ભારતીય અર્થતંત્રની મૂળભૂત બાબતો - 60-મિનિટનો ઝડપી સુધારો
ભારતીય અર્થતંત્રના મૂળભૂત તથ્યો – ઝડપી પુનરાવર્તન
મુખ્ય મુદ્દાઓ (એક વાક્યમાં)
- GDP = એક વર્ષમાં ભારતમાં ઉત્પન્ન થયેલા તમામ અંતિમ માલ અને સેવાઓનું કુલ બજાર મૂલ્ય.
- GNP = GDP + વિદેશમાંથી નેટ આવક (વિદેશમાં ભારતીયોની આવક – ભારતમાં વિદેશીઓની આવક).
- GDP ગણતરી માટે આધાર વર્ષ – 2011-12 (હાલમાં); 2017-18 તરફ ફેરવવાની પ્રક્રિયા ચાલુ છે.
- નિતિ આયોગ 1 જાન્યુઆરી 2015ના રોજ આયોગ આયોગને બદલ્યો; 2017 પછી પાંચ વર્ષીય યોજનાઓ નથી.
- આર્થિક આયોગ (કલમ 280) કેન્દ્રના કરોનો રાજ્યો સાથે વહેંચણીની ભલામણ કરે છે (15મો FC: 2021-26).
- રેવન્યુ ખાધ = રેવન્યુ ખર્ચ – રેવન્યુ આવક; ફિસ્કલ ખાધ = કુલ ખર્ચ – (રેવન્યુ આવક + નોન-ડેબ્ટ મૂડદલ આવક).
- પ્રાથમિક ખાધ = ફિસ્કલ ખાધ – વ્યાજ ચૂકવણી.
- આધારિત મુદ્રાસ્ફીતિ લક્ષ્ય (RBI + સરકાર) = 4 % ± 2 %; મુખ્યત્વે CPI-C (કન્ઝ્યુમર પ્રાઈસ ઈન્ડેક્સ – કોમ્બાઈન્ડ) દ્વારા માપવામાં આવે છે.
- રેપો દર – RBI બેંકોને ટૂંકા ગાળાની લોન આપે છે તે દર; રિવર્સ રેપો – RBI લિક્વિડિટી શોષે છે.
- SLR – NDTLનો ટકાવારી ભાગ દ્રવ્ય સંપત્તિમાં રાખવો; CRR – NDTLનો ટકાવારી ભાગ RBI પાસે રોકડ રૂપે રાખવો (વ્યાજ વિના).
- પ્રાધાન્યક્ષેત્ર લોન – ઘરેલુ બેંકો માટે Adjusted Net Bank Credit (ANBC)નો 40 %.
- SEBI (1992) – મૂડી બજાર નિયમક; IRDAI (1999) – વીમા નિયમક; PFRDA (2003) – પેન્શન નિયમક.
- GST 1 જુલાઈ 2017થી અમલમાં આવ્યો; 4 દર માળખું 5-12-18-28 % (+ 0 % અને સેસ).
- FDI કેપ – રેલવેમાં 100 %, વીમામાં 74 %, બેંકિંગમાં (ખાનગી) 49 %.
- MSME વ્યાખ્યા (2020) – માઇક્રો: ₹1 કરોડ ટર્નઓવર; સ્મોલ: ₹10 કરોડ; મિડિયમ: ₹50 કરોડ.
- e-RUPI – 2 ઓગસ્ટ 2021, NPCI દ્વારા વાઉચર આધારિત, વ્યક્તિ-વિશિષ્ટ ડિજિટલ ચુકવણી શરૂ કરી.
- આત્મનિર્ભર ભારત – 5 સ્તંભ: અર્થતંત્ર, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, પદ્ધતિ, વસ્તી, માંગ.
- PM-KISAN – જમીન ધરાવતા ખેડૂતોને વાર્ષિક ₹6,000 3 હપ્તામાં (₹2,000 દરે).
- MPLADS – સાંસદ સ્થાનિક વિસ્તાર વિકાસ યોજના (₹5 કરોડ/વર્ષ/સાંસદ); ગ્રામ સભા પંચાયતી રાજનો આધારસ્તંભ છે (73મી સંવિધાન સુધારણા).
- **ભારત 2019માં 5મું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર (નોમિનલ GDP) બન્યું; PPPમાં 3મું સૌથી મોટું (IMF 2023).
મહત્વપૂર્ણ સૂત્રો/નિયમો
| સૂત્ર/નિયમ | ઉપયોગ |
|---|---|
| બજાર ભાવે GDP = ફેક્ટર કિંમતે GDP + પરોક્ષ કર – સબસિડી | ફેક્ટર-કિંમત GDP ને બજાર-ભાવ GDP માં રૂપાંતરિત કરવા |
| GNP = GDP + વિદેશથી નેટ ફેક્ટર આવક | ઘરેલુ વિ રાષ્ટ્રીય આવકની તુલના |
| વ્યક્તિ દીઠ આવક = રાષ્ટ્રીય આવક ÷ વર્ષ મધ્યની વસ્તી | જીવનસ્તર સૂચકાંક |
| રેવન્યુ ખાધ = રેવન્યુ ખર્ચ – રેવન્યુ આવક | ચાલુ ખાતાની અસંતુલનતા માપવા |
| ફિસ્કલ ખાધ = કુલ ખર્ચ – (રેવન્યુ આવક + લોનની પુનઃપ્રાપ્તિ + અન્ય મૂડી આવકો) | સરકારની ઉધાર લેવાની જરૂરિયાત |
| પ્રાથમિક ખાધ = ફિસ્કલ ખાધ – વ્યાજ ચૂકવણી | જૂના વ્યાજ સિવાય ઉધાર |
| મોંઘવારી દર = [(CPI₂ – CPI₁) ÷ CPI₁] × 100 | વાર્ષિક ભાવવધારાની ગણતરી |
| дор дорતા ભથ્થું (DA %) = [(ગત 12 મહિનાનું સરેરાશ CPI – આધાર CPI) ÷ આધાર CPI] × 100 | પગાર/પેન્શન સમાયોજન |
| ક્રેડિટ સર્જન ગુણક = 1 ÷ (CRR + SLR) | બેંકોનો અંદાજિત નાણાં ગુણક |
| GST વળતર = (અપેક્ષિત આવક – વાસ્તવિક આવક) × 5 વર્ષ | રાજ્યોને આવકના નુકસાન માટે |
મેમરી ટ્રિક્સ
- GGN – GDP → GNP: વિદેશથી Nેટ આવક ઉમેરો.
