ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (સી.11)

1. સ્થાપના

1.1 પૃષ્ઠભૂમિ અને રચના

• 1885માં સ્થાપિત થઈ હતીમુંબઈમાં.
• ઉદ્દેશ: રાજકીય સંવાદ માટે એક મંચ તરીકે સેવા આપવી અને ભારતીય લોકોની ફરિયાદોને દૂર કરવી.
• પ્રેરણા: બ્રિટિશ લિબરલ વિચારધારાઓ અનેલોકમાન્ય તિલકનો સ્વરાજ માટેનો આહ્વાન.
• સ્થાપક સભ્યો:
  • એ.ઓ. હ્યૂમ – બ્રિટિશ સિવિલ સર્વન્ટ અને સ્થાપક.
  • ડબ્લ્યુ.સી. બોનરજી – કોંગ્રેસના પ્રથમ ભારતીય અધ્યક્ષ (1886).
• પ્રારંભિક સભ્યપદ: મોટે ભાગેશિક્ષિત ભારતીયો અનેબ્રિટિશ અધિકારીઓ.
• ભૂમિકા: શરૂઆતમાં એકદબાણ જૂથ, પછી એકરાજકીય પક્ષ તરીકે વિકસ્યું.

1.2 રચના અને નેતૃત્વ

• રચના: કેન્દ્રીય સંસ્થા સાથેવાર્ષિક સત્રો.
• નેતૃત્વ: સભ્યો દ્વારા ચૂંટાય છે,અધ્યક્ષો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
• મુખ્ય વ્યક્તિઓ:
  • એ.ઓ. હ્યૂમ – સ્થાપક અને મુખ્ય સ્થાપક (1885).
  • ડબ્લ્યુ.સી. બોનરજી – પ્રથમ અધ્યક્ષ (1885).
  • દાદાભાઈ નવરોજી – અધ્યક્ષ (1886, 1893, 1906).
  • ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે – માધ્યમ વર્ગીય નેતા, અધ્યક્ષ (1905).
  • બાલ ગંગાધર તિલક – ઉગ્રવાદી નેતા.
  • મહાત્મા ગાંધી – કોંગ્રેસને રૂપાંતરિત કર્યું, અધ્યક્ષ (1924).
  • જવાહરલાલ નહેરૂ – અધ્યક્ષ (1929, 1936, 1937); પૂર્ણ સ્વરાજની ઘોષણા કરી.
  • સુભાષ ચંદ્ર બોઝ – અધ્યક્ષ (1938, 1939).

1.3 ઉદ્દેશો અને વિકાસ

• પ્રારંભિક ઉદ્દેશો:
  • સ્વશાસનને પ્રોત્સાહન આપવું.
  • બ્રિટિશ નીતિ પર પ્રભાવ પાડવા માટે દબાણ જૂથ તરીકે સેવા આપવી.
• પછીના ઉદ્દેશો:
  • સ્વરાજ (સ્વશાસન) હાંસલ કરવું.
  • સામાન્ય ઉદ્દેશ હેઠળ વિવિધ સમુદાયોને એકત્રિત કરવા.
• વિકાસ:
  • માધ્યમથીઉગ્ર આંદોલન તરફ.
  • બંધારણાત્મક પદ્ધતિઓથીસામૂહિક ગતિશીલતા તરફ ફેરફાર.

2. મહત્વપૂર્ણ સત્રો

2.1 1885 સત્ર (સ્થાપન સત્ર)

• સ્થળ:બોમ્બે.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું પ્રથમ સત્ર.
  • A.O. હ્યુમ****અધ્યક્ષ હતા.
  • દાદાભાઈ નવરોજી****મહામંત્રી હતા.
  • W.C. બોનરજી****ઉપાધ્યક્ષ હતા.
• મહત્વ:
  • રાષ્ટ્રવાદી આંદોલન માટે પાયો નાખ્યો.
  • કોંગ્રેસને રાજકીય સંસ્થા તરીકે સ્થાપિત કરી.

