सामान्य विज्ञान – RRB “६०-मिनिटांची” मास्टर पुनरावलोकन शीट
(तुमच्या फोनवर ठेवा; केंद्राकडे जाताना शेवटच्या मेट्रो प्रवासात पुनरावलोकन करा!)

भाग-१ : ३० कोर संकल्पना (सर्वोच्च)

1. अणू: द्रव्याची सर्वात लहान एकक जी रासायनिक गुणधर्म टिकवते.
2. समस्थानिके: समान Z, भिन्न A (उदा. ¹H, ²H, ³H).
3. pH मापन: 0-6 आम्ल, 7 तटस्थ, 8-14 क्षारक; pH = –log[H⁺].
4. ओमचा नियम: V = IR; 1 Ω = 1 V/A.
5. शक्ती: P = VI = I²R = V²/R; 1 युनिट = 1 kWh = 3.6 × 10⁶ J.
6. लेन्स सूत्र: 1/f = 1/v – 1/u; शक्ती P(D) = 100/f(cm).
7. न्यूटन-१: जडत्व ∝ वस्तुमान.
8. न्यूटन-२: F = ma (सदिश).
9. न्यूटन-३: क्रिया = –प्रतिक्रिया (वेगळ्या वस्तू).
10. KE = ½mv²; PE = mgh; एकूण यांत्रिक ऊर्जा = KE + PE.
11. 1 cal = 4.18 J; 1 BTU ≈ 1055 J.
12. पाण्याची विशिष्ट उष्मा: 1 cal g⁻¹ °C⁻¹ = 4200 J kg⁻¹ K⁻¹.
13. बॉयलचा नियम: PV = स्थिर (T स्थिर); चार्ल्सचा नियम: V/T = स्थिर (P स्थिर).
14. प्रकाशाचा वेग: 3 × 10⁸ m/s; हवेतील ध्वनीचा वेग: 332 m/s (20 °C).
15. अपवर्तनांक: n = c/v; क्रांतिक कोन sin θc = 1/n.
16. फॅराडेचा पहिला नियम: 1 mol e⁻ = 1 F = 96500 C.
17. ऑक्सिडेशन: e⁻ गमावणे; रिडक्शन: e⁻ मिळवणे; OIL RIG.
18. प्रकाशसंश्लेषण: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (क्लोरोफिल, सूर्यप्रकाश).
19. श्वसन: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + 38 ATP.
20. रक्तगट: ABO + Rh; सार्वत्रिक दाता O⁻, स्वीकारणारा AB⁺.
21. सामान्य रक्तदाब: 120/80 mmHg; हृदयगती: 72 min⁻¹.
22. मानवी सामान्य तापमान: 37 °C (98.6 °F).
23. लस विरुद्ध सीरम: लस = Ag (प्रतिबंध); सीरम = तयार Ab (उपचार).
24. जीवनसत्त्वे: चरबी A-D-E-K; पाणी B-C; रातांधळेपणा → A; स्कर्व्ही → C; रिकेट्स → D; बेरी-बेरी → B₁.
25. गुणसूत्रे: 46 (23 जोड्या) मानव; 44 + XX/XY.
26. ओम-मीटर: विद्युतरोधक ρ↑, चालक ρ↓; चांदी सर्वोत्तम.
27. अर्थ वायर: हिरवा; फ्यूज वायर: Pb+Sn मिश्रधातू; MCB चुंबकीय + द्विधातू.
28. कार्य = F·s·cosθ; 1 hp = 746 W.
29. सापेक्ष घनता = ρsub/ρwater; RD < 1 ⇒ तरते.
30. बर्फाचे गुप्तउष्णता: 80 cal g⁻¹ (किंवा 336 kJ kg⁻¹).

