સુપ્રીમ કોર્ટ - બંધારણીય જોગવાઈઓ

બંધારણ કલમ: કલમ 124

• સ્થાપના: ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ બંધારણની કલમ 124 હેઠળ સ્થાપિત થઈ છે.
• રચના:
  • ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ (CJI)
  • 8 અન્ય ન્યાયમૂર્તિઓ (કલમ 124(2) મુજબ)
• કાર્યકાળ:
  • ન્યાયમૂર્તિઓ 65 વર્ષની ઉંમર સુધી પદ પર રહે છે (કલમ 124(2)(અ) મુજબ)
• નિમણૂક:
  • ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ અને સુપ્રીમ કોર્ટના સિનિયરમોસ્ટ ન્યાયમૂર્તિ સાથે સલાહ કરીને નિમણૂક થાય છે (કલમ 124(2)(બ) મુજબ)
• દૂર કરવું:
  • દુર્વ્યવહાર અથવા અયોગ્યતાના આધારે, સુપ્રીમ કોર્ટના પૂછપરછ પછી રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા દૂર કરી શકાય છે (કલમ 124(4) મુજબ)
• સત્તાઓ:
  • મૂળ, અપીલીય અને સલાહકાર અધિકારક્ષેત્ર
• મહત્વપૂર્ણ તારીખો:
  • 1950: સુપ્રીમ કોર્ટ 28 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ સ્થાપિત થઈ
  • 1973: કેસવાનંદ ભારતી વિ. કેરળ રાજ્યે મૂળભૂત રચના સિદ્ધાંત સ્થાપિત કર્યો
• મુખ્ય ખ્યાલો:
  • મૂળ અધિકારક્ષેત્ર: કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના, અથવા રાજ્યો વચ્ચેના વિવાદો
  • અપીલીય અધિકારક્ષેત્ર: હાઈકોર્ટો અને અન્ય ટ્રિબ્યુનલોમાંથી અપીલો
  • સલાહકાર અધિકારક્ષેત્ર: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સંદર્ભિત કાયદાકીય પ્રશ્નો પર અભિપ્રાય આપે છે

હાઈકોર્ટો - બંધારણીય જોગવાઈઓ

બંધારણ કલમ: કલમ 214

• સ્થાપના: હાઈ કોર્ટ્સ ભારતના સંવિધાનના અનુચ્છેદ 214 હેઠળ સ્થાપિત થાય છે.
• રચના:
  • હાઈ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ
  • અન્ય ન્યાયમૂર્તિઓ (રાજ્ય પ્રમાણે સંખ્યા બદલાય છે)
• નિમણૂક:
  • ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ અને રાજ્યના રાજ્યપાલ સાથે સલાહ કરીને નિમણૂક થાય છે (અનુચ્છેદ 217 મુજબ)
• કાર્યકાળ:
  • ન્યાયમૂર્તિઓ 62 વર્ષની ઉંમર સુધી પદ પર રહે છે (અનુચ્છેદ 217(2)(અ) મુજબ)
• દૂર કરવું:
  • દુર્વ્યવહાર અથવા અક્ષમતાના આધારે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા હાઈ કોર્ટ દ્વારા તપાસ પછી દૂર કરી શકાય છે (અનુચ્છેદ 217(4) મુજબ)
• સત્તાઓ:
  • રાજ્યની અંદર મૂળ અને અપીલીય અધિકારક્ષેત્ર
• મહત્વપૂર્ણ તારીખો:
  • 1950: પ્રથમ હાઈ કોર્ટ 1 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ કોલકાતામાં સ્થાપિત થઈ
  • 1956: સંવિધાન (સાતમું સુધારા) અધિનિયમ દ્વારા આંધ્ર પ્રદેશ અને મદ્રાસમાં હાઈ કોર્ટ્સ સ્થાપિત થયા
• મુખ્ય ખ્યાલો:
  • મૂળ અધિકારક્ષેત્ર: રાજ્યની અંદરના મામલાઓનો નિકાલ
  • અપીલીય અધિકારક્ષેત્ર: અધીન ન્યાયાલયોમાંથી અપીલો
  • ન્યાયમૂર્તિઓની બદલી: હાઈ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓને બીજા હાઈ કોર્ટમાં બદલી શકાય છે (અનુચ્છેદ 222 મુજબ)

