पर्यावरण विज्ञान - जलद पुनरावृत्ती
पर्यावरण विज्ञान - द्रुत पुनरावलोकन
मुख्य मुद्दे (एक-ओळीत)
- हरितगृह परिणाम नैसर्गिक आणि अत्यावश्यक आहे; जागतिक तापमानवाढ त्याचा मानव-वर्धित आवृत्त आहे.
- BOD (जैव-रासायनिक ऑक्सिजन मागणी) ↑ = पाणी प्रदूषण ↑.
- E-10 इंधन = 10 % इथेनॉल + 90 % पेट्रोल; CO 20 % ने कमी करते.
- मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल (1987) ने CFCs बंद करून ओझोन थर वाचवला.
- केओलादेव घना (राज.) आणि सुंदरबन (प. ब.) हे रामसार जलप्रदेश आहेत.
- प्रवाळ विरंजन समुद्राचे तापमान >1 °C वर गेल्यास होते.
- PM 2.5 कण रक्तप्रवाहात प्रवेश करू शकतात; WHO चे सुरक्षित वार्षिक मर्यादा = 5 µg/m³.
- ध्वनी >75 dB 8 तासांपेक्षा जास्त ठेवल्यास श्रवणहानी होते; >120 dB ही वेदनेची सीमा आहे.
- BS-VI निकषांमुळे डिझेलमधील सल्फर 10 ppm पर्यंत कमी झाला (BS-IV मध्ये 50 ppm होता).
- E-waste म्हणजे सर्वात जलद वाढणारा कचरा प्रवाह; 70 % जड धातू लँडफिलमध्ये याच्यामुळे येतात.
- कार्बन कर म्हणजे CO₂ उत्सर्जनावर किंमत ठेवणे; भारताने 2010 मध्ये $6/t सुरू केला.
- क्योटोचा CDM विकसित राष्ट्रांना विकासशील राष्ट्रांमध्ये हरित प्रकल्पांत गुंतवणूक करू देतो.
- चिपको (1973) आणि अप्पिको (1983) हे झाडांना मिठी मारणारे आंदोलन होते.
- प्रोजेक्ट टायगर 1973 → 53 राखीव अभयारण्ये; प्रोजेक्ट एलिफंट 1992 → 32 श्रेण्या.
- 3-R क्रमवारी: कमी करा > पुन्हा वापरा > पुनर्प्रक्रिया करा.
महत्त्वाचे सूत्रे/नियम
| सूत्र/नियम |
उपयोग |
| DBH = छातीच्या उंचीवरचा व्यास (1.37 मी) |
झाडांच्या जैवसामग्रीचा मानक अंदाज. |
| ध्वनी मात्रा % = (C₁/T₁ + C₂/T₂ + …) × 100 |
कामगारांच्या एक्सपोजर मर्यादेचे मूल्यांकन (85 dB = 8 तास). |
| AQI = max{प्रदूषकांचे उप-सूचकांक} |
दैनिक हवामान गुणवत्तेची श्रेणी. |
| CO₂ समतुल्य = Σ (वायूचे प्रमाण × GWP) |
हरितगृह वायूंची तुलना. |
| पावसाच्या पाण्याचा संचय क्षमता (kL) = छताचे क्षेत्रफळ (m²) × पावसाची मात्रा (m) × 0.85 |
शहरी पाण्याची बचत योजना. |
| दुहेरी वेळ (वर्षे) = 70 / % वाढीचा दर |
लोकसंख्या/संसाधनाची घातांक वाढ. |
| 10 % नियम (लिंडेमन) |
फक्त सुमारे 10 % ऊर्जा पुढील ट्रॉफिक स्तरात हस्तांतरित होते. |
| C/N गुणोत्तर >30 |
बुरशींना अनुकूल; <20 जीवाणूंच्या कंपोस्टिंगला वेग देतो. |
| ओझोनची सुरक्षित मर्यादा = 0.05 ppm (8-तास सरासरी) |
मानवी आरोग्याची मर्यादा. |
स्मरण ट्रिक्स
- “MRS GREN” = 7 जीवन प्रक्रिया → हालचाल, श्वसन, संवेदनशीलता, वाढ, पुनरुत्पादन, उत्सर्जन, पोषण.
