જીવવિજ્ઞાન રોગો - ઝડપી પુનરાવર્તન
જીવવિજ્ઞાન રોગો – ઝડપી પુનરાવર્તન
મુખ્ય મુદ્દાઓ (એક વાક્યમાં)
- બૅક્ટેરિયા TB (Mycobacterium), કોલેરા (Vibrio), ટાઈફોઇડ (Salmonella) ઉત્પન્ન કરે છે.
- વાયરસ AIDS (HIV), ખસરો (RNA વાયરસ), રેબીઝ (RNA વાયરસ), COVID-19 (SARS-CoV-2) ઉત્પન્ન કરે છે.
- પ્રોટોઝोआ મેલેરિયા (Plasmodium), એમીબાયાસિસ (Entamoeba), સ્લીપિંગ સિકનેસ (Trypanosoma) ઉત્પન્ન કરે છે.
- ફૂગી રિંગવર્મ અને એથ્લીટ્સ ફૂટ ઉત્પન્ન કરે છે; ક્લોરોફિલ નથી, કેરેટિન ખાય છે.
- હેલ્મિન્થ્સ એલિફન્ટાયાસિસ (Wuchereria), ટેનાયાસિસ (ટેપવર્મ) ઉત્પન્ન કરે છે.
- વેક્ટર: સ્ત્રી Anopheles → મેલેરિયા; Aedes → ડેન્ગ્યુ/ચિકનગુનિયા; Culex → ફિલેરિયાસિસ.
- VAC રસી: DPT (ડિફ્થેરિયા, પર્ટુસિસ, ટેટનસ) + પોલિયો ડ્રોપ્સ + BCG (TB).
- હેપેટાઇટિસ-B રસી માનવ માટે મંજૂર થયેલી પ્રથમ રિકોમ્બિનન્ટ DNA રસી છે.
- એન્ટિબાયોટિક્સ માત્ર બૅક્ટેરિયા પર અસર કરે છે (પેનિસિલિન કોષભિત્તિ અટકાવે છે); વાયરસ સામે નિષ્પ્રભ.
- પેસિવ ઇમ્યુનિટી: તૈયાર એન્ટિબોડીઝ (માતાનું દૂધ, એન્ટિસેરમ); ટૂંકા ગાળાનું.
- એક્ટિવ ઇમ્યુનિટી: શરીર પોતાની એન્ટિબોડીઝ બનાવે છે (ચેપ/રસી); લાંબા ગાળાનું.
- SCID “બબલ બોય” રોગ—જિન થેરાપીમાં પ્રથમ સફળતા રેટ્રોવાયરસ વેક્ટર વડે.
- કોચના નિયમો રોગકારક-રોગ જોડાણ ખાતર કરવાની 4-પગથિયાની પુરાવા પદ્ધતિ.
- ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ: પ્રવેશ અને પ્રથમ લક્ષણ વચ્ચેનો સમય; ચેપ લક્ષણો પહેલાં ફેલાઈ શકે.
- વન હેલ્થ સંકલ્પના: માનવ-પ્રાણી-પર્યાવરણ સંપર્કબિંદુ ઝૂનોટિક રોગો અટકાવવા (જેમ કે નિપાહ).
મહત્વપૂર્ણ સૂત્રો/નિયમો
| સૂત્ર/નિયમ |
ઉપયોગ |
| મૂળ પ્રજનન સંખ્યા R₀ = (β × c × D) |
મહામારીના ફેલાવાની આગાહી; R₀ < 1 → રોગ નાબૂદ થાય છે. |
| હર્ડ ઇમ્યુનિટી થ્રેશોલ્ડ % = 1 – 1/R₀ |
ઓછામાં ઓછા રસીકરણ કવરેજની જરૂરિયાતનો અંદાજ. |
| એટ્રિબ્યુટેબલ રિસ્ક = Iₑ – Iᵤ |
એક્સપોઝરને કારણે વધારાનું જોખમ (Iₑ = એક્સપોઝ્ડમાં ઇન્સિડન્સ, Iᵤ = અનએક્સપોઝ્ડ). |
| કેસ-ફેટાલિટી રેટ = (મૃત્યુ ÷ કેસ) × 100 |
વિર્યુલન્સ માપવું; વધારે → વધુ ઘાતક રોગ. |
| ઓડ્સ રેશિયો (OR) = (a×d)/(b×c) |
કેસ-કંટ્રોલ અભ્યાસો; OR > 1 → જોખમ પરિબળ. |
| ઇન્સિડન્સ = (નવા કેસ ÷ જોખમમાં વસ્તી) × 1000 |
દર વર્ષે દર 1000માં તાજો રોગ ભાર. |
| પ્રિવેલન્સ = ઇન્સિડન્સ × અવધિ |
કુલ અસ્તિત્વમાં રહેલા કેસો; લાંબી ક્રોનિસિટી → વધારે પ્રિવેલન્સ. |
| વેક્સિન ઇફિકેસી = (ARU – ARV)/ARU × 100 |
અટેક રેટમાં % ઘટાડો (ARU અનરસીકૃત, ARV રસીકૃત). |
| ડબલિંગ ટાઈમ ≈ 70 ÷ વૃદ્ધિ દર % |
આઉટબ્રેકમાં કેસો કેટલી ઝડપથી બમણા થાય છે તેનો અંદાજ. |
મેમરી ટ્રિક્સ
- “VAMP” – વાયરસ: AIDS, Measles, Polio (બધા RNA સિવાય smallpox DNA).
