত ১৯২৭ চনত হৈছিল। তেওঁ ইলাহাবাদ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা উচ্চশিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। আৰম্ভণিতে তেওঁক জীৱিকা হেতু যথেষ্ট সংগ্ৰাম কৰিবলগীয়া হৈছিল, পাছত দিনমানৰ উপ-সম্পাদক আৰু চৰ্চিত শিশু আলোচনী পৰাগৰ সম্পাদক হৈছিল। ১৯৮৩ চনত তেওঁৰ আকস্মিক মৃত্যু হৈছিল।

কাঠৰ ঘণ্টা, বাঁহৰ পুল, এটা সূনী নাও, গৰম বতাহ, কুৱানো নদী, জংঘলৰ বিষাদ, খুঁটিত ওলোমাই থোৱা মানুহ তেওঁৰ প্ৰধান কবিতা সংগ্ৰহ। নতুন কবিতাৰ প্ৰধান কবি সৰ্বেশ্বৰ দয়াল সক্সেনাই উপন্যাস, নাটক, গল্প, প্ৰবন্ধ আৰু প্ৰচুৰ পৰিমাণে শিশু সাহিত্যো লিখিছে। দিনমানত প্ৰকাশিত চৰ্চা আৰু চৰখা স্তম্ভৰ বাবে সৰ্বেশ্বৰ বহুত চৰ্চিত হৈ আছিল। তেওঁক সাহিত্য অকাডেমি বঁটাৰে সন্মানিত কৰা হৈছিল।

সৰ্বেশ্বৰৰ কবিতাত গ্ৰাম্য সংবেদনাৰ লগতে চহৰীয়া মধ্যবৰ্গীয় জীৱনবোধও প্ৰকাশ পাইছে। এই বোধ তেওঁৰ কথনতে নহয় ভাষাতো দেখা যায়। সৰ্বেশ্বৰৰ ভাষা সহজ আৰু লোকৰ গোন্ধ লৈ থকা।

সংকলিত কবিতাত কবিয়ে মেঘবোৰ অহাৰ তুলনা সজাই অহা প্ৰবাসী অতিথি (জোঁৱাই)ৰ সৈতে কৰিছে। গ্ৰাম্য সংস্কৃতিত জোঁৱাই অহাৰ পিছত উল্লাসৰ যি পৰিৱেশ সৃষ্টি হয়, মেঘবোৰ অহাৰ সজীৱ বৰ্ণনা কৰি কবিয়ে সেই উল্লাসকে দেখুৱাইছে।

মেঘ আহিল ডাঙৰ বন-ঠন কৰি সজাই-পৰাই।
আগে-আগে নাচি-গাই বতাহ চলিল
দৰৱাজা-খিৰিকীবোৰ খোলা আৰম্ভ হ’ল গলি-গলি,
পাহুন যেন আহিছে গাঁৱত চহৰৰ পৰা।
মেঘ আহিল ডাঙৰ বন-ঠন কৰি সজাই-পৰাই।

গছবোৰ ওঁহ খাই উঁহ খাই চাবলৈ ধৰিলে ডিঙি উচুপাই,
আঁহি চলিল, ধূলি পলাই গাঘৰা তুলি,
বাঁকী চাৱনি উঠিল, নদী ৰৈ গ’ল, ঘোমটা সৰিল।
মেঘ আহিল ডাঙৰ বন-ঠন কৰি সজাই-পৰাই।

বুঢ়া পিপল গছ আগবাঢ়ি জুহাৰ কৰিলে
‘বৰষাৰ পাছত মনত পেলালা’
বুলিলে আকুল লতা দুৱাৰৰ আঁৰত থকা,
হৰষিত হৈ দলঙে পানীৰে পৰাত ভৰাই আনিলে।
মেঘ আহিল ডাঙৰ বন-ঠন কৰি সজাই-পৰাই।

ক্ষিতিজৰ আটালি গভীৰ হ’ল বিজুলী জিলিকিল,
‘ক্ষমা কৰা গাঁঠি খুলি গ’ল এতিয়া ভ্ৰমৰ’,
বান্ধ ভাগিল ঝৰ-ঝৰ মিলনৰ চকুপানী বাগৰিল।
মেঘ আহিল ডাঙৰ বন-ঠন কৰি সজাই-পৰাই।

প্ৰশ্ন-অভ্যাস

1. বাদলবোৰ অহাৰ পিছত প্ৰকৃতিত যি গতিশীল ক্ৰিয়াবোৰ কবিয়ে চিত্ৰিত কৰিছে, সেইবোৰ লিখা।

2. তলত দিয়াবোৰ কাৰ প্ৰতীক?

• ধূলি

• গছ

• নদী

• লতা

• দলং

3. লতাই বাদলৰূপী মেহমানক কেনেদৰে চালে আৰু কিয়?

