ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ରୋଗ - ଶୀଘ୍ର ସଂଶୋଧନ
ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ରୋଗମାନେ - ଦ୍ରୁତ ପୁନର୍ବଳନ
ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟସମୂହ (ଏକ ବାକ୍ୟରେ)
- ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଟିବି (Mycobacterium), କଲେରା (Vibrio), ଟାଇଫଏଡ୍ (Salmonella) ସୃଷ୍ଟି କରେ।
- ଭାଇରସ୍ ଏଡ୍ସ (HIV), ହାଣ୍ଡିଆ (RNA ଭାଇରସ୍), ରେବିଜ୍ (RNA ଭାଇରସ୍), କୋଭିଡ୍-୧୯ (SARS-CoV-2) ସୃଷ୍ଟି କରେ।
- ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ ମ୍ୟାଲେରିଆ (Plasmodium), ଆମିବିଆସିସ୍ (Entamoeba), ନିଦ୍ରା ରୋଗ (Trypanosoma) ସୃଷ୍ଟି କରେ।
- ଫଙ୍ଗସ୍ ରିଙ୍ଗୱର୍ମ ଓ ଏଥଲିଟ୍ସ୍ ଫୁଟ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ; କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ନାହିଁ, କେରାଟିନ୍ ଖାଇବା।
- ହେଲମିନ୍ଥ୍ ଏଲିଫାଣ୍ଟାଏସିସ୍ (Wuchereria), ଟେନିଆସିସ୍ (ଟେପ୍ୱର୍ମ) ସୃଷ୍ଟି କରେ।
- ଭେକ୍ଟର୍: ମାଦି ଆନୋଫିଲିସ୍ → ମ୍ୟାଲେରିଆ; ଏଡିସ୍ → ଡେଙ୍ଗୁ/ଚିକୁନଗୁନିଆ; କୁଲେକ୍ସ୍ → ଫିଲାରିଆସିସ୍।
- VAC ଟିକା: DPT (ଡିଫଥେରିଆ, ପର୍ଟୁସିସ୍, ଟେଟାନସ୍) + ପୋଲିଓ ଡ୍ରପ୍ + BCG (ଟିବି)।
- ହେପାଟାଇଟିସ୍-ବି ଟିକା ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ରିକମ୍ବିନାଣ୍ଟ DNA ଟିକା ଯାହା ମଣିଷ ପାଇଁ ଅନୁମୋଦିତ।
- ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ କେବଳ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଉପରେ କାମ କରେ (ପେନିସିଲିନ୍ କୋଷ କାନ୍ଥ ବାଧା ଦିଏ); ଭାଇରସ୍ ପାଇଁ ବ୍ୟର୍ଥ।
- ପ୍ୟାସିଭ୍ ଇମ୍ୟୁନିଟି: ତୁରନ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆଣ୍ଟିବଡି (ମା’ଙ୍କ କ୍ଷୀର, ଆଣ୍ଟିସେରମ୍); ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସମୟ।
- ଆକ୍ଟିଭ୍ ଇମ୍ୟୁନିଟି: ଶରୀର ନିଜେ ଆଣ୍ଟିବଡି ତିଆରି କରେ (ସଂକ୍ରମଣ/ଟିକା); ଦୀର୍ଘ ସମୟ।
- SCID “ବବଲ୍ ବୟ” ରୋଗ—ଜିନ୍ ଥେରାପି ପ୍ରଥମ ସଫଳତା ରେଟ୍ରୋଭାଇରସ୍ ଭେକ୍ଟର୍ ବ୍ୟବହାର କରି।
- କୋଚ୍ଙ୍କ ପୋଷ୍ଟୁଲେଟ୍ ପାଥୋଜେନ୍-ରୋଗ ସମ୍ପର୍କ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ୪-ଧାପିୟ ପ୍ରମାଣ।
- ଇନ୍କ୍ୟୁବେସନ୍ ପେରିୟଡ୍: ପ୍ରବେଶ ଓ ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ସମୟ; ଲକ୍ଷଣ ପୂର୍ବରୁ ସଂକ୍ରମଣ ହୋଇପାରେ।
- ୱାନ୍ ହେଲ୍ଥ୍ ଧାରଣା: ମଣିଷ-ପଶୁ-ପରିବେଶ ସଂପର୍କ ଜୀବାଣୁଜ ରୋଗ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ (ଉଦାହରଣ: ନିପାହ୍)।
ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂତ୍ର/ନିୟମ
| ସୂତ୍ର/ନିୟମ |
ପ୍ରୟୋଗ |
