जीवशास्त्रीय आजार - जलद पुनरावृत्ती
जीवशास्त्र रोग – झटपट पुनरावलोकन
महत्त्वाचे मुद्दे (एकवाक्यात)
- जीवाणू टीबी (Mycobacterium), कॉलेरा (Vibrio), टायफॉइड (Salmonella) यांना कारणीभूत ठरतात.
- विषाणू एड्स (HIV), गोवर (RNA virus), रेबीज (RNA virus), कोविड-१९ (SARS-CoV-2) यांना कारणीभूत ठरतात.
- प्रोटोझोआ मलेरिया (Plasmodium), अॅमिबायासिस (Entamoeba), झोपेचा रोग (Trypanosoma) यांना कारणीभूत ठरतात.
- बुरशी रिंगवर्म व अॅथलीट फूट; क्लोरोफिल नाही, केराटिनवर जगतात.
- हेल्मिंथ हत्तीपाया (Wuchereria), टेनायासिस (Tapeworm) यांना कारणीभूत ठरतात.
- वाहक: मादी अॅनोफिलीज → मलेरिया; एडीज → डेंग्यू/चिकनगुनिया; क्युलेक्स → फिलेरिया.
- VAC लस: DPT (डिप्थेरिया, पर्टुसिस, टिटॅनस) + पोलिओ थेंब + BCG (टीबी).
- हिपॅटायटिस-बी लस मानवांसाठी मंजूर झालेली पहिली recombinant DNA लस आहे.
- प्रतिजैविके फक्त जीवाणूंवरच काम करतात (पेनिसिलिन पेशीभिंतीला अडथळा); विषाणूंवर निष्फळ.
- निष्क्रिय प्रतिकारशक्ती: तयार अॅण्टीबॉडी (आईचे दूध, अॅन्टीसिरम); अल्पकालीन.
- सक्रिय प्रतिकारशक्ती: शरीर स्वतः अॅण्टीबॉडी तयार करते (संसर्ग/लस); दीर्घकालीन.
- SCID “बबल बॉय” रोग—जीन थेरपीची पहिली यशस्वी घटना retrovirus वेक्टरचा वापर करून.
- कोचचे नियम रोगजंतू-रोग दुवा खात्री करण्यासाठी ४-टप्प्यांचा पुरावा.
- प्राथमिक कालावधी: प्रवेश व पहिली लक्षणे यामधील वेळ; लक्षणांपूर्वी संसर्ग होऊ शकतो.
- वन हेल्थ संकल्पना: मानव-प्राणी-पर्यावरण सीमा झूनोटिक रोग रोखण्यासाठी (उदा. निपाह).
महत्त्वाचे सूत्रे/नियम
| सूत्र/नियम |
उपयोग |
| मूलभूत पुनरुत्पादन संख्या R₀ = (β × c × D) |
साथीच्या रोगाचा प्रसार अंदाज करण्यासाठी; R₀ < 1 → रोग नष्ट होतो. |
| हर्ड इम्युनिटी थ्रेशोल्ड % = 1 – 1/R₀ |
लसीकरणासाठी आवश्यक किमान व्याप अंदाज करण्यासाठी. |
| अट्रिब्युटेबल रिस्क = Iₑ – Iᵤ |
एक्सपोजरमुळे वाढलेला जोखीम (Iₑ = एक्सपोज्डमधील इन्सिडन्स, Iᵤ = अनएक्सपोज्ड). |
| केस-फेटॅलिटी रेट = (मृत्यू ÷ रुग्ण) × 100 |
विषाणूची घातकता मोजण्यासाठी; जास्त → अधिक घातक रोग. |
| ऑड्स रेशो (OR) = (a×d)/(b×c) |
केस-कंट्रोल अभ्यासांमध्ये; OR > 1 → जोखीम घटक. |
| इन्सिडन्स = (नवीन रुग्ण ÷ जोखीम असलेली लोकसंख्या) × 1000 |
दर हजार लोकांमध्ये वार्षिक नवीन रोगभार. |
| प्रिव्हलन्स = इन्सिडन्स × कालावधी |
एकूण अस्तित्वातील रुग्ण; दीर्घकालीन रोग → जास्त प्रिव्हलन्स. |
| लस प्रभावकारिता = (ARU – ARV)/ARU × 100 |
अटॅक रेटमध्ये % घट (ARU अनलसिकृत, ARV लसिकृत). |
| डबलिंग टाइम ≈ 70 ÷ वाढीचा दर % |
प्रकोपात रुग्णसंख्या दुप्पट होण्याचा वेळ अंदाज करण्यासाठी. |
मेमरी ट्रिक्स
- “VAMP” – विषाणू: AIDS, मेसल्स, पोलिओ (स्मॉलपॉक्स डीएनए वगळता सर्व आरएनए).