4. ভাৱ স্পষ্ট কৰা-

(ক) ক্ষমা কৰা গাঁঠি খুলি গ’ল এতিয়া ভ্ৰমৰ

(খ) বাঁকী চাৱনি উঠিল, নদী ৰৈ গ’ল, ঘোমটা সৰিল।

5. মেঘৰূপী মেহমান অহাৰ পিছত পৰিৱেশত কি পৰিৱৰ্তন হ’ল?

6. মেঘবোৰৰ বাবে ‘বন-ঠন কৰি, সজাই-পৰাই’ অহাৰ কথা কিয় কোৱা হৈছে?

7. কবিতাত অহা মানৱীকৰণ আৰু ৰূপক অলংকাৰৰ উদাহৰণ বিচাৰি লিখা।

8. কবিতাত যি ৰীতি-নীতিৰ মাৰ্মিক চিত্ৰণ হৈছে, সেইবোৰৰ বৰ্ণনা কৰা।

9. কবিতাত কবিয়ে আকাশত বাদল আৰু গাঁৱত মেহমান (জোঁৱাই) অহাৰ যি ৰসাল বৰ্ণনা কৰিছে, সেইটো লিখা।

10. কাব্য-সৌন্দৰ্য লিখা-

পাহুন যেন আহিছে গাঁৱত চহৰৰ পৰা।

মেঘ আহিল ডাঙৰ বন-ঠন কৰি সজাই-পৰাই।

ৰচনা আৰু অভিব্যক্তি

11. বৰষুণ অহাৰ পিছত আপোনাৰ চৌপাশৰ পৰিৱেশত হোৱা পৰিৱৰ্তনবোৰ মন দি চাই এটা অনুচ্ছেদ লিখা।

12. কবিয়ে পিপল গছকহে ডাঙৰ বুঢ়া কিয় বুলিছে? গম পোৱা।

13. কবিতাত মেঘক ‘পাহুন’ৰ ৰূপত চিত্ৰিত কৰা হৈছে। আমাৰ ইয়াত অতিথি (জোঁৱাই)ক বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰাপ্ত, কিন্তু আজি এই পৰম্পৰাত পৰিৱৰ্তন আহিছে। আপুনি ইয়াৰ কি কাৰণ দেখা পাইছে, লিখা।

ভাষা-অধ্যয়ন

14. কবিতাত অহা মুহাৱৰাবোৰ বাছি আপোনাৰ বাক্যত ব্যৱহাৰ কৰা।

15. কবিতাত ব্যৱহৃত আঞ্চলিক শব্দৰ তালিকা বনোৱা।

16. মেঘ আহিল কবিতাৰ ভাষা সৰল আৰু সহজ-উদাহৰণ দি স্পষ্ট কৰা।

পাঠোত্তৰ সক্ৰিয়তা

• বসন্ত ঋতুৰ আগমনৰ শব্দ-চিত্ৰ আগবঢ়োৱা।

• প্ৰস্তুত অপঠিত কবিতাৰ আধাৰত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া-

ধিন-ধিন-ধা ধমক-ধমক

মেঘ বাজিল

বিজুলী গ’ল জিলিকি

মেঘ বাজিল

দাদুৰৰ কণ্ঠ খুলিল

মেঘ বাজিল

পৃথিৱীৰ হৃদয় ধুলিল

মেঘ বাজিল

পঙ্ক হ’ল হৰিচন্দন

মেঘ বাজিল

হালৰ অভিনন্দন

মেঘ বাজিল

ধিন-ধিন-ধা ………

(1) ‘হালৰ অভিনন্দন’ত কাৰ অভিনন্দনৰ কথা কোৱা হৈছে আৰু কিয়?

(2) প্ৰস্তুত কবিতাৰ আধাৰত কওক যে মেঘবোৰ অহাৰ পিছত প্ৰকৃতিত কি কি পৰিৱৰ্তন হ’ল?

(3) ‘পঙ্ক হ’ল হৰিচন্দন’ৰ অৰ্থ কি?

(4) প্ৰথম শাৰীত কোনটো অলংকাৰ আছে?

(5) ‘মেঘ আহিল’ আৰু ‘মেঘ বাজিল’ কোন ইন্দ্ৰিয় বোধৰ ফালে ইংগিত কৰিছে?

• আপোনাৰ শিক্ষক আৰু পুথিভঁৰালৰ সহায়ত কেদাৰনাথ সিংহৰ ‘বাদল ও’, সুমিত্ৰানন্দন পন্তৰ ‘বাদল’ আৰু নিৰালাৰ ‘বাদল-ৰাগ’ কবিতাবোৰ বিচাৰি পঢ়ক।

শব্দ-সম্পদা