2.2 1890 સત્ર

• સ્થળ:કલકત્તા.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • દાદાભાઈ નવરોજી****અધ્યક્ષ હતા.
  • W.C. બોનરજી****ઉપાધ્યક્ષ હતા.
  • મુખ્ય ઠરાવ:સ્વશાસનની દરખાસ્ત કરી.
• મહત્વ:
  • પ્રથમ વખત સ્વશાસનની માંગ ઔપચારિક રીતે ઉઠાવવામાં આવી.

2.3 1905 સત્ર

• સ્થળ:કલકત્તા.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે****અધ્યક્ષ હતા.
  • મુખ્ય ઠરાવ:બંગાળના વિભાજનને સમર્થન આપ્યું.
  • ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની રચના એકરાજકીય પક્ષ તરીકે.
• મહત્વ:
  • માધ્યમથી ઉગ્ર તબક્કામાં ફેરફારનું સંકેત આપ્યો.
  • બંગાળનું વિભાજન****સ્વદેશી આંદોલન તરફ દોરી ગયું.

2.4 1906 સત્ર

• સ્થળ:લાહોર.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • દાદાભાઈ નવરોજી****અધ્યક્ષ હતા.
  • મુખ્ય ઠરાવ:સ્વશાસનની માંગ.
  • મુસ્લિમ લીગની રચના.
• મહત્વ:
  • સામુદાયિક તણાવ પર પ્રકાશ પાડ્યો.
  • મુસ્લિમ લીગ અલગ રાજકીય સંસ્થા તરીકે રચાઈ.

2.5 1907 સત્ર

• સ્થળ:લાહોર.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • રાશભિહારી બોઝ****અધ્યક્ષ હતા.
  • કોંગ્રેસમાં વિભાજન:
    • માધ્યમવાદીઓ (ગોખલેના નેતૃત્વ હેઠળ).
    • ઉગ્રવાદીઓ (બિપિન ચંદ્ર પાલના નેતૃત્વ હેઠળ).
• મહત્વ:
  • કોંગ્રેસનું પ્રથમ વિભાજન.
  • માધ્યમવાદીઓ****સંવિધાનિક પદ્ધતિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા.
  • ઉગ્રવાદીઓ****સામૂહિક જનજાગૃતિની વકીલાત કરતા.

2.6 1916 સત્ર

• સ્થળ:લાહોર.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • સી. આર. દાસ****અધ્યક્ષ હતા.
  • મુખ્ય ઠરાવ:કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેલખનઉ કરાર.
  • સ્વશાસનની માંગ.
• મહત્વ:
  • લખનઉ કરાર – પ્રથમસર્વપક્ષી કરાર.
  • મુસ્લિમ હિતોની રક્ષા કરી.
  • કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે એકતા.

2.7 1920 સત્ર

• સ્થળ:કલકત્તા.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • સી. આર. દાસ****અધ્યક્ષ હતા.
  • મુખ્ય ઠરાવ:અસહકાર આંદોલન.
  • મહાત્મા ગાંધી****અધ્યક્ષ હતા (1924).
• મહત્વ:
  • અસહકાર આંદોલન શરૂ થયું.
  • ગાંધીજીની પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવી.
  • સામૂહિક જનઆંદોલન શરૂ થયું.

2.8 1929 સત્ર

• સ્થળ:લાહોર.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • જવાહરલાલ નહેરૂ****અધ્યક્ષ હતા.
  • મુખ્ય ઠરાવ:પૂર્ણ સ્વરાજ (સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા).
  • 1 જાન્યુઆરી 1930 નેસ્વતંત્રતા દિવસ જાહેર કરવામાં આવ્યો.
• મહત્વ:
  • પૂર્ણ સ્વરાજ જાહેર કરવામાં આવ્યું.
  • સ્વતંત્રતા દિવસ ઉજવાયો.
  • ગાંધીજીનો પ્રભાવ મજબૂત હતો.

2.9 1936 સત્ર

• સ્થળ:લાહોર.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • જવાહરલાલ નહેરૂ****અધ્યક્ષ હતા.
  • મુખ્ય ઠરાવ:કેબિનેટ મિશન યોજનાને સમર્થન.
• મહત્વ:
  • કેબિનેટ મિશન યોજના ચર્ચામાં આવી.
  • સંઘીય રચના સૂચવવામાં આવી.