- “BCTV” – जीवाणूजन्य रोग: B-बोट्युलिझम, C-कॉलेरा, T-टिटॅनस, V-टायफॉइड.
- “MANGO” – मलेरिया, अॅमीबायासिस, नागाना, जियार्डियासिस, जीव = प्रोटोझोआ.
- “Very Sick People Take Medicine” – विब्रिओ, साल्मोनेला, प्लास्मोडियम, ट्रिपॅनोसोमा, मायकोबॅक्टेरियम (कारणीभूत जंतू).
- अंगठ्यावर वलयाकार रॅश → “FUN-guy” (बुरशी) लक्षात ठेवा वलयासह.
सामान्य चुका
| चूक |
योग्य दृष्टिकोण |
| सामान्य सर्दीसाठी (व्हायरल) प्रतिजैविके वापरणे |
प्रतिजैविके फक्त जीवाणू संसर्गासाठी; व्हायरलसाठी लक्षणांनुसार उपचार. |
| वाहक व रोगजनक यांचा गोंधळ |
डास = वाहक; प्लास्मोडियम = रोगजनक. |
| टीबी लस आजीवन प्रतिकार देते असे म्हणणे |
बीसीजी फक्त लहान मुलांतील गंभीर रूपांपासून रक्षण करते; प्रौढांना अजून धोका. |
| नकारात्मक चाचणी ठरवताना उद्भवण्याचा कालावधी डोळ्यांझाक करणे |
संसर्ग नाकारण्यापूर्वी पूर्ण उद्भवण्याचा कालावधी वाटा (उदा. एचआयव्हीसाठी 2–12 आठवडे). |
| हिपॅटायटिस-बीला पाण्यातून पसरते असे चिन्हांकित करणे |
तो रक्त/शरीर द्रवातून पसरतो; हिपॅटायटिस-ए व ई पाण्यातून पसरतात. |
शेवटच्या क्षणी टिप्स
- 30 सेकंद नियम: नाव → कारणीकर्ता घटक → वाहक → लस यावर एक नजर; झटपट साखळी आठवण.
- दोन स्तंभ काढा: जीवाणू विरुद्ध व्हायरल → प्रत्येकी ५ प्रमुख रोगांची यादी; दृश्य तुलना लक्षात राहते.
- ३ “एफ” लक्षात ठेवा: बुरशी = पाय व खवले त्वचा (पृष्ठभागीय); खोल संसर्ग फक्त प्रतिकारशक्ती कमी असलेल्यांमध्ये.
- एमसीक्यूतील दुहेरी नकार लक्षात ठेवा: “कोणते जुळलेले नाही” → वेगळे एक निवडा.
- परीक्षेचे पहिले ३० मिनिटे: सर्व रोगांवरील प्रश्न प्रयत्न करा; ते तथ्यात्मक व झटपट गुण मिळवणारे असतात.
झटपट सराव (५ एमसीक्यू)
1. खालीलपैकी कोणता रोग व्हायरल नाही?
A) रॅबीज B) मीजल्स C) टिटणस D) मम्प्स
**उत्तर:** C) टिटणस (जीवाणूजन्य)
2. जोडीला योग्यरित्या जुळवा:
a) काळा-आजार 1) वुचेरेरिया
b) झोपेचा आजार 2) लीशमॅनिया
c) फिलेरिया 3) ट्रिपॅनोसोमा
A) a-2, b-3, c-1 B) a-3, b-2, c-1 C) a-1, b-2, c-3 D) a-2, b-1, c-3
**उत्तर:** A
3. कोणत्या आजाराचे लसीकरण सार्वत्रिक लसीकरणाखाली समाविष्ट आहे पण ते विषाणूवर लक्ष्य करत नाही?
A) पोलिओ B) DPT C) हेप-बी D) रोटाव्हायरस
**उत्तर:** B) DPT (डिफ्थीरिया, पर्टुसिस, टिटणस – सर्व जीवाणूजन्य)
4. डेंग्यू आणि चिकनगुनिया दोन्ही पसरवण्यासाठी कोणता वाहक जबाबदार आहे?
A) अॅनोफिलीस B) क्युलेक्स C) एडीस D) ग्लोसिना
**उत्तर:** C) एडीस
5. जर नवीन संसर्गाचा R₀ 4 असेल, तर संसर्ग थांबवण्यासाठी लसीकरण करण्याची किमान लोकसंख्या टक्केवारी किती असावी?
A) 25% B) 50% C) 75% D) 90%
**उत्तर:** C) 75% (HIT = 1 – ¼ = 0.75)
BETA