| ମୂଳ ପ୍ରଜନନ ସଂଖ୍ୟା R₀ = (β × c × D) |
ମହାମାରୀ ବ୍ୟାପନ ପୂର୍ବାନୁମାନ; R₀ < 1 → ରୋଗ ଲୋପ ପାଏ। |
| ହର୍ଡ୍ ଇମ୍ୟୁନିଟି ଥ୍ରେସହୋଲ୍ଡ % = 1 – 1/R₀ |
ଆବଶ୍ୟକ ନ୍ୟୁନତମ ଟିକାକରଣ ଆବରଣ ଆକଳନ। |
| ଆଟ୍ରିବ୍ୟୁଟେବଲ୍ ରିସ୍କ = Iₑ – Iᵤ |
ଏକ୍ସପୋଜର ଯୋଗୁ ଅଧିକ ରିସ୍କ (Iₑ = ଏକ୍ସପୋଜ୍ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହାର, Iᵤ = ନ ହୋଇଥିବା)। |
| କେସ୍-ଫାଟାଲିଟି ହାର = (ମୃତ୍ୟୁ ÷ କେସ୍) × 100 |
ଭୀରୁଲେନ୍ସ ମାପ; ଅଧିକ → ଅଧିକ ମାରାତ୍ମକ ରୋଗ। |
| ଅଡ୍ସ ରେସିଓ (OR) = (a×d)/(b×c) |
କେସ୍-କଣ୍ଟ୍ରୋଲ୍ ଅଧ୍ୟୟନ; OR > 1 → ରିସ୍କ ଫ୍ୟାକ୍ଟର। |
| ଇନ୍ସିଡେନ୍ସ = (ନୂଆ କେସ୍ ÷ ଝୁକିଥିବା ଜନସଂଖ୍ୟା) × 1000 |
ପ୍ରତି 1000 ପ୍ରତି ବର୍ଷ ନୂଆ ରୋଗ ବୋଝ। |
| ପ୍ରେଭାଲେନ୍ସ = ଇନ୍ସିଡେନ୍ସ × ଅବଧି |
ସମୁଦାୟ ବିଦ୍ୟମାନ କେସ୍; ଦୀର୍ଘ କ୍ରନିକତା → ଅଧିକ ପ୍ରେଭାଲେନ୍ସ। |
| ଟିକା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା = (ARU – ARV)/ARU × 100 |
ଆକ୍ରମଣ ହାରରେ % ହ୍ରାସ (ARU ଟିକା ନ ନେଇଥିବା, ARV ଟିକା ନେଇଥିବା)। |
| ଡବ୍ଲିଂ ସମୟ ≈ 70 ÷ ବୃଦ୍ଧି ହାର % |
ଆଉଟ୍ବ୍ରେକ୍ରେ କେସ୍ ଦୁଇଗୁଣ ହେବା ଦ୍ରୁତି ଆକଳନ। |
ମେମୋରି ଟ୍ରିକ୍
- “VAMP” – ଭୂତାଣୁ: AIDS, ମିଜିଲ୍ସ, ପୋଲିଓ (ସମସ୍ତ RNA ବ୍ୟତୀତ ସ୍ମଲପକ୍ସ DNA)।
- “BCTV” – ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ରୋଗ: B-ବୋଟୁଲିଜମ୍, C-କଲେରା, T-ଟେଟାନସ୍, V-ଟାଇଫଏଡ୍।
- “MANGO” – ମ୍ୟାଲେରିଆ, ଆମିବାଏସିସ୍, ନାଗାନା, ଜିଆର୍ଡିଏସିସ୍, ଜୀବାଣୁ = ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ।
- “Very Sick People Take Medicine” – ଭିବ୍ରିଓ, ସାଲମୋନେଲା, ପ୍ଲାଜମୋଡିୟମ୍, ଟ୍ରାପାନୋସୋମା, ମାଇକୋବ୍ୟାକ୍ଟେରିୟମ୍ (କାରଣ ଜୀବାଣୁ)।
- ରିଂ ଆକାରର ରାଶି → “FUN-guy” (ଫଙ୍ଗସ୍) ଙ୍କ ରିଙ୍ଗ୍ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଥିବା କଥା ଭାବନ୍ତୁ।
ସାଧାରଣ ଭୁଲ
| ଭୁଲ |
ଠିକ୍ ପଦ୍ଧତି |
| ସାଧାରଣ ଥଣ୍ଡା (ଭାଇରାଲ୍) ପାଇଁ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ବ୍ୟବହାର କରିବା |
ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ କେବଳ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ସଂକ୍ରମଣ ପାଇଁ; ଭାଇରାଲ୍ ପାଇଁ ଲକ୍ଷଣଭିତ୍ତିକ ଚିକିତ୍ସା। |
| ଭେକ୍ଟର ଓ ପାଥୋଜେନ୍ ଭ୍ରମ କରିବା |
ମଶା = ଭେକ୍ଟର; ପ୍ଲାଜମୋଡିୟମ୍ = ପାଥୋଜେନ୍। |
| ଟିବି ଟିକା ଜୀବନଭର ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ ବୋଲି କହିବା |
ବିସିଜି କେବଳ ବହୁତ ଗମ୍ଭୀର ଶିଶୁ ରୂପକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ; ବୟସ୍କମାନେ ଏବେବି ଝୁକିରେ। |