2.10 1937 સત્ર

• સ્થળ:કલકત્તા.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • જવાહરલાલ નહેરૂ****અધ્યક્ષ હતા.
  • મુખ્ય ઠરાવ:કેબિનેટ મિશન યોજનાને સમર્થન.
• મહત્વ:
  • કેબિનેટ મિશન યોજનાને મંજૂરી આપવામાં આવી.
  • સંઘીય રચના સૂચવવામાં આવી.

2.11 1942 સત્ર

• સ્થળ:બારડોલી.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • જવાહરલાલ નેહરુ****અધ્યક્ષ હતા.
  • મુખ્ય ઠરાવ:ભારત છોડો આંદોલન.
• મહત્વ:
  • ભારત છોડો આંદોલન શરૂ થયું.
  • સામૂહિક વિરોધ અનેનાગરિક અવજ્ઞા.
  • બ્રિટિશ શાસન દબાણ હેઠળ.

2.12 1946 સત્ર

• સ્થળ:મદ્રાસ.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • જવાહરલાલ નેહરુ****અધ્યક્ષ હતા.
  • મુખ્ય ઠરાવ:ભારતના વિભાજન માટે સમર્થન.
  • અંતરિમ સરકારની રચના.
• મહત્વ:
  • ભારતના વિભાજન સ્વીકાર્યું.
  • અંતરિમ સરકાર બની.

2.13 1947 સત્ર

• સ્થળ:દિલ્હી.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • જવાહરલાલ નેહરુ****અધ્યક્ષ હતા.
  • મુખ્ય ઠરાવ:ભારતના વિભાજન.
  • નવા રાજ્યોની રચના.
• મહત્વ:
  • ભારતના વિભાજન અંતિમ રૂપે નક્કી થયું.
  • નવા રાજ્યો બન્યા.
  • બ્રિટિશ શાસનનો અંત.

3. મુખ્ય તારીખો અને શબ્દો

4. પરીક્ષા માટે મહત્વના તથ્યો

• SSC, RRB મહત્વના મુદ્દાઓ:

  • કોંગ્રેસની સ્થાપના 1885માં થઈ હતી.
  • પ્રથમ અધ્યક્ષ: દાદાભાઈ નૌરોજી.
  • પ્રથમ ભારતીય અધ્યક્ષ: W.C. બેનરજી.
  • પૂર્ણ સ્વરાજ 1929માં જાહેર કરવામાં આવ્યું.
  • ભારત છોડો આંદોલન 1942માં શરૂ થયું.
  • ભારતના વિભાજનને 1947માં સ્વીકારવામાં આવ્યું.
  • લખનઉ કરાર 1916માં.
  • કોંગ્રેસ 1907માં વિભાજિત થઈ.
  • કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ 1916માં એકતા.
  • ગાંધીજી 1924માં અધ્યક્ષ બન્યા.

• ભેદો:

  • માધ્યમિકો વિરુદ્ધ કટ્ટરપંથીઓ:
    • માધ્યમિકો: સંવિધાનિક પદ્ધતિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા.
    • કટ્ટરપંથીઓ: જનસમૂહની ગતિશીલતાને સમર્થન આપતા.
  • કોંગ્રેસ વિરુદ્ધ મુસ્લિમ લીગ:
    • કોંગ્રેસ: રાષ્ટ્રવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ.
    • મુસ્લિમ લીગ: મુસ્લિમ હિતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી.

• મહત્વના વ્યક્તિઓ:

  • દાદાભાઈ નૌરોજી – પ્રથમ અધ્યક્ષ.
  • W.C. બેનરજી – પ્રથમ ભારતીય અધ્યક્ષ.
  • ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે – માધ્યમિકોના નેતા.
  • મહાત્મા ગાંધી – કટ્ટરપંથીઓના નેતા.
  • જવાહરલાલ નહેરૂ – 1929, 1936, 1937માં અધ્યક્ષ.

• મહત્વના ઠરાવો:

  • સ્વશાસન (1890).
  • લખનઉ કરાર (1916).
  • પૂર્ણ સ્વરાજ (1929).
  • ભારત છોડો આંદોલન (1942).
  • ભારતનું વિભાજન (1947).