ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਗੱਲਾਂ - 60-ਮਿੰਟ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਸੰਸ਼ੋਧਨ
ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ – ਤੇਜ਼ ਰਿਵੀਜ਼ਨ
ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ (ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ)
- GDP = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਾਰਕੀਟ ਕੀਮਤ।
- GNP = GDP + ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨੈੱਟ ਆਮਦਨ (ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਮਦਨ – ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦਨ)।
- GDP ਦੀ ਗਣਨਾ ਲਈ ਆਧਾਰ ਸਾਲ – 2011-12 (ਹਾਲ ਵਿੱਚ); 2017-18 ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ।
- ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਨੇ 1 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ; 2017 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਪੰਜ-ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ।
- ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਆਰਟ. 280) ਕੇਂਦਰੀ ਟੈਕਸਾਂ ਦੀ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ (15ਵਾਂ FC: 2021-26)।
- ਰੈਵਨਿਊ ਘਾਟਾ = ਰੈਵਨਿਊ ਖਰਚ – ਰੈਵਨਿਊ ਆਮਦਨ; ਫਿਸਕਲ ਘਾਟਾ = ਕੁੱਲ ਖਰਚ – (ਰੈਵਨਿਊ ਆਮਦਨ + ਨਾਨ-ਡੈਬਟ ਕੈਪੀਟਲ ਆਮਦਨ)।
- ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਘਾਟਾ = ਫਿਸਕਲ ਘਾਟਾ – ਵਿਆਜ ਭੁਗਤਾਨ।
- ਮਹਿੰਗਾਈ ਟਾਰਗੇਟ (RBI + ਸਰਕਾਰ) = 4 % ± 2 %; ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ CPI-C (ਕਨਜ਼ੂਮਰ ਪ੍ਰਾਈਸ ਇੰਡੈਕਸ – ਕੰਬਾਈਨਡ) ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਰੇਪੋ ਰੇਟ – ਰੇਟ ਜਿਸ ‘ਤੇ RBI ਬੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਰਿਵਰਸ ਰੇਪੋ – RBI ਲਿਕਵਿਡਿਟੀ ਸੋਖਦਾ ਹੈ।
- SLR – NDTL ਦਾ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਰਲ ਸੰਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ; CRR – NDTL ਦਾ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ RBI ਕੋਲ ਨਕਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ (ਕੋਈ ਵਿਆਜ ਨਹੀਂ)।
- ਪ੍ਰਾਇਅਰਟੀ-ਸੈਕਟਰ ਉਧਾਰ – ਘਰੇਲੂ ਬੈਂਕਾਂ ਲਈ Adjusted Net Bank Credit (ANBC) ਦਾ 40 %।
- SEBI (1992) – ਕੈਪੀਟਲ ਮਾਰਕੀਟ ਰੈਗੂਲੇਟਰ; IRDAI (1999) – ਇਨਸ਼ੋਰੈਂਸ ਰੈਗੂਲੇਟਰ; PFRDA (2003) – ਪੈਨਸ਼ਨ ਰੈਗੂਲੇਟਰ।
- GST 1 ਜੁਲਾਈ 2017 ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਹੋਇਆ; 4-ਰੇਟ ਸਟਰਕਚਰ 5-12-18-28 % (+ 0 % ਅਤੇ ਸੈੱਸ)।
- FDI ਕੈਪ – ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ 100 %, ਇਨਸ਼ੋਰੈਂਸ ਵਿੱਚ 74 %, ਬੈਂਕਿੰਗ (ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ) ਵਿੱਚ 49 %।
- MSME ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ (2020) – ਮਾਈਕ੍ਰੋ: ₹1 ਕਰੋੜ ਟਰਨਓਵਰ; ਸਮਾਲ: ₹10 ਕਰੋੜ; ਮੀਡੀਅਮ: ₹50 ਕਰੋੜ।
- e-RUPI – 2 ਅਗਸਤ 2021, NPCI ਨੇ ਵਾਊਚਰ-ਆਧਾਰਿਤ, ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ।
- ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ – 5 ਥੰਮ: ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜਨਸੰਖਿਆ, ਮੰਗ।
- PM-KISAN – ਜ਼ਮੀਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ₹6,000 ਤਿੰਨ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ (₹2,000 ਹਰ ਕਿਸ਼ਤ)।
