ਰਸ਼ੀਦਾ ਦਾ ਸਵਾਲ

ਰਸ਼ੀਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਤੇ ਪਈ: “ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ।” ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਕੋਈ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ?

ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਪਤਾ ਕਰਨਾ

ਕੱਲ੍ਹ: ਤੁਸੀਂ ਰੇਡੀਓ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਸੀ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ: ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ ਜਿਸਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋਵੇ।
ਪਰ ਬਹੁਤ, ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕੀ? ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?

ਅਸੀਂ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ - ਲੋਕ ਕੀ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ, ਚਰਵਾਹਿਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ, ਦਸਤਕਾਰਾਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖੇਡਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਦੇਖੇ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਗਾਏ ਗੀਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਲੋਕ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ?

ਨਕਸ਼ਾ 1 (ਪੰਨਾ 2) ‘ਤੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਲੱਭੋ। ਲੋਕ ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਈ ਲੱਖ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੁਨਰਮੰਦ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਯਾਨੀ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੌਲਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਉਤਪਾਦ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਹੁਣ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੁਲੇਮਾਨ ਅਤੇ ਕਿਰਥਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਲੱਭੋ। ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਥਿਤ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਲਗਭਗ 8000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੇਹੂਂ ਅਤੇ ਜੌਂ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਵੇਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗਾਰੋ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿੰਧਿਆ ਪਰਬਤ ਲੱਭੋ। ਇਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਚਾਵਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਖੇਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਵਿੰਧਿਆ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਪੰਨਾ: ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ (ਵਰਤਮਾਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਨੇਪਾਲ, ਭੂਟਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਈਰਾਨ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਮਿਆਂਮਾਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਕੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਓ (ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ)। ਲਗਭਗ 4700 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਫੁੱਲੇ-ਫਲੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 2500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ‘ਤੇ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।

ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸੋਨ ਨੂੰ ਲੱਭੋ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮਗਧ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਲੋਕ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਹਿਮਾਲਯ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੜ੍ਹ ਜਾਂ ਸੋਕੇ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਪਾਰੀ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਜਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਕਸਬਿਆਂ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਹਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨਵੀਆਂ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।

ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਲੋਕ ਕਿਉਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ?

ਨਕਸ਼ਾ 1 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦੇਖੋ। ਪਹਾੜੀਆਂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਪਰ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵਸ ਗਏ। ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਧ ਬਣਾਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੱਥਰ ਤਰਾਸ਼ਣ, ਸੰਗੀਤ ਰਚਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਮ

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਅਕਸਰ ਵਰਤਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਇੰਡੀਆ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਸ਼ਬਦ ਸਿੰਧੂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਐਟਲਸ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ ਲੱਭੋ। ਈਰਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਲਗਭਗ 2500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਨਾਲ ਪਰਿਚਿਤ ਸਨ, ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੋਸ ਜਾਂ ਇੰਡੋਸ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਕਿਹਾ। ਭਾਰਤ ਨਾਮ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਰਚਨਾ ਹੈ (ਲਗਭਗ 3500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ)। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ

ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ (ਇਹ ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਮਨੂ’ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਹੱਥ)। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਾੜ ਦੇ ਪੱਤੇ ‘ਤੇ, ਜਾਂ ਬਰਚ ਨਾਮਕ ਰੁੱਖ ਦੀ ਖਾਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਛਾਲ ‘ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਯ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।

ਤਾੜ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਨਾ।
ਇਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਤਾੜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਕੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਰਚ ਦੀ ਛਾਲ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੇਖਣ ਲਈ, ਪੰਨਾ 35 ‘ਤੇ ਜਾਓ।

ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਚ ਗਈਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ: ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਨਾਟਕ ਵੀ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ) ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਧਾਤ ਵਰਗੀਆਂ ਅਪੇਕਸ਼ਾਕ੍ਰਿਤ ਕਠੋਰ ਸਤਹਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਉੱਕਰਵਾਏ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ, ਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮੰਨ ਸਕਣ। ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ (ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ) ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਿਆ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਰਾਜੇ ਅਕਸਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਠੋਰ ਸਤਹ ‘ਤੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ?

ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਭਗ 2250 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਧਾਰ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਉੱਕਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਧਿਆਇ 7 ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋਗੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਯੂਨਾਨੀ (ਉੱਪਰ) ਅਤੇ ਅਰਾਮੀਕ (ਹੇਠਾਂ) ਵਿੱਚ ਉੱਕਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਨ ਜੋ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਇੱਟ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਕਲਾ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੋਜ ਅਤੇ ਖੁਦਾਈ (ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਖੋਦਣਾ) ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਔਜ਼ਾਰ, ਹਥਿਆਰ, ਭਾਂਡੇ, ਕੜਾਹੀਆਂ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਲੱਭ ਸਕਣ। ਇਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਹੱਡੀਆਂ, ਪੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਸਖ਼ਤ, ਅਟੁੱਟ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਚੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਖੱਬੇ: ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਂਡਾ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਲਗਭਗ 4700 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਸੱਜੇ: ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਲਗਭਗ 2500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਸਿੱਕਾ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜੋ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ?

ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੱਡੀਆਂ - ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ - ਦੀ ਵੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕੀ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬਚਦੇ ਹਨ - ਜੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਬੀਜ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਲੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜਾ ਅਕਸਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਯਾਨੀ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੀਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰੋਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਰੋਤ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਣਾ ਇੱਕ ਸਾਹਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਸੂਸਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਾਗਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਅਤੀਤ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ?

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ, ‘ਸਾਡੇ ਅਤੀਤ’ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ? ਅਸੀਂ ‘ਅਤੀਤ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਤੱਥ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਅਤੀਤ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਚਰਵਾਹਿਆਂ ਜਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।

ਨਾਲ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਅੱਜ ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਮੱਛੀ ਫੜਨ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਉਤਪਾਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਆਮ ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕਿਸਾਨ ਜਾਂ ਚਰਵਾਹੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਡੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