भाग-२ : १५ अत्यावश्यक सूत्रे आणि कॅल्क्युलेशन शॉर्टकट्स

1. घनता = m/V ⇒ ट्रिक: पाणी १ ग्रॅम/सेमी³ ⇒ १००० किग्रॅ/मी³.
2. सापेक्ष वेग: समान दिशा → फरक; विरुद्ध दिशा → बेरीज.
3. दर्पण आवर्धन m = –v/u; |m| > १ ⇒ मोठे झालेले.
4. मालिका R = R₁+R₂; समांतर १/R = १/R₁+१/R₂ (२ असल्यास गुणाकार/बेरीज).
5. मालिका सेल्स: Eeq = nE, req = nr; समांतर Eeq = E, req = r/n.
6. % कार्यक्षमता = (आउटपुट/इनपुट) × १००; नेहमी < १०० (दुसरा नियम).
7. उष्णता H = I²Rt (जौल); १ H.P. ७५ किग्रॅ १ मी १ सेकंदात उचलते.
8. प्रतिध्वनी किमान अंतर d = vt/२ = ३३२×०.१/२ ≈ १६.६ मी.
9. वारंवारता f = १/T; λ = v/f; EM तरंगासाठी c = fλ.
   १०. परमाणू वस्तुमान ≈ २ × वलेन्सी (Ca पर्यंत धातूंसाठी).
   ११. नॉर्मॅलिटी N = n × M; n = अॅसिडिटी/बेसिसिटी.
   १२. वायूचा RMS वेग ∝ √(T/M); T ४× झाल्यास दुप्पट.
   १३. gplanet = gearth × (Mplanet/Me) × (Re/Rplanet)².
   १४. पलायन वेग ve = √(२gR) ≈ ११.२ किमी/सेकंद पृथ्वीसाठी.
   १५. बँकिंग tan θ = v²/rg; त्या वेगावर घर्षणाची गरज नाही.

भाग-३ : ५० सुवर्ण तथ्ये आणि आकडे

1. प्रकाशवर्ष ≈ 9.46 × 10¹⁵ मी.
2. 1 AU ≈ 1.496 × 10¹¹ मी.
3. पार्सेक ≈ 3.26 ly ≈ 3.08 × 10¹⁶ मी.
4. मानव आरबीसी आयुष्य: १२० दिवस; डब्ल्यूबीसी: ७–१४ दिवस.
5. हिमोग्लोबिन: १५ ग्रॅम/१०० मिली; प्रत्येक Hb ४ O₂ वाहते.
6. रक्ताचा pH: ७.४; जठररस: १.५–३.५.
7. युरिया सूत्र: CO(NH₂)₂.
8. हसणारे वायू: N₂O.
9. अश्रू वायू: क्लोरोपिक्रिन (CCl₃NO₂).
10. जड पाणी: D₂O; मोलर वस्तुमान २० ग्रॅम.
11. सर्वात कठीण नैसर्गिक: हिरा (१० मोह्स).
12. सर्वोत्तम चालक: Ag > Cu > Au > Al.