- “OIL Rigs” → Oxidation Is Loss, Reduction Is Gain (इलेक्ट्रॉन) → स्मॉग रसायनशास्त्रातील रिडॉक्ससाठी मदत.
- “Please Stop Calling Me A Silly Zebra” → प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक, चतुर्थक उपभोक्ते अन्नसाखळीत.
- “Ramesh Can Never Cut School” → कमी करा, पुन्हा वापरा, पुनर्प्रक्रिया करा, पुनर्प्राप्त करा, कंपोस्ट करा, वर्गीकरण करा (कचरा श्रेणीबद्धता).
- “CFC” → Claws For Cancer (ओझोन छिद्र).
सामान्य चुका
| चूक |
योग्य दृष्टिकोण |
| हरितगृह वायूं आणि ओझोन थर नाशक यांचा गोंधळ |
GHG पृथ्वीला तापवतात; CFC O₃ नष्ट करतात—वेगळ्या याद्या आहेत. |
| BS-VI सल्फर मर्यादा 50 ppm म्हणून लिहिणे |
10 ppm लक्षात ठेवा (50 चा शून्य टाकून टाका). |
| सर्व जलवायुमंडळांना रामसार स्थळे म्हणणे |
फक्त 75 भारतीय स्थळे अधिकृतपणे नोंदवली आहेत; इतर फक्त जलवायुमंडळ आहेत. |
| BOD व COD एकाच म्हणून वापरणे |
BOD = जैव ऑक्सिडेशन मागणी (5 दिवस, 20 °C); COD = रासायनिक ऑक्सिडेशन मागणी (2 तास, गरम). |
| CO ला हरितगृह वायू म्हणणे |
CO अप्रत्यक्ष GHG आहे; तो CO₂ व O₃ तयार करतो, IPCC च्या यादीत नाही. |
शेवटच्या क्षणी टिप्स
- नकाशा स्कॅन करा: 5 वाघ प्रकल्प व 5 रामसार स्थळे—प्रश्न राज्यानुसार येतात.
- आधी संक्षेपनावे: उत्तरांमध्ये पूर्ण रूप लिहा (CFC, BOD, AQI, CDM)—½ गुण मिळतो.
- एकक महत्त्वाचे: dB, ppm, µg/m³—ते द्या, नग्न संख्या सोडू नका.
- 3 चा नियम: “उपायांची नावे” प्रश्नांसाठी अगदी 3 द्या—2 किंवा 4 नको.
- पर्यावरण तारखा: 1972 (स्टॉकहोम), 1987 (मॉन्ट्रिअल), 1992 (रिओ), 1997 (क्योटो), 2015 (पॅरिस)—वेळापत्रक डोक्यात ठेवा.
जलद सराव (5 MCQs)
1. भोपाळ वायू दुर्घटनेसाठी कोणता प्रदूषक प्रामुख्याने जबाबदार आहे?
**उत्तर:** मिथिल आयसोसायनेट (MIC)
2. परिसंस्थेतील 10 % ऊर्जा हस्तांतरण नियम कोणी मांडला?
**उत्तर:** लिंडेमन
3. भारताचा पहिला राष्ट्रीय उद्यान (1936) आता —
**उत्तर:** जिम कॉर्बेट (मूळ नाव हेली)
4. BS-VI अंतर्गत डिझेलमधील जास्तीत जास्त सल्फर आहे —
**उत्तर:** 10 ppm
5. खालीलपैकी कोणता हरितगृह वायू नाही? CH₄, N₂O, CO, SO₂
**उत्तर:** SO₂
BETA
