नद्या आणि धरणे
🔖 झटपट पुनरावलोकन: नद्या आणि धरणे
🌊 जीवनदायी नद्या आणि त्यांची प्रमुख धरणे
| नदी | धरण | राज्य | उद्देश/टीप |
|---|---|---|---|
| गंगा | तेहरी | उत्तराखंड | भारतातील सर्वोच्च (२६०.५ मी) |
| सतलज | भाख्रा नांगल | हिमाचल-पंजाब | “आधुनिक भारताचे मंदिर” (नेहरू) |
| रवी | रणजित सागर (थेईन) | पंजाब | पंजाबमधील सर्वाधिक जलविद्युत क्षमता |
| बियास | पोंग (महाराणा प्रताप सागर) | हिमाचल | रामसार जलतलाव |
| यमुना | लखवार व्यासी | उत्तराखंड | बांधकाम सुरू |
| चंबळ | गांधी सागर, राणा प्रताप, जवाहर सागर | म.प्र.-राजस्थान | ४ धरणांची साखळी |
| नर्मदा | सरदार सरोवर | गुजरात | जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे काँक्रीट धरण |
| तापी | उकाई | गुजरात | “दक्षिण गुजरातचा रत्न” |
| गोदावरी | श्रीराम सागर, पोलावरम* | तेलंगणा-आंध्र | पोलावरम = राष्ट्रीय प्रकल्प |
| कृष्णा | नागार्जुन सागर, श्रीशैलम | तेलंगणा-आंध्र | जगातील सर्वोच्च मेसनरी धरण (एनएस) |
| कावेरी | मेट्टूर, कृष्णराज सागर | तमिळनाडू-कर्नाटक | केआरएस = “मैसूरचे जीवनदायी” |
| महानदी | हिराकुड | ओडिशा | भारतातील सर्वात लांब धरण (२५.८ किमी) |
| ब्रह्मपुत्र | रंगनदी, सुबंसिरी (खालचे) | अरुणाचल-आसाम | सुबंसिरी = सर्वात मोठे बांधकामाधीन |
🏗️ झटपट माहिती
- सर्वोच्च – तेहरी (२६०.५ मी)
- सर्वात लांब – हिराकुड (२५.८ किमी)
- सर्वात जुने – कल्लणै (ग्रँड अनिकट) कावेरीवर, इ.स. २रा शतक
- एनएचपीसी धरणांची एकूण संख्या – २४ (जास्तीत जास्त हिमाचल आणि जम्मू-काश्मीरमध्ये)
- सतत वाहणाऱ्या नद्या – हिमालयन (हिमवाहिनी)
- द्वीपकल्पीय नद्या – पावसावर अवलंबून (९०% असतत नाहीत)
🧠 मेमरी ट्रिक्स
- “B-S-G-H-N” – भक्रा, सरदार, गांधी, हिराकुड, नागार्जुन → सर्वात लांब/उंच ५
- “T-S-R” – तेहरी (सर्वात उंच), सरदार (सर्वात मोठी काँक्रीट), राणा प्रताप (चंबळ)
- “K-3” – कावेरी, कृष्णा, कोशी (तीन्ही ‘K’ ने सुरू होतात) पण कावेरी ही कर्नाटक-तमिळनाडू वादाची नदी आहे
- गोदावरी = “Grand old man” – दक्षिणभारतातील सर्वात लांब नदी
📏 सूत्रे / डेटा
- हायड्रो क्षमतेचा वाटा – भारताच्या एकूण स्थापित क्षमतेच्या ≈ १३ %
- जगातील सर्वात उंच – जिनपिंग-I (चीन, ३०५ मी)
- धरण समीकरण: डेड स्टोरेज + लाइव्ह स्टोरेज = ग्रॉस स्टोरेज
BETA
