પર્યાવરણીય વિજ્ઞાન - ઝડપી પુનરાવર્તન
પર્યાવરણીય વિજ્ઞાન - ઝડપી પુનરાવર્તન
મુખ્ય મુદ્દાઓ (એક વાક્યમાં)
- ગ્રીનહાઉસ અસર કુદરતી અને આવશ્યક છે; ગ્લોબલ વોર્મિંગ તેનું માનવ-ત્વરિત સંસ્કરણ છે.
- BOD (જૈવ રસાયણિક ઓક્સિજન માંગ) ↑ = પાણી પ્રદૂષણ ↑.
- E-10 ઇંધણ = 10 % ઇથેનોલ + 90 % પેટ્રોલ; CO 20 % ઘટાડે છે.
- મોન્ટ્રિયલ પ્રોટોકોલ (1987) ઓઝોન સ્તર બચાવવા માટે CFCs બંધ કર્યા.
- કેઓલાડેઓ ઘના (રાજ.) અને સુંદરબન (પ. બ.) રામસાર ચોપાટ છે.
- કોરલ બ્લીચિંગ ત્યારે થાય છે જ્યારે દરિયાનું તાપમાન ઉનાળાની મહત્તમ કરતાં >1 °C વધે.
- PM 2.5 કણો રક્તપ્રવાહમાં પ્રવેશ કરી શકે છે; WHO નું સલામત વાર્ષિક મર્યાદા = 5 µg/m³.
- અવાજ >75 dB 8 કલાક માટે શ્રવણહાનિ થાય છે; >120 dB વેદનાસીમા છે.
- BS-VI ધોરણોએ ડીઝલમાં સલ્ફરને 10 ppm (BS-IV માં 50 ppm થી) ઘટાડ્યું.
- E-waste = સૌથી ઝડપે વધતો કચરો; લૅન્ડફિલમાં 70 % ભારે ધાતુઓ તેમાંથી આવે છે.
- કાર્બન ટેક્સ CO₂ ઉત્સર્જન પર કિંમત મૂકે છે; ભારતે 2010 માં $6/t શરૂ કર્યું.
- ક્યોટોનું CDM વિકસિત રાષ્ટ્રોને વિકાસશીલ રાષ્ટ્રોમાં લીલા પ્રોજેક્ટોમાં રોકાણ કરવા દે છે.
- ચિપકો (1973) અને અપ્પીકો (1983) વૃક્ષ આલિંગન આંદોલનો હતા.
- પ્રોજેક્ટ ટાઈગર 1973 → 53 અભયારણ્યો; પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ 1992 → 32 વિસ્તારો.
- 3-R ક્રમ: ઘટાડો > ફરીથી ઉપયોગ > રિસાયકલ.
મહત્વપૂર્ણ સૂત્રો/નિયમો
| સૂત્ર/નિયમ |
ઉપયોગ |
| DBH = છાતીની ઊંચાઈએ વ્યાસ (1.37 મી) |
ધોરણ વૃક્ષ જૈવમાસ અંદાજ માટે. |
| શોરનો ડોઝ % = (C₁/T₁ + C₂/T₂ + …) × 100 |
કામદાર એક્સપોઝર મર્યાદા (85 dB = 8 કલાક) મૂલ્યાંકન. |
| AQI = max{પ્રદૂષકોનો ઉપ-સૂચકાંક} |
દૈનિક હવાની ગુણવત્તા શ્રેણી. |
| CO₂ સમકક્ષ = Σ (ગેસ જથ્થો × GWP) |
ગ્રીનહાઉસ ગેસોની તુલના. |
| વરસાદી પાણી સંગ્રહ ક્ષમતા (kL) = છત વિસ્તાર (m²) × વરસાદ (m) × 0.85 |
શહેરી પાણી બચત ડિઝાઇન. |
| દ્વિગુણ સમય (વર્ષો) = 70 / % વૃદ્ધિ દર |
વસ્તી/સંસાધન ઘાતાંક વૃદ્ધિ. |
| 10 % નિયમ (લિન્ડેમેન) |
માત્ર ~10 % ઊર્જા આગળના ટ્રોફિક સ્તરે પસાર થાય છે. |
| C/N ગુણોત્તર >30 |
ફૂગીને અનુકૂળ; <20 બેક્ટેરિયલ કમ્પોસ્ટિંગને વેગ આપે છે. |
| ઓઝોનની સુરક્ષિત મર્યાદા = 0.05 ppm (8-કલાક સરેરાશ) |
માનવ આરોગ્ય માટે થ્રેશોલ્ડ. |
મેમરી ટ્રિક્સ
- “MRS GREN” = 7 જીવન પ્રક્રિયાઓ → Movement, Respiration, Sensitivity, Growth, Reproduction, Excretion, Nutrition.