અધીન ન્યાયાલયો - સંવૈધાનિક જોગવાઈઓ

સંવિધાન અનુચ્છેદ: અનુચ્છેદ 226

• સ્થાપના: અધीन અદાલતો રાજ્ય સરકારો દ્વારા બંધારણ અને વિવિધ કાયદાઓ હેઠળ સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
• પ્રકારો:
  • જિલ્લા અદાલતો
  • સેશન્સ અદાલતો
  • અતિરિક્ત સેશન્સ અદાલતો
  • મુખ્ય ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ
  • ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ
  • કાર્યકારી મેજિસ્ટ્રેટ
• સત્તાઓ:
  • મૂળ અને અપીલ ક્ષેત્રજ્ઞાન અમલમાં મૂકે છે
  • નાગરિક અને ફોજદારી બાબતોનો નિકાલ કરે છે
• મહત્વપૂર્ણ તારીખો:
  • 1950: અધीन અદાલતો બંધારણ અને રાજ્ય કાયદાઓ મુજબ સ્થાપિત કરવામાં આવી
• મહત્વપૂર્ણ ખ્યાલો:
  • મૂળ ક્ષેત્રજ્ઞાન: પ્રથમ ઉદાહરણે કેસોની સુનાવણી કરવી
  • અપીલ ક્ષેત્રજ્ઞાન: નીચલી અદાલતોમાંથી અપીલ
  • રિટ ક્ષેત્રજ્ઞાન: હાઈકોર્ટ્સ અનુચ્છેદ 226 હેઠળ મૂળભૂત હકોના અમલ માટે રિટ જારી કરી શકે છે
• મહત્વપૂર્ણ શબ્દો:
  • રિટ્સ: હેબિયસ કોર્પસ, મેન્ડેમસ, પ્રોહિબિશન, ક્વો વોરંટો, સર્ટિયોરારી
  • ન્યાયિક સમીક્ષા: કાયદાઓની બંધારણક્ષમતાની સમીક્ષા કરવાની ન્યાયપાલિકાની સત્તા

તુલનાત્મક સારાંશ કોષ્ટક

SSC, RRB પરીક્ષાઓ માટે મુખ્ય તથ્યો

• સુપ્રીમ કોર્ટ ભારતની સર્વોચ્ચ ન્યાયિક સત્તા છે.
• હાઈ કોર્ટ તેમના અનુક્રમે રાજ્યોની સર્વોચ્ચ ન્યાયિક સત્તા છે.
• ઉપન્યાયિક કોર્ટ એ નીચલી કોર્ટ છે જે રોજિંદા ન્યાયિક કાર્ય હાથ ધરે છે.
• રિટ મૂળભૂત હકોની રક્ષા માટે હાઈ કોર્ટ દ્વારા જારી કરવામાં આવે છે.
• મૂળ અધિકારક્ષેત્ર એ પ્રથમ ઉદાહરણે કેસો ચલાવવાની સત્તા દર્શાવે છે.
• અપીલીય અધિકારક્ષેત્ર એ નીચલી કોર્ટોના નિર્ણયોની સમીક્ષા કરવાની સત્તા દર્શાવે છે.
• ન્યાયિક સમીક્ષા એ ન્યાયપાલિકાની કાયદાઓની માન્યતા સમીક્ષા કરવાની સત્તા છે.
• મૂળભૂત રચના સિદ્ધાંત****કેસવાનંદ ભારતી વિ. કેરળ રાજ્ય (1973) માં સ્થાપિત થયો હતો.
• પ્રથમ હાઈ કોર્ટ****1 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ કોલકાતામાં સ્થાપિત થઈ હતી.
• પ્રથમ સુપ્રીમ કોર્ટ****28 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ સ્થાપિત થઈ હતી.