సుప్రీం కోర్టు - రాజ్యాంగపు నిబంధనలు

రాజ్యాంగ ఆర్టికల్: ఆర్టికల్ 124

• స్థాపన: భారత సుప్రీం కోర్టు రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124 ప్రకారం స్థాపించబడింది.
• నిర్మాణం:
  • భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI)
  • ఇతర 8 న్యాయమూర్తులు (ఆర్టికల్ 124(2) ప్రకారం)
• అధికార కాలం:
  • న్యాయమూర్తులు 65 ఏళ్ల వయస్సు వరకు పదవిలో ఉంటారు (124(2)(a) ప్రకారం)
• నియామకం:
  • భారత రాష్ట్రపతి, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు సుప్రీం కోర్టులోని సీనియర్‌మోస్ట్ న్యాయమూర్తితో సంప్రదించి నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 124(2)(b) ప్రకారం)
• తొలగింపు:
  • తప్పుచేసినట్లు లేదా అసమర్థత ఆధారంగా సుప్రీం కోర్టు విచారణ అనంతరం రాష్ట్రపతి తొలగించవచ్చు (ఆర్టికల్ 124(4) ప్రకారం)
• అధికారాలు:
  • మూల, అపీలేటివ్ మరియు సలహా అధికారాలు
• ముఖ్యమైన తేదీలు:
  • 1950: సుప్రీం కోర్టు 1950 జనవరి 28న స్థాపించబడింది
  • 1973: కేసవానంద భారతి వి. స్టేట్ ఆఫ్ కేరళ కేసు బేసిక్ స్ట్రక్చర్ సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించింది
• కీలక భావనలు:
  • మూల అధికారాలు: కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల మధ్య లేదా రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలు
  • అపీలేటివ్ అధికారాలు: హైకోర్టులు మరియు ఇతర ట్రైబ్యునల్స్ నుండి అప్పీల్స్
  • సలహా అధికారాలు: రాష్ట్రపతి సూచించిన చట్టపరమైన ప్రశ్నలపై అభిప్రాయాలు ఇవ్వడం

హైకోర్టులు - రాజ్యాంగపు నిబంధనలు

రాజ్యాంగ ఆర్టికల్: ఆర్టికల్ 214

• స్థాపన: హైకోర్టులు రాజ్యాంగపు ఆర్టికల్ 214 ప్రకారం స్థాపించబడతాయి.
• నిర్మాణం:
  • హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి
  • ఇతర న్యాయమూర్తులు (సంఖ్య రాష్ట్రానుసారంగా మారుతుంది)
• నియామకం:
  • భారత రాష్ట్రపతి భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు రాష్ట్ర గవర్నర్‌తో సంప్రదించి నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 217 ప్రకారం)
• అధికార కాలం:
  • న్యాయమూర్తులు 62 ఏళ్ల వయస్సు వరకు పదవిలో ఉంటారు (ఆర్టికల్ 217(2)(ఎ) ప్రకారం)
• తొలగింపు:
  • అసమర్థత లేదా దుష్ప్రవర్తన ఆధారంగా హైకోర్టు విచారణ తర్వాత రాష్ట్రపతి తొలగించవచ్చు (ఆర్టికల్ 217(4) ప్రకారం)
• అధికారాలు:
  • రాష్ట్ర పరిధిలో మూల మరియు అపీలేట్ అధికారాలు
• ముఖ్యమైన తేదీలు:
  • 1950: జనవరి 1న కోల్‌కతాలో మొదటి హైకోర్టు స్థాపించబడింది
  • 1956: రాజ్యాంగం (సెవెంత్ అమెండ్‌మెంట్) చట్టం ఆంధ్రప్రదేశ్ మరియు మద్రాస్‌లో హైకోర్టులను స్థాపించింది
• కీలక భావనలు:
  • మూల అధికార పరిధి: రాష్ట్ర పరిధిలో వ్యవహారాల విచారణ
  • అపీలేట్ అధికార పరిధి: కింది కోర్టుల నుండి అప్పీళ్లు
  • న్యాయమూర్తుల బదిలీ: హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను మరో హైకోర్టుకు బదిలీ చేయవచ్చు (ఆర్టికల్ 222 ప్రకారం)

కింది కోర్టులు - రాజ్యాంగపు ప్రావధానాలు

రాజ్యాంగ ఆర్టికల్: ఆర్టికల్ 226

• స్థాపన: రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రాజ్యాంగం మరియు వివిధ చట్టాల ప్రకారం ఉపన్యాయస్థానాలను స్థాపించాయి.
• రకాలు:
  • జిల్లా న్యాయస్థానాలు
  • సెషన్స్ న్యాయస్థానాలు
  • అదనపు సెషన్స్ న్యాయస్థానాలు
  • ప్రధాన న్యాయిక మేజిస్ట్రేట్లు
  • న్యాయిక మేజిస్ట్రేట్లు
  • కార్యనిర్వాహక మేజిస్ట్రేట్లు
• అధికారాలు:
  • మూల మరియు అపీలేషన్ అధికారాన్ని వినియోగించుకోవడం
  • పౌర మరియు ఫౌజుదారీ వ్యవహారాలను పరిష్కరించడం
• ముఖ్యమైన తేదీలు:
  • 1950: రాజ్యాంగం మరియు రాష్ట్ర చట్టాల ప్రకారం ఉపన్యాయస్థానాలు స్థాపించబడ్డాయి
• కీలక భావనలు:
  • మూల అధికారం: మొదటి దశలో కేసులను విచారించడం
  • అపీలేషన్ అధికారం: తక్కువ స్థాయి న్యాయస్థానాల నుండి అప్పీలు
  • రిట్ అధికారం: హైకోర్టులు రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 226 ప్రకారం ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం రిట్లను జారీ చేయవచ్చు
• ముఖ్యమైన పదాలు:
  • రిట్లు: హేబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, క్వో వారంటో, సెర్టియరారి
  • న్యాయ సమీక్ష: చట్టాల రాజ్యాంగబద్ధతను సమీక్షించే న్యాయవ్యవస్థకు ఉన్న అధికారం

పోలిక సారాంశ పట్టిక

SSC, RRB పరీక్షల కోసం కీలక వాస్తవాలు

• సుప్రీం కోర్టు భారతదేశంలో అత్యున్నత న్యాయాధికార సంస్థ.
• హైకోర్టులు తమ సంబంధిత రాష్ట్రాలలో అత్యున్నత న్యాయాధికార సంస్థలు.
• అధీన న్యాయస్థానాలు రోజువారీ న్యాయపనిని నిర్వహించే తక్కువ స్థాయి కోర్టులు.
• రిట్లు ప్రాథమిక హక్కులను రక్షించేందుకు హైకోర్టులు జారీ చేస్తాయి.
• మూల అధికార పరిధి మొదటిసారిగా కేసులను విచారించే అధికారాన్ని సూచిస్తుంది.
• అపీలు అధికార పరిధి తక్కువ స్థాయి కోర్టుల నిర్ణయాలను సమీక్షించే అధికారాన్ని సూచిస్తుంది.
• న్యాయ సమీక్ష చట్టాల చెల్లుబాటును సమీక్షించే న్యాయవ్యవస్థకు ఉన్న అధికారం.
• మౌలిక నిర్మాణ సూత్రం****కేసవానంద భారతి వి. స్టేట్ ఆఫ్ కేరళ (1973) కేసులో ఏర్పడింది.
• మొదటి హైకోర్టు****1 జనవరి 1950న కోల్‌కతాలో స్థాపించబడింది.
• మొదటి సుప్రీం కోర్టు****28 జనవరి 1950న స్థాపించబడింది.