- MPLADS – MP ਲੋਕਲ ਏਰੀਆ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਸਕੀਮ (₹5 ਕਰੋੜ/ਸਾਲ/MP); ਗ੍ਰਾਮ ਸਭਾ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਦਾ ਕੋਰਨਰਸਟੋਨ ਹੈ (73ਵਾਂ CAA)।
- **ਭਾਰਤ 2019 ਵਿੱਚ 5ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ (ਨਾਮੀ GDP) ਬਣਿਆ; PPP ਵਿੱਚ 3ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ (IMF 2023)।
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਾਰਮੂਲੇ/ਨਿਯਮ
| ਫਾਰਮੂਲਾ/ਨਿਯਮ | ਲਾਗੂ ਕਰਨ |
|---|---|
| ਮਾਰਕੀਟ ਕੀਮਤਾਂ ‘ਤੇ ਜੀਡੀਪੀ = ਕਾਰਕ ਲਾਗਤ ‘ਤੇ ਜੀਡੀਪੀ + ਅਪਰੋਛ ਟੈਕਸ – ਸਬਸਿਡੀਆਂ | ਕਾਰਕ-ਕੀਮਤ ਜੀਡੀਪੀ ਨੂੰ ਮਾਰਕੀਟ-ਕੀਮਤ ਜੀਡੀਪੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲੋ |
| ਜੀਐਨਪੀ = ਜੀਡੀਪੀ + ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨੈੱਟ ਕਾਰਕ ਆਮਦਨ | ਘਰੇਲੂ ਬਨਾਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮਦਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ |
| ਪ੍ਰਤੀ-ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮਦਨ ÷ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਆਬਾਦੀ | ਜੀਵਨ-ਸਤਰ ਸੰਕੇਤਕ |
| ਆਮਦਨ ਘਾਟਾ = ਆਮਦਨ ਖਰਚ – ਆਮਦਨ ਰਸੀਦਾਂ | ਮੌਜੂਦਾ ਖਾਤੇ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਮਾਪ |
| ਵਿੱਤੀ ਘਾਟਾ = ਕੁੱਲ ਖਰਚ – (ਆਮਦਨ ਰਸੀਦਾਂ + ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ + ਹੋਰ ਪੂੰਜੀ ਰਸੀਦਾਂ) | ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ |
| ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਘਾਟਾ = ਵਿੱਤੀ ਘਾਟਾ – ਵਿਆਜ ਭੁਗਤਾਨ | ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਆਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਧਾਰ |
| ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਰ = [(ਸੀਪੀਆਈ₂ – ਸੀਪੀਆਈ₁) ÷ ਸੀਪੀਆਈ₁] × 100 | ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ ਕੀਮਤ ਵਾਧਾ ਗਣਨਾ |
| ਮਹਿੰਗਾਈ ਭੱਤਾ (ਡੀਏ %) = [(ਪਿਛਲੇ 12 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਔਸਤ ਸੀਪੀਆਈ – ਬੇਸ ਸੀਪੀਆਈ) ÷ ਬੇਸ ਸੀਪੀਆਈ] × 100 | ਤਨਖਾਹ/ਪੈਨਸ਼ਨ ਸਮਾਯੋਜਨ |
| ਕਰੈਡਿਟ ਸਿਰਜਣਾ ਗੁਣਕ = 1 ÷ (ਸੀਆਰਆਰ + ਐੱਸਐੱਲਆਰ) | ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਮਨੀ ਗੁਣਕ |
| ਜੀਐੱਸਟੀ ਮੁਆਵਜ਼ਾ = (ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਆਮਦਨ – ਅਸਲ ਆਮਦਨ) × 5 ਸਾਲ | ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ |
ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੇ ਟੋਟਕੇ
- GGN – ਜੀਡੀਪੀ → ਜੀਐਨਪੀ: ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ Nੈੱਟ ਆਮਦਨ ਜੋੜੋ।
- FRI – ਵਿੱਤੀ, ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ, ਆਮਦਨ ਘਾਟੇ: Full → Remove Interest → ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ।
- 4-5-6 – ਮਹਿੰਗਾਈ ਟੀਚਾ 4 %, ±2 % → 4-5-6 ਯਾਦ ਰੱਖੋ (4 ਕੇਂਦਰ, 5-6 ਕਿਨਾਰੇ)।
- ਸੀਆਰਆਰ-ਐੱਸਐੱਲਆਰ – “ਕੈਸ਼ C ਆਰਆਰ, S ਬਚਤ+ਬਾਂਡ S ਐੱਲਆਰ”।
- ਜੀਐੱਸਟੀ ਸਲੈਬ ਕਵਿਤਾ – “5 ਬਚੇ, 12 ਡੁੱਬੇ, 18 ਮਿਲੇ, 28 ਵਧੀਆ”।
ਆਮ ਗਲਤੀਆਂ
| ਗਲਤੀ | ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ |
|---|---|
| GNP ਨੂੰ GDP ਨਾਲ ਉਲਝਾਉਣਾ | GNP ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਮਦਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; GDP ਸਿਰਫ ਘਰੇਲੂ ਹੈ |