13. टंगस्टन: सर्वाधिक द्रवणांक धातू (३४१० °C).
14. हेलिअम: सर्वात कमी उकळी बिंदू असलेला वायू (–२६८.९ °C).
15. हायड्रोजन: ब्रह्मांडात सर्वाधिक; ऑक्सिजन: पृथ्वीचा कवच.
16. CO₂ घन: ड्राय आइस (–७८ °C).
17. मार्श वायू: CH₄.
18. प्रोड्यूसर वायू: CO + N₂.
19. वॉटर वायू: CO + H₂.
20. CNG: संपिडित CH₄ (>९० %).
21. LPG: ७० % प्रोपेन + ३० % ब्युटेन.
22. कांसा: Cu + Sn (९०:१०).
23. पितळ: Cu + Zn (७०:३०).
24. स्टेनलेस स्टील: Fe + Cr + Ni (१८:८).
25. गन मेटल: Cu ८८, Sn १०, Zn २.
26. सॉल्डर: Pb + Sn (५०:५०).
27. ब्लीचिंग पावडर: CaOCl₂.
28. बेकिंग सोडा: NaHCO₃.
29. वॉशिंग सोडा: Na₂CO₃·१०H₂O.
30. प्लास्टर ऑफ पॅरिस: CaSO₄·½H₂O.
31. व्हाइट व्हिट्रिऑल: ZnSO₄·७H₂O.
32. ब्लू व्हिट्रिऑल: CuSO₄·५H₂O.
33. ग्रीन व्हिट्रिऑल: FeSO₄·७H₂O.
34. मोअरचे मीठ: (NH₄)₂SO₄·FeSO₄·६H₂O.
35. अॅक्वा रेजिया: conc. HCl + HNO₃ (३:१).
36. रसायनांचा राजा: H₂SO₄.
37. धातूंचा राजा: सोने.
38. सर्वात हलका धातू: Li; सर्वात जड वायू: Rn.
39. मानवी डीएनए bp: ~३.२ अब्ज.
40. सर्वात लहान अस्थि: स्टेप्स (कान).
41. सर्वात मोठी ग्रंथी: यकृत; सर्वात मोठा अवयव: त्वचा.
42. सामान्य दृष्टी: ६/६ (२०/२० फूट).
43. रंगांधळेपणा: X-लिंक्ड; पुरुष > स्त्रिया.
44. क्रियाकलापाचे SI एकक: बेक्वेरेल (Bq); १ Ci = ३.७×१०¹⁰ Bq.
45. फ्यूज रेटिंग: I = P/V (अँपियर) जवळचा मानक.
46. भारताचा वेळ झोन: +५:३० UTC; ८२.५°E.
47. चंद्राची पलायन वेग: २.४ किमी/से.
48. GSLV MkIII क्षमता: ४ टन ते GTO.
49. मंगलयान प्रक्षेपण: ५ नोव्हेंबर २०१३; कक्षेत प्रवेश २४ सप्टेंबर २०१४.
50. भारताचा पहिला अणुभट्टी: अप्सरा (१९५६).