- “BCTV” – બેક્ટેરિયલ રોગો: B-Botulism, C-Cholera, T-Tetanus, V-Typhoid.
- “MANGO” – Malaria, Amoebiasis, Nagana, Giardiasis, Organisms = Protozoa.
- “Very Sick People Take Medicine” – Vibrio, Salmonella, Plasmodium, Trypanosoma, Mycobacterium (કારણભૂત જીવાણુઓ).
- વલયાકાર ચામડી પર ફોલ્લી → “FUN-guy” (ફૂંગસ) યાદ કરો જેની આંગળીમાં રિંગ હોય.
સામાન્ય ભૂલો
| ભૂલ |
યોગ્ય અભિગમ |
| સામાન્ય શરદી (વાયરલ) માટે એન્ટીબાયોટિક્સ લેવી |
એન્ટીબાયોટિક્સ માત્ર બેક્ટેરિયલ ચેપ માટે; વાયરલ માટે લક્ષણો અનુસાર સંભાળ. |
| વેક્ટર અને પેથોજનમાં ગૂંચવાઈ જવું |
મચ્છર = વેક્ટર; પ્લાઝમોડિયમ = પેથોજન. |
| ટીબી રસી આજીવન રોગપ્રતિકાર આપે છે એમ કહેવું |
BCG માત્ર બાળપણની ગંભીર ફોર્મથી રક્ષણ આપે છે; પુખ્ત વયે હજુ જોખમ રહે છે. |
| નેગેટિવ ટેસ્ટનો અભિગમ કરતી વખતે ઇનક્યુબેશન પિરિયડ અવગણવો |
ચેપને નકારી કાઢતા પહેલા સંપૂર્ણ ઇનક્યુબેશન રાહ જોવી (જેમ કે HIV માટે 2–12 અઠવાડિયા). |
| હેપેટાઇટિસ-Bને પાણીથી ફેલાતો રોગ ગણાવવો |
તે લોહી/શરીરના દ્રવ્યથી ફેલાય છે; હેપ-A અને E પાણીથી ફેલાય છે. |
છેલ્લી ઘડીની ટિપ્સ
- 30 સેકન્ડનો નિયમ: નામ જુઓ → કારક એજન્ટ → વેક્ટર → રસી; ઝડપી યાદશક્તિ શ્રેણી.
- બે કૉલમ દોરો: બેક્ટેરિયલ વિ વાયરલ → દરેકમાં ટોચના 5 રોગ લખો; દૃશ્યાત્મક તફાવત યાદ રહે છે.
- 3 “F” યાદ રાખો: ફૂંગસ = પગ અને ફ્લેકી ત્વચા (સપાટ); ઊંડું ચેપ માત્ર રોગપ્રતિકારક ઓછું હોય ત્યારે.
- MCQમાં ડબલ નેગેટિવ્સ પર ધ્યાન આપો: “જે મેચ નથી” → અલગ એક પસંદ કરો.
- પરીક્ષાના પ્રથમ 30 મિનિટ: બધા રોગના પ્રશ્નો પ્રયત્ન કરો; તેઓ તથ્યાત્મક અને ઝડપથી માર્ક મેળવે છે.
ઝડપી અભ્યાસ (5 MCQs)
1. નીચેનામાંથી કયો વાયરલ રોગ નથી?
A) રેબીઝ B) મિઝલ્સ C) ટેટનસ D) મમ્પ્સ
**જવાબ:** C) ટેટનસ (બેક્ટેરિયલ)
2. જોડીને યોગ્ય રીતે મેળવો:
a) કાળાઝાર 1) વુચેરેરિયા
b) ઊંઘની બીમારી 2) લીશમેનિયા
c) ફિલેરિયાસિસ 3) ટ્રાયપેનોસોમા
A) a-2, b-3, c-1 B) a-3, b-2, c-1 C) a-1, b-2, c-3 D) a-2, b-1, c-3
**જવાબ:** A
3. કયા રોગ માટેની રસી વિશ્વવ્યાપી રસીકરણ હેઠળ સમાવિષ્ટ છે પણ તે વાયરસને લક્ષ્ય નથી બનાવતી?
A) પોલિયો B) DPT C) હેપ-બી D) રોટાવાયરસ
**જવાબ:** B) DPT (ડિફ્થેરિયા, પર્ટુસિસ, ટિટેનસ – બધા બેક્ટેરિયલ)
4. કયો વાહક ડેન્ગ્યુ અને ચિકનગુનિયા બંને ફેલાવવામાં જવાબદાર છે?
A) એનોફિલીસ B) ક્યુલેક્સ C) એડીસ D) ગ્લોસિના
**જવાબ:** C) એડીસ
5. જો નવા ચેપનું R₀ 4 હોય, તો ફેલાવો અટકાવવા માટે રસીકરણ કરવાની ઓછામાં ઓછી વસ્તી ટકાવારી કેટલી હોવી જોઈએ:
A) 25% B) 50% C) 75% D) 90%
**જવાબ:** C) 75% (HIT = 1 – ¼ = 0.75)
BETA
