विशेष डबे – भारतीय रेल्वे

१. तांत्रिक आढावा

“विशेष डबा” हा एक छत्री संज्ञा आहे जी विशिष्ट वाहतूक, सुरक्षा, वैद्यकीय, धार्मिक किंवा पर्यटन हेतू साठी बांधलेल्या सर्व पारंपारिक नसलेल्या प्रवासी वाहक किंवा उपयुक्त स्टॉकसाठी वापरली जाते. त्यांना नेहमीच्या रेक रचनेतून वेगळे केले जाते आणि त्यांची देखभाल ICF/चेन्नई, RCF/कपूरथला, RWF/येळहंका, BEML, BHEL, RDSO-मान्यताप्राप्त खाजगी फर्म किंवा झोनल कार्यशाळांद्वारे (अजमेर, खडगपूर, झाशी इ.) केली जाते.

सामान्य LHB/ICF डब्यांपेक्षा मुख्य डिझाइन फरक

• शेल: विशेष-श्रेणी कोर्टेन स्टील, ३०% जास्त वेल्ड सामर्थ्य, लक्झरी प्रकारात मोनोकोक स्टेनलेस-स्टील छप्पर.
• बोगी:
  • उच्च-गती (१६० किमी/तास) – “LHB-FIAT” (IRHS) डिस्क ब्रेक आणि CBC सह.
  • वारसा/धार्मिक – कास्ट-स्टील UIC बोगी ११० किमी/तास गती मर्यादेसह.
• कपलर: AAR H-प्रकार टाईट-लॉक (CBC) २०१४ पासून वारसा स्टॉकसाठी देखील अनिवार्य.
• विद्युत: ३-फेज ७५० V/११० V कन्व्हर्टर, छतावर बसवलेले उपकरण (RME) द्वारे २५ kV OHE.
• HVAC: सलूनसाठी छतावरील पॅकेज युनिट (RPU) १७.५ TR; निरीक्षण कारसाठी ७ TR; मीटर-गेज डोंगराळ डब्यांसाठी स्प्लिट-AC.
• आग आणि सुरक्षा: DSPA एरोसोल दडपण, आग प्रतिबंधकतेसाठी आसन फोममध्ये २% कोबाल्ट, SL-90 रिलेशी नेटवर्क केलेले फोटो-इलेक्ट्रिक धूर सेन्सर.
• वजन: सर्वात हलका विशेष डबा – स्वयं-चालित पर्यटक डबा (SPTC) ३४ t; सर्वात जड – सलून ५७ t.

२. वर्गानुसार तपशीलवार वैशिष्ट्ये

३. ऐतिहासिक टप्पे

• १८५४: लॉर्ड डलहौसीसाठी ईस्ट इंडियन रेल्वेद्वारे हावडा येथे पहिला “निरीक्षण डबा” बांधला – लाकडी बॉडी, ४-चाक, तूप दिवा प्रकाश.
• १८७५: मद्रास प्रेसिडेन्सीमध्ये दुष्काळादरम्यान “हॉस्पिटल ट्रेन” धावली – रूपांतरित प्रथम श्रेणी डबे २० बेडसह सुसज्ज.
• १९०७: “व्हाइसरॉयल सलून” आणि एक्सल-चालित डायनामोद्वारे चालविलेले विद्युत पंखे सादर.
• १९४७: विभाजनानंतर लष्करी स्पेशलने १२० दिवसांत ३.५ लाख सैनिक हलवले – आजपर्यंतची सर्वात मोठी सैन्य रेल हालचाल.
• १९८२: RTDC आणि WR द्वारे पॅलेस ऑन व्हील्सचे उद्घाटन – आशियातील पहिली लक्झरी पर्यटक ट्रेन.
• १९९५: रेल्वे बजेटमध्ये पहिला A/C तीन-स्तरीय विशेष (गरीब रथ) जाहीर; नंतर नियमित सेवेत रूपांतरित.
• २०१४: गोल्डन चॅरिओट स्पेसवर RDSO द्वारे LHB-आधारित “व्हिस्टाडोम” संकल्पना.
• २०२१: WR च्या “कवच” ट्रेनला जोडलेल्या ७ COVID-काळजी डब्यांसह “हॉस्पिटल ट्रेन २.०” – भारतीय डब्यांमध्ये UV-C स्टेरिलायझरचा पहिला वापर.
• २०२३ डिसें: बजेटमध्ये १२ नवीन तेजस-राजनी संकरित पर्यटक स्पेशल मंजूर – स्वयं-चालित, २०० किमी/तास, हायड्रोजन-तयार.

४. सध्याची स्थिती आणि अलीकडील अद्यतने (०१ जानेवारी २०२४ पर्यंत)

• रोलवरील एकूण विशेष डबे: ४ २१८ (FOIS डेटा)
  • सलून: ३१७
  • निरीक्षण कार: ४१२
  • अपघात आरोग्यसेवा स्टॉक: १ १०८
  • पर्यटक / वारसा / धार्मिक गाड्या: १ ४८६
  • लष्करी आणि संरक्षण: ८९५
• पुनर्स्थापना गती: “विशेष वाहन पुनर्स्थापना कार्यक्रम (SVRP) २०२२-२७” अंतर्गत दरवर्षी ६० डबे.
• हरित उपक्रम:
  • १०० % LED प्रकाश व्यवस्था पूर्ण (मार्च २०२३).
  • ८५ % पर्यटक रेक्सना हेड-ऑन-जनरेशन (HOG) केबल्स उपलब्ध – दरवर्षी ३.२ लाख लिटर HSD वाचतो.
  • सर्व २०१२ पूर्वीच्या सलून्सना कवच ४.० स्वयंचलित ट्रेन संरक्षणासह डिसेंबर २०२५ अंतिम मुदतपर्यंत फिट केले जातील.
• नवीन मंजुरी २०२४-२५:
  • अरुणाचल आणि काश्मीर सर्किटसाठी ३० तेजस व्हिस्टाडोम.
  • रामायण, गांधी, वीर शहीद सर्किटसाठी १० “भारत गौरव” थीम-आधारित स्पेशल.
• धोरणात्मक बदल: MoR ऑर्डर क्र. २०२३/TG-१/१० दिनांक १५ ऑगस्ट २०२३ – खाजगी ऑपरेटरांना ५-वर्षांच्या “ड्राय-लीज” मॉडेल अंतर्गत विशेष डबे मालकी आणि चालविण्याची परवानगी; IR मार्ग, लोको आणि क्रू हॉलेज शुल्काच्या आधारे पुरवते.

५. द्रुत-तथ्य कॅप्सूल (स्मरण कोड “SPECIAL”)

S – सलूनमध्ये ६ बर्थ आणि परिषद सारणी असते. P – पॅलेस-ऑन-व्हील्स सुरू १९८२, दर ₹३.५ लाख/व्यक्ती ७ रात्रींसाठी. E – आपत्कालीन AMV मध्ये ४ स्ट्रेचर आणि X-ray असते. C – उच्च-गती निरीक्षण कारसाठी कोर्टेन स्टील शेल. I – ICF ने पहिला व्हिस्टाडोम २०१८ मध्ये बांधला. A – AMV आणि BDS ला त्वरित ओळखीसाठी “लाल” आणि “करडा” कोड केलेले. L – २०१६ नंतर ऑर्डर केलेल्या सर्व नवीन विशेष डब्यांसाठी LHB प्लॅटफॉर्म अनिवार्य.

बहुपर्यायी प्रश्न

शेवटचे अद्यतन: ०१ जानेवारी २०२४ | स्रोत: रेल मंत्रालय, RDSO, FOIS डबा गणना २०२३