| ନେଗେଟିଭ୍ ଟେଷ୍ଟ ବିଚାର କରିବା ସମୟରେ ଇନ୍କ୍ୟୁବେସନ୍ ସମୟକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା |
ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଇନ୍କ୍ୟୁବେସନ୍ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରି ସଂକ୍ରମଣ ବାଦ୍ ଦିଅନ୍ତୁ (ଉଦାହରଣ: ଏଚ୍ଆଇଭି 2–12 ସପ୍ତାହ)। |
| ହେପାଟାଇଟିସ୍-ବିକୁ ଜଳଜନିତ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିବା |
ଏହା ରକ୍ତ/ଶରୀର ତରଳ ଜନିତ; ହେପାଟାଇଟିସ୍-ଏ ଓ ଇ ଜଳଜନିତ। |
ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଟିପ୍ସ
- 30-ସେକେଣ୍ଡ ନିୟମ: ନାମ → କାରକ ଏଜେଣ୍ଟ → ଭେକ୍ଟର → ଟିକା ଦେଖନ୍ତୁ; ଦ୍ରୁତ ସ୍ମରଣ ଶୃଙ୍ଖଳ।
- ଦୁଇ କଲମ୍ ଆଙ୍କନ୍ତୁ: ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ବନାମ ଭାଇରାଲ୍ → ପ୍ରତିଟିରେ ଟପ୍ 5 ରୋଗ ଲେଖନ୍ତୁ; ଦୃଶ୍ୟ ତୁଳନା ମନରେ ରହେ।
- 3 “F” ମନେ ରଖନ୍ତୁ: ଫଙ୍ଗସ୍ = ପାଦ ଓ ଫ୍ଲେକି ଚର୍ମ (ଉପରିସ୍ଥ); ଗଭୀର କେବଳ ଇମ୍ୟୁନୋ-କମ୍ପ୍ରୋମାଇଜ୍ ହେଲେ।
- MCQ ରେ ଦୁଇଥରି ନେଗେଟିଭ୍ ଦେଖନ୍ତୁ: “କେଉଁଟି ମେଳ ଖାଏନି” → ଅସମ୍ପୃକ୍ତ ଟିକୁ ବାଛନ୍ତୁ।
- ପରୀକ୍ଷାର ପ୍ରଥମ 30 ମିନିଟ୍: ସମସ୍ତ ରୋଗ ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ; ଏଗୁଡ଼ିକ ତଥ୍ୟାଧାରିତ ଓ ଦ୍ରୁତ ନମ୍ବର ଦେଇଥାଏ।
ଦ୍ରୁତ ଅଭ୍ୟାସ (5 MCQ)
1. ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଭାଇରାଲ୍ ରୋଗ ନୁହେଁ?
A) ରେବିଜ୍ B) ମିଜିଲ୍ସ୍ C) ଟେଟାନସ୍ D) ମମ୍ପ୍ସ୍
**ଉତ୍ତର:** C) ଟେଟାନସ୍ (ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆଲ୍)
2. ଯୋଗାଯୋଗ ଠିକ୍ କରି ମିଳାନ୍ତୁ:
a) କାଲା-ଆଜାର 1) Wuchereria
b) ନିଦ୍ରା ରୋଗ 2) Leishmania
c) ଫାଇଲେରିଆସିସ୍ 3) Trypanosoma
A) a-2, b-3, c-1 B) a-3, b-2, c-1 C) a-1, b-2, c-3 D) a-2, b-1, c-3
**ଉତ୍ତର:** A
3. କେଉଁ ରୋଗର ଟିକା ସାର୍ବଜନୀନ ଟିକାକରଣ ଅଧୀନରେ ଅଛି କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ଭୂତାଣୁକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ ନାହିଁ?
A) ପୋଲିଓ B) DPT C) ହେପ୍-ବି D) ରୋଟାଭାଇରସ୍
**ଉତ୍ତର:** B) DPT (ଡିଫ୍ଥେରିଆ, ପର୍ଟୁସିସ୍, ଟେଟାନସ୍ – ସମସ୍ତ ଜୀବାଣୁଜନିତ)
4. କେଉଁ ଭେକ୍ଟର ଡେଙ୍ଗୁ ଓ ଚିକୁନଗୁନିଆ ଉଭୟକୁ ସଂକ୍ରମିତ କରାଏ?
A) ଆନୋଫିଲିସ୍ B) କୁଲେକ୍ସ୍ C) ଏଡିସ୍ D) ଗ୍ଲୋସିନା
**ଉତ୍ତର:** C) ଏଡିସ୍
5. ଯଦି ଏକ ନୂଆ ସଂକ୍ରମଣର R₀ 4 ହୁଏ, ତେବେ ଏହାର ବ୍ୟାପକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନତମ କେତେ ଶତାଂଶ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଟିକାକରଣ କରିବାକୁ ପଡିବ?
A) 25% B) 50% C) 75% D) 90%
**ଉତ୍ତର:** C) 75% (HIT = 1 – ¼ = 0.75)
BETA