भाग-4 : आरआरबी गेल्या वर्षांचा ट्रेंड (२०२०-२४)

सुमारे प्रश्न वितरण (१०० पैकी ३० प्रश्न):
जीवशास्त्र १२ (४० %) > रसायनशास्त्र ८ > भौतिकशास्त्र ६ > इतर (अवकाश, संगणक, एकक) ४.
सर्वाधिक विचारले गेले उपविषय:
• जीवनसत्त्वे व आजार, रक्तगट, प्रकाशसंश्लेषण/श्वसन, pH, ऑक्सिडेशन-रिडक्शन, ओमचा नियम, दर्पण-लेंस सूत्र, पॉवर-ऊर्जा एकक, आयसोटोप, मिश्रधातू, सामान्य मिठांचे रासायनिक नावे, मानवी शरीराचे तथ्य, पलायन वेग, रस्त्यांचे बँकिंग, प्रतिध्वनी, तारांचा रंगकोड, फ्यूज, उपग्रहांची टोपणनावे.

भाग-५ : १०० वन-लाइनर कॅप्सूल (हाय-फ्रिक्वेन्सी)

1. OH⁻ आयन = क्षार; H⁺ = अम्ल.
2. Cu₂O = लाल; CuO = काळा.
3. सान्द्र H₂SO₄ साखरेचे निर्जलीकरण करतो → काळा फिण.
4. आयोडिन चाचणी → स्टार्चसोबत निळसर-काळा.
5. FeCl₃ + NH₄SCN → रक्तलाल [Fe(SCN)]²⁺.
6. Zn + H₂SO₄ → H₂; Cu + तीव्र H₂SO₄ → कोणताही H₂ नाही.
7. ऑक्वा रेजिया Au आणि Pt विरघळते.
8. 2,4-DNP कार्बोनिल चाचणी करते.
9. टॉलेनचे अभिकर्मक → चांदीचे आरसे (ऍल्डिहाइड).
10. फेलिंग A+B → लाल अवक्षेप (ऍल्डिहाइड).
11. कठीण पाणी → साबणासोबत फिण नाही.
12. तात्पुरती कठीणता → Ca(HCO₃)₂; कायमस्वरूपी → CaSO₄.
13. क्लार्क पद्धत: Ca(OH)₂; कॅलगॉन: Na₆P₆O₁₈.
14. बॉक्साइट अयस्क Al; हेमेटाइट Fe; कॉपर पायराइट CuFeS₂.
15. हॉल-हेरॉल्ट: Al वीजवियोजन.
16. कॉन्टॅक्ट प्रक्रिया: H₂SO₄; ऑस्टवाल्ड: HNO₃.
17. हेबर: NH₃ (Fe + Mo, 450 °C, 200 atm).
18. ऑर्लॉन = PAN; टेरिलीन = PET; नैसर्गिक रबर = cis-1,4-पॉलिआइसोप्रीन.
19. व्हल्कनायझेशन: S 3-5 %.
20. बॅकेलाइट: फिनॉल + फॉर्मॅल्डिहाइड.
21. PVC: मोनोमर व्हिनिल क्लोराइड.
22. BOD जास्त → प्रदूषित पाणी.
23. मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल → O₃ नाश.
24. हरितगृह वायू जास्त % → H₂O वाफ, पण CO₂ चालक.
25. अम्ल पावसाचा pH < 5.6.
26. यूट्रोफिकेशन → शैवल प्रसार → O₂↓.
27. मिनामाटा रोग → Hg.
28. इटाई-इटाई → Cd.
29. निळा बाळ → NO₃⁻.
30. ध्वनी > 120 dB → वेदना.
31. अल्ट्रासोनिक f > 20 kHz.
32. SONAR → अल्ट्रासाऊंड.
33. मॅक 1 ≈ 332 m/s; मॅक 2 = दुप्पट.
34. इंद्रधनुष्य: 42° लाल, 40° जांभळट.
35. विखुरण → प्रिझम; प्रकीर्णन → लाल सूर्यास्त (रेले λ⁻⁴).
36. मायोपिया → अवतल; दूरदृष्टी → उत्तल.
37. प्रेस्बायोपिया → दुहेरी भिंग.
38. अॅस्टिग्मॅटिझम → बेलनाकार लेन्स.
39. 1 डायॉप्टर = 1 m⁻¹.
40. LASER: Light Amplification Stimulated Emission Radiation.
41. LED: p-n जंक्शन; स्वयंस्फूर्त.
42. LCD: नेमॅटिक क्रिस्टल.
43. फायबर ऑप्टिक: संपूर्ण आंतरिक परावर्तन.
44. ट्रान्सफॉर्मर: स्टेप-अप Ns > Np; Vs/Vp = Ns/Np = Ip/Is.
45. डायनॅमो: AC → स्लिप रिंग; DC → स्प्लिट रिंग (कम्युटेटर).
46. मोटर नियम: फ्लेमिंग डावा; जनरेटर नियम: उजवा.