- “OIL Rigs” → Oxidation Is Loss, Reduction Is Gain (ઇલેક્ટ્રોન) → સ્મોગ રસાયણશાસ્ત્રમાં રેડોક્સ માટે મદદરૂપ.
- “Please Stop Calling Me A Silly Zebra” → Primary, Secondary, Tertiary, Quaternary ખોરાક શૃંખલામાં ઉપભોક્તાઓ.
- “Ramesh Can Never Cut School” → Reduce, Reuse, Recycle, Recover, Compost, Segregate (કચરો પદ્ધતિ).
- “CFC” → Claws For Cancer (ઓઝોન છિદ્ર).
સામાન્ય ભૂલો
| ભૂલ |
યોગ્ય અભિગમ |
| ગ્રીનહાઉસ વાયુઓને ઓઝોન સ્તર નાશકો સાથે ગૂંચવવી |
GHGs પૃથ્વીને ગરમ કરે છે; CFCs O₃ નાશ કરે છે—અલગ યાદી. |
| BS-VI સલ્ફર મર્યાદા 50 ppm લખવી |
યાદ રાખો 10 ppm (50 નો શૂન્ય હટાવો). |
| બધા વેટલૅન્ડ્સને રામસાર સાઇટ્સ માનવી |
માત્ર 75 ભારતીય સાઇટ્સ સત્તાવાર યાદીમાં છે; બાકીના માત્ર વેટલૅન્ડ્સ છે. |
| BOD અને COD ને પરસ્પર વાપરવું |
BOD = જૈવિક ઓક્સિડેશન માંગ (5 દિવસ, 20 °C); COD = રાસાયણિક ઓક્સિડેશન માંગ (2 કલાક, ગરમ). |
| COને ગ્રીનહાઉસ વાયુ કહેવું |
CO પરોક્ષ GHG છે; તે CO₂ અને O₃ બનાવે છે, IPCC ટોળામાં સૂચિબદ્ધ નથી. |
છેલ્લી ઘડીની ટિપ્સ
- નકશો સ્કેન કરો: 5 વાઘ અભયારણ્યો અને 5 રામસાર સાઇટ્સ—પ્રશ્નો રાજ્યવાર આવે છે.
- આદ્યાક્ષર પહેલાં: જવાબોમાં સંપૂર્ણ રૂપ લખો (CFC, BOD, AQI, CDM)—½ ગુણ મળે.
- એકમો મહત્વપૂર્ણ: dB, ppm, µg/m³—તેમને ઉદ્ધરો, નિર્વસ્ત્ર સંખ્યા ન છોડો.
- 3 નો નિયમ: “પગલાં નામ આપો” પ્રશ્નો માટે ચોક્કસ 3 આપો—2 નહીં, 4 નહીં.
- પર્યાવરણ તારીખો: 1972 (સ્ટોકહોમ), 1987 (મોન્ટ્રીયલ), 1992 (રિયો), 1997 (ક્યોટો), 2015 (પેરિસ)—માથામાં સમયરેખા.
ઝડપી અભ્યાસ (5 MCQs)
1. ભોપાલ ગેસ ત્રાસદી માટે મુખ્યત્વે કયો પ્રદૂષક જવાબદાર છે?
**જવાબ:** મિથાઇલ આઇસોસાયનેટ (MIC)
2. પરિતંત્રમાં 10 % ઊર્જા હસ્તાંતરણ નિયમ કોણે રજૂ કર્યો હતો—
**જવાબ:** લિન્ડેમેન
3. ભારતનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (1936) હવે કહેવાય છે—
**જવાબ:** જિમ કોર્બેટ (મૂળ હેલી)
4. BS-VI હેઠળ ડીઝલમાં મહત્તમ સલ્ફર છે—
**જવાબ:** 10 ppm
5. કયું ગ્રીનહાઉસ વાયુ નથી? CH₄, N₂O, CO, SO₂
**જવાબ:** SO₂
BETA
