ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (C.11)

1. ਸਥਾਪਨਾ

1.1 ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਗਠਨ

• 1885 ਵਿੱਚ****ਬੰਬਈ ਵਿੱਚਸਥਾਪਿਤ।
• ਉਦੇਸ਼: ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ।
• ਪ੍ਰੇਰਣਾ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇਲੋਕਮਾਨਿਆ ਤਿਲਕ ਦੀ ਸਵੈ-ਰਾਜ ਦੀ ਅਪੀਲ।
• ਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ:
  • A.O. ਹਿਊਮ – ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਪਕ।
  • W.C. ਬੋਨਰਜੀ – ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ (1886)।
• ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ: ਜ਼ਿਆਦਾਤਰਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ।
• ਭੂਮਿਕਾ: ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਦਬਾਅ ਗਰੁੱਪ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ।

1.2 ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ

• ਢਾਂਚਾ: ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਗਠਨਸਾਲਾਨਾ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ।
• ਨੇਤ੍ਰਤਵ: ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ,ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ:
  • A.O. ਹਿਊਮ – ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਕਾਰ (1885)।
  • W.C. ਬੋਨਰਜੀ – ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ (1885)।
  • ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ – ਪ੍ਰਧਾਨ (1886, 1893, 1906)।
  • ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ – ਮਾਧਿਮ ਨੇਤਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ (1905)।
  • ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ – ਚਰਮਪੰਥੀ ਨੇਤਾ।
  • ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ – ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ, ਪ੍ਰਧਾਨ (1924)।
  • ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ – ਪ੍ਰਧਾਨ (1929, 1936, 1937); ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।
  • ਸੁਭਾਸ ਚੰਦਰ ਬੋਸ – ਪ੍ਰਧਾਨ (1938, 1939)।

1.3 ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ

• ਆਰੰਭਿਕ ਉਦੇਸ਼:
  • ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ।
  • ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਗਰੁੱਪ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ।
• ਬਾਅਦ ਦੇ ਉਦੇਸ਼:
  • ਸਵੈ-ਰਾਜ (ਸਵਰਾਜ) ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ।
  • ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਮਕਸਦ ਹੇਠ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ।
• ਵਿਕਾਸ:
  • ਇੱਕ ਮਾਧੁਰਮ ਤੋਂਕਟਟਰ ਆੰਦੋਲਨ ਵੱਲ।
  • ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂਜਨਤਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ।

2. ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੈਸ਼ਨ

2.1 1885 ਸੈਸ਼ਨ (ਸਥਾਪਨਾ ਸੈਸ਼ਨ)

• ਸਥਾਨ:ਬੰਬਈ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੈਸ਼ਨ।
  • ਏ.ਓ. ਹਿਊਮ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ****ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਸਕੱਤਰ ਸਨ।
  • ਡਬਲਿਊ.ਸੀ. ਬਨਰਜੀ****ਉਪ-ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਆੰਦੋਲਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
  • ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

2.2 1890 ਸੈਸ਼ਨ

• ਸਥਾਨ:ਕਲਕੱਤਾ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਡਬਲਿਊ.ਸੀ. ਬਨਰਜੀ****ਉਪ-ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਤਾਵ:ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਠਾਈ ਗਈ।

2.3 1905 ਸੈਸ਼ਨ

• ਸਥਾਨ:ਕੋਲਕਾਤਾ.
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਤਾਵ:ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
  • ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਨਾ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਉਗਰਵਾਦੀ ਪੜਾਅ ਵੱਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ।
  • ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਨੇਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

2.4 1906 ਇਜਲਾਸ

• ਸਥਾਨ:ਲਾਹੌਰ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਤਾਵ:ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ।
  • ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਸਾਂਪ੍ਰਦਾਇਕ ਤਣਾਅ ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ।
  • ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਬਣੀ।

2.5 1907 ਇਜਲਾਸ

• ਸਥਾਨ:ਲਾਹੌਰ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਰਾਸ਼ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ:
    • ਮਾਧਿਅਮ (ਗੋਖਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ)।
    • ਉਗਰਵਾਦੀ (ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ)।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵੰਡ।
  • ਮਾਧਿਅਮ****ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
  • ਉਗਰਵਾਦੀ****ਜਨਤਕ ਮੋਬਿਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।