- FRI – ફિસ્કલ, પ્રાથમિક, રેવન્યુ ખાધ: Full → Remove Interest → પ્રાથમિક.
- 4-5-6 – મોંઘવારી લક્ષ્ય 4 %, ±2 % → 4-5-6 યાદ રાખો (4 કેન્દ્ર, 5-6 કિનારા).
- CRR-SLR – “કેશ CRR છે, Savings+Bonds SLR છે”.
- GST સ્લેબ કવિતા – “5 survive, 12 delve, 18 date, 28 great”.
સામાન્ય ભૂલો
| ભૂલ | યોગ્ય અભિગમ |
|---|---|
| GNP અને GDP માં ગૂંચ | GNP વિદેશમાં ભારતીય આવકને સમાવે છે; GDP માત્ર દેશી છે |
| વિનિવેશને આવકપ્રાપ્તિ તરીકે ગણવું | તે મૂડભંડોળ પ્રાપ્તિ છે, આવકપ્રાપ્તિ નહીં |
| પ્રાથમિક ખાધ ખાતર વ્યાજ ઉમેરવું | વ્યાજ બાદ કરો: પ્રાથમિક = ખાધ – વ્યાજ |
| ગ્રાહક મોંઘવારી માટે WPI વાપરવું | RBI ના મોંઘવારી લક્ષ્ય માટે CPI-C વાપરો |
| SLR સિક્યોરિટીઓ વ્યાજ આપે છે એ ભૂલવું | CRR બેલન્સ શૂન્ય વ્યાજ આપે છે; SLR મિલકતો વ્યાજ આપે છે |
છેલ્લી ઘડીની ટિપ્સ
- કોષ્ટકો સ્કેન કરો: છેલ્લા 3 વર્ષના GDP વૃદ્ધિ, મોંઘવારી, રેપો દર ટ્રેન્ડ – 1 સીધો પ્રશ્ન લગભગ નિશ્ચિત.
- આદ્યાક્ષરો પહેલા: SEBI, IRDAI, PFRDA, NPCI – સંપૂર્ણ નામો અને 1 વાક્યમાં કાર્ય જાણો.
- ખાધ ક્રમ: આવક ≥ ખાધ ≥ પ્રાથમિક (પ્રાથમિક નકારાત્મક પણ હોઈ શકે); સંખ્યાત્મક ઉદાહરણ તૈયાર રાખો.
- GST કાઉન્સિલ = કેન્દ્ર + રાજ્યો; નિર્ણય માટે 3/4 બહુમતી જરૂરી, જેમાં કેન્દ્રને 1/3 વજન – શક્ય પ્રશ્ન.
- અતિશય વિકલ્પો દૂર કરો: વિકલ્પોમાં 0 % અને 100 % SLR/CRR માટે સામાન્ય રીતે યોગ્ય નથી; હાલ SLR 18 %, CRR 4.5 %.
ઝડપી અભ્યાસ (5 MCQs)
પ્ર.1. બજાર ભાવે GDP ગણતી વખતે નીચેનામાંથી કયું સમાવિષ્ટ નથી?
અ) અંતિમ માલનું મૂલ્ય
બ) પરોક્ષ કર
સ) સબસિડી
દ) સેકન્ડહેન્ડ કાર વેચાણ કમિશન → જવાબ: દ (ટ્રાન્સફર/વપરાયેલ માલ)
પ્ર.2. જો CRR 4 % અને SLR 18 % હોય, તો અંદાજે ક્રેડિટ-સર્જન ગુણક છે:
અ) 25
બ) 5
સ) 4.5
ડ) 20 → જવાબ: બ (1 ÷ 0.22 ≈ 4.5 ≈ 5 નજીકના વિકલ્પોમાં)
પ્ર.3. 15મી નાણાં આયોગે રાજ્યોને વિભાજ્ય પૂલમાંથી ઊભી વિતરણ 41 % ભલામણ કરી છે:
અ) 32 %
બ) 41 %
સ) 42 %
ડ) 45 % → જવાબ: બ
પ્ર.4. પ્રાથમિક ખાધ નકારાત્મક થઈ શકે જ્યારે:
અ) રેવન્યુ ખાધ શૂન્ય હોય
બ) ફિસ્કલ ખાધ < વ્યાજ ચૂકવણી
સ) ફિસ્કલ ખાધ > વ્યાજ ચૂકવણી
ડ) મૂડદ રસીદો મૂડદ ખર્ચથી વધે → જવાબ: બ
પ્ર.5. ભારતનું વર્તમાન મોંઘવારી લક્ષ્ય બેન્ડ (2021-26) છે:
અ) 3 % ± 1 %
બ) 4 % ± 2 %
સ) 5 % ± 1 %
ડ) 6 % ઉપરી સહનશીલતા 2 % સાથે → જવાબ: બ
BETA
