ਮੋਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜੂ ਅੰਮਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। “ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖੋ…. ਕੱਪੜੇ, ਬਰਤਨ, ਅਨਾਜ, ਕੰਘੇ, ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਇਹ ਬੋਤਲ, ਕਿਤਾਬਾਂ….. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂ ਹੈ,” ਮੋਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ,” ਅੰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਇਹ ਸਰੋਤ ਹਨ….."। “ਸਰੋਤ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?” ਰਾਜੂ ਨੇ ਅੰਮਾ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ। “ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਕਿਸੇ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਹੈ,” ਅੰਮਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। “ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖੋ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕੋਗੇ। ਪਿਆਸ ਲੱਗਣ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹੋ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਰਤਦੇ ਹੋ, ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਘਰ ਆਉਣ ਲਈ ਜੋ ਰਿਕਸ਼ਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਜੋ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਰਤਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਆਦੀ ਨਾਸ਼ਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੀ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਹਨ”।

ਪਾਣੀ, ਬਿਜਲੀ, ਰਿਕਸ਼ਾ, ਸਬਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਹੈ। ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਜਾਂ ਵਰਤੋਂਯੋਗਤਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

“ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਰੋਤ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ?” ਰਾਜੂ ਹੁਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅੰਮਾ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਂ ਸਰੋਤ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। “ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਇਸਨੂੰ ਕੀਮਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,” ਅੰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਕੀਮਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੁੱਲ। ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਉਪਾਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅੱਜ ਕੋਈ ਵਪਾਰਕ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਟੈਂਟ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੇਚੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਆਓ ਕਰੀਏ
ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ।

ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ: ਇਹ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।

ਗਤੀਵਿਧੀ
ਅੰਮਾ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ‘ਤੇ ਗੋਲਾ ਲਗਾਓ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਪਾਰਕ ਕੀਮਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੰਮਾ ਦੀ ਸੂਚੀ
ਕਪਾਹ ਦਾ ਕੱਪੜਾ
ਲੋਹੇ ਦੀ ਅਯਸਕ
ਬੁੱਧੀਮੱਤਾ
ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ
ਡਾਕਟਰੀ ਗਿਆਨ
ਕੋਲੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰ
ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ
ਸਾਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ
ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ ਗੀਤ
ਚੰਗਾ ਮੌਸਮ
ਸਰੋਤਸ਼ੀਲਤਾ
ਚੰਗੀ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਵਾਜ਼
ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਉਪਾਚਾਰ
ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਪਿਆਰ

ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਹਨ ਜੋ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਲੋਕ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਗਿਆਨ, ਕਾਢਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਖੋਜ ਜਾਂ ਕਾਢ ਕਈ ਹੋਰ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹੀਏ ਦੀ ਕਾਢ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਈਡ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬਿਜਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ, ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ

ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤਾ ਸੋਧੇ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ, ਖਣਿਜ ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਮੁਫਤ ਤੋਹਫ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਜਲਦੀ ਨਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅਸੀਮਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੌਰ ਅਤੇ ਹਵਾ ਊਰਜਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਇੱਕ ਅਸੀਮਿਤ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕਣਾ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।

ਗੈਰ-ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੀਮਿਤ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੰਡਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਭਰਨ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਮਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਲਾ, ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਵੰਡ ਭੂ-ਭਾਗ, ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਵਰਗੇ ਕਈ ਭੌਤਿਕ ਕਾਰਕਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਵੰਡ ਅਸਮਾਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਸਰੋਤ

ਕਈ ਵਾਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਪਦਾਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਂ ਸਰੋਤ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੀ ਅਯਸਕ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋਹਾ ਕੱਢਣਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਲਿਆ। ਲੋਕ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਪੁਲਾਂ, ਸੜਕਾਂ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਸਰੋਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਸਰੋਤ ਹੈ।

“ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਸਰੋਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ,” ਮੋਨਾ ਨੇ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ। “ਹਾਂ,” ਰਾਜੂ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ

ਲੋਕ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ, ਹੁਨਰ ਅਤੇ

ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰੋ: ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਅਨਾਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਾਰਮ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਸਰੋਤ ਦਾ ਭੰਡਾਰ: ਇਹ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੈ।