47. अर्थ वायर → हिरवा; न्यूट्रल → काळा; लाइव्ह → लाल.
48. LED बल्ब 9 W ≈ 60 W इन्कॅन्डेसेंट.
49. ताऱ्याचा रंग गरम→थंड: O B A F G K M (Oh Be A Fine Girl/Guy Kiss Me).
50. प्रॉक्सिमा सेंटॉरी: सर्वात जवळचा तारा 4.24 ly.
51. सिरियस: सर्वात तेजस्वी रात्रीचा तारा.
52. अँड्रोमेडा: सर्वात जवळची सर्पिल आकाशगंगा.
53. गुरू: सर्वात मोठा, सर्वात जलद फिरणारा.
54. शुक्र: सर्वात उष्ण (CO₂), प्रतिक्रांतिक, सर्वात लांब दिवस.
55. मंगळ: लाल (Fe₂O₃), 2 चंद्र Phobos Deimos.
56. शनी: सर्वात कमी घनता (0.7 g/cc), 146 चंद्र.
57. टायटन: शनीचा चंद्र N₂ वातावरण.
58. गॅनिमिड: सर्वात मोठा चंद्र (गुरू).
59. हॅले धूमकेतू: 76 वर्ष; शेवट 1986, पुढे 2061.
60. स्पुटनिक-1: 4 ऑक्टो 1957.
61. युरी गागारिन: 12 एप्रिल 1961.
62. राकेश शर्मा: 3 एप्रिल 1984 (Soyuz T-11 वर).
63. कल्पना चावला: पहिली भारतात जन्मलेली महिला अंतराळात (1997).
64. गगनयान: 3 क्रू, 2025 लक्ष्य.
65. चंद्रयान-3: 23 ऑग 2023, विक्रम लँडर, प्रज्ञान रोव्हर.
66. आदित्य-L1: सूर्य मिशन, लाग्रांज-1.
67. SSLV: 3 ठोस टप्पे, 500 km, 2022 पहिला प्रवास.
68. NISAR: NASA-ISRO SAR, 2024.
69. हिपॅटायटिस विषाणू: A-E; फक्त B DNA, इतर RNA.
70. पोलिओ: RNA, एंटेरोव्हायरस; मौखिक (साबिन) जिवंत, इंजेक्शन (सॉल्क) मृत.
71. COVID-19: SARS-CoV-2, RNA, +ve सेन्स.
72. पेनिसिलिन: पहिले प्रतिजैविक, फ्लेमिंग 1928.
73. इन्सुलिन: बँटिंग बेस्ट 1922; मानव रिकॉम्बिनंट 1982.
74. लस पहिली: एडवर्ड जेनर 1796 (स्मॉलपॉक्स).
75. DPT: 3-इन-1; MMR: 3-इन-1.
76. पल्स पोलिओ: 1995 भारत.
77. भारत स्मॉलपॉक्स मुक्त: 1975; पोलिओ मुक्त: 2014.
78. COVID लस पहिली: कोविशील्ड, कोव्हॅक्सिन 16 जान 2021.
79. जीन संपादन: CRISPR-Cas9.
80. मानव जीनोम प्रोजेक्ट: 2003, $2.7 b.
81. DNA: दुहेरी; RNA: एकेरी; युरासिल थायमिनची जागा घेतो.
82. mRNA: साचा; tRNA: अ‍ॅडॅप्टर; rRNA: रिबोसोम.
83. मायटोकाँड्रिया: पॉवरहाऊस; क्लोरोप्लास्ट: किचन.
84. लायसोसोम: आत्महत्येची पिशवी.
85. रिबोसोम: प्रोटीन फॅक्टरी; स्वेडबर्ग युनिट.
86. सेल थिअरी: श्लाइडन श्वान 1838; विर्को “omnis cellula…”.
87. प्रोकॅरिओट: न्यूक्लियस नाही; यूकॅरिओट: न्यूक्लियस.
88. सर्वात लांब सेल: मानव न्यूरॉन.
89. सर्वात मोठी एकल सेल: शुतुरमुर्ग अंडे.
90. सर्वात लहान सेल: PPLO (Mycoplasma).
91. SI युनिट्स: cd (प्रकाशमान), mol (प्रमाण), K (तापमान), A (धारा).
92. पूरक SI: rad (कोन), sr (घन कोन).
93. 1 Å = 10⁻¹⁰ m; 1 nm = 10 Å.
94. 1 फर्मी = 10⁻¹⁵ m; 1 बार्न = 10⁻²⁸ m².
95. 1 atm = 1.013 bar = 760 mmHg = 101325 Pa.
96. 1 हॉर्सपॉवर = 746 W; 1 कॅलरी = 4.18 J.
97. 1 eV = 1.6 × 10⁻¹⁹ J.
98. युनिफाइड मास युनिट: 1 u = 931.5 MeV/c².
99. 1 कॅरेट = 200 mg; 1 औंस = 28.35 g.
100. 1 बॅरेल तेल = 159 L.