| ਡਿਸਇਨਵੈਸਟਮੈਂਟ ਨੂੰ ਰਿਵਨਿਊ ਰਸੀਦ ਸਮਝਣਾ | ਇਹ ਕੈਪੀਟਲ ਰਸੀਦ ਹੈ, ਰਿਵਨਿਊ ਨਹੀਂ |
| ਫਿਸਕਲ ਡੈਫਿਸਿਟ ਵਿੱਚ ਵਿਆਜ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਡੈਫਿਸਿਟ ਬਣਾਉਣਾ | ਵਿਆਜ ਘਟਾਓ: ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ = ਫਿਸਕਲ – ਵਿਆਜ |
| ਖਪਤਕਾਰ ਮਹਿੰਗਾਈ ਲਈ WPI ਵਰਤਣਾ | RBI ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਟਾਰਗੇਟਿੰਗ ਲਈ CPI-C ਵਰਤੋ |
| SLR ਸਿਕਿਓਰਿਟੀਆਂ ਵਿਆਜ ਕਮਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਇਹ ਭੁੱਲਣਾ | CRR ਬੈਲੈਂਸ ਜ਼ੀਰੋ ਵਿਆਜ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ; SLR ਐਸਟੇਟ ਵਿਆਜ ਕਮਾਂਦੇ ਹਨ |
ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ ਦੇ ਸੁਝਾਅ
- ਟੇਬਲਾਂ ਸਕੈਨ ਕਰੋ: ਪਿਛਲੇ 3 ਸਾਲਾਂ ਦੇ GDP ਵਾਧਾ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਰੇਪੋ-ਰੇਟ ਰੁਝਾਨ – 1 ਸਿੱਧਾ ਸਵਾਲ ਲਗਭਗ ਪੱਕਾ।
- ਅਕ੍ਰੋਨਮ ਪਹਿਲਾਂ: SEBI, IRDAI, PFRDA, NPCI – ਪੂਰੇ ਨਾਂ ਅਤੇ 1 ਲਾਈਨ ਮੈਂਡੇਟ ਜਾਣੋ।
- ਘਾਟਾ ਕ੍ਰਮ: ਰਿਵਨਿਊ ≥ ਫਿਸਕਲ ≥ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ (ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਨੈਗੇਟਿਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ); ਨਿਊਮੈਰਿਕ ਉਦਾਹਰਨ ਤਿਆਰ ਰੱਖੋ।
- GST ਕੌਂਸਲ = ਕੇਂਦਰ + ਰਾਜ; ਫੈਸਲਿਆਂ ਲਈ 3/4 ਬਹੁਮਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਭਾਰ 1/3 – ਸਵਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਅਤਿ ਵਿਕਲਪਾਂ ਹਟਾਓ: ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ 0 % ਅਤੇ 100 % SLR/CRR ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਸਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੌਜੂਦਾ SLR 18 %, CRR 4.5 %।
ਤੁਰੰਤ ਅਭਿਆਸ (5 MCQs)
Q1. ਮਾਰਕੀਟ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ GDP ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹੇਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ?
A) ਆਖ਼ਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਮੁੱਲ
B) ਅਪਰੋਛ ਟੈਕਸ
C) ਸਬਸਿਡੀਆਂ
D) ਸਕੈਂਡ-ਹੈਂਡ ਕਾਰ ਵਿਕਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ → Ans: D (ਟ੍ਰਾਂਸਫ਼ਰ/ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ)
Q2. ਜੇ CRR 4 % ਅਤੇ SLR 18 % ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕ੍ਰੈਡਿਟ-ਸਿਰਜਣਾ ਮਲਟੀਪਲਾਇਰ ਹੈ:
A) 25
B) 5
C) 4.5
D) 20 → ਉੱਤਰ: B (1 ÷ 0.22 ≈ 4.5 ≈ 5 ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ)
Q3. 15ਵੀਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਾਜਨਯੋਗ ਪੂਲ ਦੀ ਲੰਬਕਾਰੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ:
A) 32 %
B) 41 %
C) 42 %
D) 45 % → ਉੱਤਰ: B
Q4. ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਘਾਟਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ:
A) ਰਿਵੈਨਿਊ ਘਾਟਾ ਸਿਫਰ ਹੋਵੇ
B) ਫਿਸਕਲ ਘਾਟਾ < ਵਿਆਜ ਭੁਗਤਾਨ
C) ਫਿਸਕਲ ਘਾਟਾ > ਵਿਆਜ ਭੁਗਤਾਨ
D) ਪੂੰਜੀ ਰਸੀਦਾਂ ਪੂੰਜੀ ਖਰਚ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ → ਉੱਤਰ: B
Q5. ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਮਹਿੰਗਾਈ ਟੀਚਾ ਬੈਂਡ (2021-26) ਹੈ:
A) 3 % ± 1 %
B) 4 % ± 2 %
C) 5 % ± 1 %
D) 6 % ਉੱਪਰਲੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ 2 % ਨਾਲ → ਉੱਤਰ: B
BETA