ਆਓ ਕਰੀਏ
ਕੁਝ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਅਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਆਓ ਕਰੀਏ
ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਖ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (ਮਾਤਰਾ) ਅਤੇ ਯੋਗਤਾਵਾਂ (ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੁਨਰ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਕਰਨ ਲਈ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਲੋਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਸਰੋਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਬਣਾ ਸਕਣ, ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਸੰਭਾਲ

ਮੋਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੁਰਾ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੋਈ ਛਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖਾਣ ਜਾਂ ਪੀਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸੀ। ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਸਨ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਛਾਂ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਬੇਬਸੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ।

ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। “ਅੰਮਾ ਕੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ
ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।

“ਹਾਂ,” ਅੰਮਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। “ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਾਵਧਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਤਾਂ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ”। “ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ,” ਰਾਜੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। “ਬਹੁਤ ਕੁਝ,” ਅੰਮਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਸਰੋਤ ਸੰਭਾਲ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਭਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਖਪਤ ਘਟਾ ਕੇ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੀਸਾਈਕਲ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਰਤ ਕੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਖਬਾਰਾਂ, ਫੈਂਕੀਆਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਸੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਕਟ ਅਤੇ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਬੈਗ ਬਣਾਏ। “ਅਸੀਂ ਜਿੰਨੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇਵਾਂਗੇ,” ਮੋਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਹੈ,” ਮੁਸਤਫਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਡੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਰੱਖਣ ਲਈ”।

“ਮੈਂ ਕਾਗਜ਼ ਬਰਬਾਦ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਰੱਖਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ,” ਜੈਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਕਾਗਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,” ਉਸਨੇ ਸਮਝਾਇਆ।

“ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਖਾਂਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਬਰਬਾਦ ਨਾ ਹੋਵੇ,” ਮੁਸਤਫਾ ਨੇ ਚੀਕ ਕੇ ਕਿਹਾ। “ਬਿਜਲੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।”

“ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਬਰਬਾਦ ਨਾ ਹੋਵੇ,” ਆਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਰ ਬੂੰਦ ਕੀਮਤੀ ਹੈ”

“ਮਿਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਫਰਕ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ!” ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ।

ਇਹ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਮੋਨਾ, ਰਾਜੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੀ? ਤੁਸੀਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਦਦ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ?

ਸਾਡੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਾਡੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੀਏ:

• ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਟਿਕਾਊ ਹੋਵੇ
• ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ
• ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤ

• ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ
• ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰੋ
• ਧਰਤੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੰਭਾਲ ਕਰੋ
• ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰੋ
• ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿੱਜੀ ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲੋ
• ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਓ।

ਅਭਿਆਸ

1. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ।

(i) ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਰੋਤ ਅਸਮਾਨ ਕਿਉਂ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ?

(ii) ਸਰੋਤ ਸੰਭਾਲ ਕੀ ਹੈ?

(iii) ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਉਂ ਹਨ?

(iv) ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਕੀ ਹੈ?

2. ਸਹੀ ਉੱਤਰ ‘ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਓ।

(i) ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ?

(ਉ) ਉਪਯੋਗਿਤਾ

(ਅ) ਕੀਮਤ

(ੲ) ਮਾਤਰਾ

(ii) ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਸਰੋਤ ਹੈ?

(ਉ) ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਦਵਾਈਆਂ

(ਅ) ਚਸ਼ਮੇ ਦਾ ਪਾਣੀ

(ੲ) ਉਸ਼ਣਕਟੀਬੰਧੀ ਜੰਗਲ

(iii) ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।

ਗੈਰ-ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤ ਹਨ

(ਉ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਮਿਤ ਭੰਡਾਰ ਹੈ

(ਅ) ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ

(ੲ) ਨਿਰਜੀਵ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ

3. ਗਤੀਵਿਧੀ

“ਰਹੀਮਨ ਪਾਣੀ ਰਾਖੀਏ, ਬਿਨ ਪਾਣੀ ਸਭ ਸੂਨ। ਪਾਣੀ ਗਏ ਨਾ ਉਬਰੇ, ਮੋਤੀ, ਮਾਨੁਸ, ਚੂਨ…”

[ਰਹੀਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਨ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਮੋਤੀ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਆਟਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