भाग-७ : स्मरणशक्तीचे ट्रिक्स

1. स्पेक्ट्रमचा क्रम: “ROY G. BIV” → लाल नारिंगी पिवळा हिरवा निळा इंडिगो जांभळट.
2. ग्रहांचा क्रम: “My Very Educated Mother Just Served Us Noodles” (बुध शुक्र पृथ्वी मंगळ गुरू शनि युरेनस नेपच्यून).
3. वर्गीकरणाची पदवी: “Dear King Philip Came Over For Good Soup” (डोमेन किंगडम फायलम क्लास ऑर्डर फॅमिली जीनस स्पीशीज).
4. अत्यावश्यक अमिनो आम्ले: “PVT TIM HALL” (Phe Val Thr Trp Ile Met His Arg Leu Lys).
5. मेंदूतील नसा: “On Old Olympus Towering Top…” (१२ नावे, पहिला अक्षर).
6. मान्सून पिके: “Kharif = पावसाळी, Rabi = हिवाळी” (K-R, R-W).
7. क्षारधातू: गट-१ “LiNa Ki Ruby Cs Françoise” (Li Na K Rb Cs Fr).
8. हॅलोजन: गट-१७ “FCl Br I At Ts” (F Cl Br I At Ts).
9. तारांचे रंग: “Live Red, Neutral Black, Earth Green” → “Rango Ne Earth ko Green kiya” हिंदी स्मरणमंत्र.
10. आरसा सूत्र चिन्ह: “U V F” → “UVF” कॅमेरा ब्रँड → 1/f = 1/v + 1/u चिन्ह नियमासह लक्षात ठेवा.

SECTION-8 : LAST-HOUR REVISION (TOP-20)

1. pH < 7 अम्ल; > 7 क्षार; = 7 तटस्थ.

2. ऑक्सिडेशन = इलेक्ट्रॉनचे नुकसान; रिडक्शन = इलेक्ट्रॉनचा लाभ.

3. सिरीज R जोड; पॅरलल 1/R व्यस्तजोड.

4. पॉवरची एकक: kWh (ऊर्जा); kW (पॉवर); 1 युनिट = 1 kWh.

5. लेन्स: 1/f = 1/v – 1/u; P(D) = 100/f(cm).

6. केप्लर-3: T² ∝ R³.

7. पलायन वेग पृथ्वी 11.2 km/s; चंद्र 2.4 km/s.

8. रक्तगट O⁻ सार्वत्रिक दाता; AB⁺ सार्वत्रिक स्वीकारता.

9. जीवनसत्त्व C → स्कर्व्ही; D → रिकेट्स; B₁ → बेरी-बेरी; A → रातांधळेपणा.

10. प्रकाशसंश्लेषण: CO₂ + H₂O → ग्लुकोज + O₂ (क्लोरोफिल, प्रकाश).

11. CO₂ + चुनामृत → धूसर (CaCO₃); अतिरिक्त → पारदर्शक (Ca(HCO₃)₂).

12. अॅक्वा रेजिया = 3 HCl + 1 HNO₃.

13. हेमेटाइट Fe; बॉक्साइट Al; गॅलेना Pb.

14. मिश्रधातू: पितळ Cu+Zn; कांसा Cu+Sn; स्टेनलेस Fe+Cr+Ni.

15. जड पाणी D₂O; कठीण पाणी Ca/Mg लवणे.

16. 1 प्रकाशवर्ष = 9.46 × 10¹⁵ m; 1 AU = 1.5 × 10¹¹ m.

17. मॅक 1 = 332 m/s; इको किमान 16.6 m.

18. ट्रान्सफॉर्मर: स्टेप-अप Ns > Np; Vs/Vp = Ns/Np.

19. भारताचा पहिला न-रिऍक्टर अप्सरा; पहिला उपग्रह आर्यभट्ट.

20. चंद्रयान-३ २३ ऑग २०२३ रोजी उतरले; आदित्य-L1 L1 बिंदूवर.

21. सर्वप्रथम विभाग 1→4 वाचा (१५ मिनिटे) – आधारभूत रचना तयार होते.

22. विभाग-५ च्या एक-ओळीच्या मुद्द्यांचा झपाटून अभ्यास करा (२५ मिनिटे) – जलद स्मरणासाठी.

23. विभाग ६-७ वर डोळे फिरवा (५ मिनिटे) – गोंधळ दूर करा आणि ट्रिक्स लक्षात ठेवा.

24. शेवटचे १५ मिनिटे: विभाग-८ ला मंत्राप्रमाणे पुन्हा-पुन्हा वाचत राहा, जोपर्यंत तुम्ही हॉलमध्ये प्रवेश करत नाही.

एकूण ≈ ६० मिनिटे → संपूर्ण जनरल सायन्स पुन्हा आठवले!
शुभेच्छा, RRB उत्तीर्ण होऊन उड्डाण करा.