2.6 1916 ਇਜਲਾਸ

• ਸਥਾਨ:ਲਾਹੌਰ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਸੀ. ਆਰ. ਦਾਸ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਤਾਵ:ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਿਚਕਾਰਲਖਨਊ ਪੈਕਟ।
  • ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਲਖਨਊ ਪੈਕਟ – ਪਹਿਲਾਸਭ-ਪਾਰਟੀ ਸਮਝੌਤਾ।
  • ਮੁਸਲਿਮ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
  • ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਿਚਕਾਰਇਕਤਾ।

2.7 1920 ਇਜਲਾਸ

• ਸਥਾਨ:ਕੋਲਕਾਤਾ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • C. R. Das****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਤਾਵ:ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ।
  • ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ (1924)।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
  • ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਗਏ।
  • ਜਨਤਾ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

2.8 1929 ਇਜਲਾਸ

• ਸਥਾਨ:ਲਾਹੌਰ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਤਾਵ:ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ (ਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ)।
  • 1 ਜਨਵਰੀ 1930 ਨੂੰਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
  • ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ।
  • ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ।

2.9 1936 ਇਜਲਾਸ

• ਸਥਾਨ:ਲਾਹੌਰ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਤਾਵ:ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋਈ।
  • ਫੈਡਰਲ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

2.10 1937 ਇਜਲਾਸ

• ਸਥਾਨ:ਕੋਲਕਾਤਾ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਤਾਵ:ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
  • ਫੈਡਰਲ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

2.11 1942 ਇਜਲਾਸ

• ਸਥਾਨ:ਬਾਰਡੋਲੀ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਤਾਵ:ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ।
  • ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇਸਿਵਲ ਅਣਮਿਲਾਪ।
  • ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਬਾਅ ਹੇਠ।

2.12 1946 ਇਜਲਾਸ

• ਸਥਾਨ:ਮਦਰਾਸ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਤਾਵ:ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ।
  • ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗਠਨ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਮਨਜ਼ੂਰ।
  • ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ।

2.13 1947 ਇਜਲਾਸ

• ਸਥਾਨ:ਦਿੱਲੀ।
• ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:
  • ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ****ਅਧਿਆਕਸ਼ ਸਨ।
  • ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸਤਾਵ:ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ।
  • ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਬਣਾਏ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅੰਤਿਮ।
  • ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਬਣੇ।
  • ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ।

3. ਮੁੱਖ ਮਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਦ

4. ਪਰੀਖਿਆ-ਅਧਾਰਤ ਤੱਥ

• SSC, RRB ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ:

  • ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1885 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।
  • ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ: ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ।
  • ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ: W.C. ਬੋਨਰਜੀ।
  • ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ 1929 ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
  • ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ 1942 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
  • ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ 1947 ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਗਈ।
  • ਲਖਨਊ ਪੈਕਟ 1916 ਵਿੱਚ।
  • ਕਾਂਗਰਸ 1907 ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ।
  • ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਇਕਤਾ 1916 ਵਿੱਚ।
  • ਗਾਂਧੀ 1924 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।

• ਅੰਤਰ:

  • ਨਰਮਦਲੀ ਬਨਾਮ ਉਗਰਵਾਦੀ:
    • ਨਰਮਦਲੀ: ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
    • ਉਗਰਵਾਦੀ: ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
  • ਕਾਂਗਰਸ ਬਨਾਮ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ:
    • ਕਾਂਗਰਸ: ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਖ।
    • ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ: ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੀ ਸੀ।

• ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀਤਵ:

  • ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ – ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ।
  • W.C. ਬੋਨਰਜੀ – ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ।
  • ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ – ਨਰਮਦਲੀਆਂ ਦਾ ਨੇਤਾ।
  • ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ – ਉਗਰਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਨੇਤਾ।
  • ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ – 1929, 1936, 1937 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ।

• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਤੇ:

  • ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ (1890)।
  • ਲਖਨਊ ਪੈਕਟ (1916)।
  • ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ (1929)।
  • ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ (1942)।
  • ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ (1947)।