पॉलिटी मास्टर - जलद पुनरावृत्ती
राज्यशास्त्र मास्टर - द्रुत पुनरावलोकन
एक-ओळी
- ४२ वी घटनादुरुस्ती १९७६: प्रस्तावनेत “समाजवादी”, “धर्मनिरपेक्ष” आणि “अखंडता” हे शब्द जोडले गेले.
- कलम ३२: घटनेचे हृदय व आत्मा – घटनात्मक उपायांचा अधिकार.
- राष्ट्रपती राजवट: राज्यात घटनात्मक यंत्रणेचा बिघाड झाल्यास कलम ३५६ अंतर्गत लागू केली जाते.
- अर्थ विधेयक: फक्त लोकसभेतच मांडता येते आणि राष्ट्रपतींची मंजुरी अनिवार्य असते.
- सर्वोच्च न्यायालय: ३४ न्यायाधीश (सीजेआयसह) २०१९ च्या जजेस (स्ट्रेंथ) अॅक्टनुसार.
- ९२ वी घटनादुरुस्ती २००३: बोडो, डोगरी, मैथिली व संथाली ८ व्या अनुसूचीत जोडले (एकूण २२).
- निवडणूक आयोग: ३ सदस्यीय संस्था (१ सीईसी + २ ईसी) राष्ट्रपतींनी नेमलेली.
- अविश्वास ठराव: फक्त लोकसभेतच मांडता येतो आणि ५० खासदारांच्या पाठिंब्याची गरज असते.
- DPSP – कलम ४४: नागरिकांसाठी समान नागरी संहिता.
- वित्त आयोग: कलम २८० अंतर्गत दर ५ वर्षांनी स्थापन केला जातो.
- जीएसटी परिषद: १०१ वी घटनादुरुस्तीने कलम २७९ए तयार केले; केंद्रीय अर्थमंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखाली.
- राष्ट्रपतींची महाभियोग प्रक्रिया: दोन्ही सभागृहांत स्वतंत्रपणे विशेष बहुमत (२/३) आवश्यक.
- राज्यसभा: कमाल संख्या २५०; १२ सदस्य राष्ट्रपती नियुक्त करतात (कलम ८०).
- ग्रामसभा: घटनात्मकदृष्ट्या अनिवार्य पंचायती राजाचा आधार – कलम २४३.
- CAG: ६ वर्षे किंवा ६५ वर्षे (जे आधी येईल तेवढा) कार्यकाळ – कलम १४८.
- राष्ट्रीय आणीबाणी: कलम ३५२ – फक्त मंत्रिमंडळाच्या लेखी सल्ल्यावर जाहीर करता येते.
- पक्षांतरविरोधी कायदा: ५२ वी घटनादुरुस्ती १९८५ ने १० वी अनुसूची जोडली.
- सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश: ६५ व्या वर्षी निवृत्त; उच्च न्यायालयाचे ६२ व्या वर्षी.
- अध्यादेश: संसदेच्या पुन्हा अधिवेशन सुरू झाल्यापासून ६ आठवड्यांपर्यंत वैध – कलम १२३.
- पंचायती राज: ७३ वी घटनादुरुस्ती १९९२; ११ वी अनुसूची व भाग IX जोडले गेले.
सूत्रे/नियम
| सूत्र / नियम |
वापर |
| 1. विशेष बहुमत (संविधान दुरुस्ती) |
उपस्थित व मतदान करणाऱ्यांपैकी 2/3 + एकूण सदस्यसंख्येच्या >50 % |
| 2. साध्या बहुमतासाठी प्रभावी सदस्यसंख्या |
एकूण सदस्यसंख्येच्या ≥½ (कोरम) & मतदान झालेल्यांपैकी >50 % |
| 3. अर्थ विधेयत प्रमाणपत्र |
अध्यक्षांचे प्रमाणपत्र = अंतिम व न्यायप्रविष्ट नाही |
| 4. राष्ट्रपती निवड मूल्य |
आमदारांचे मत = (राज्य लोकसंख्या ÷ 1000) ÷ (एकूण आमदार); खासदारांचे मत = 708 |
| 5. कोणत्याही सभागृहाचा कोरम |
एकूण सदस्यांचा 1/10 |
| 6. सर्वोच्च न्यायालयाचे रिट |
5 प्रकार – Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Certiorari, Quo-warranto |
| 7. पंचायत कार्यकाळ |
पहिल्या बैठकीच्या तारखेपासून 5 वर्षे (कलम 243E) |
| 8. CJI नेमणूक |
सर्वोच्च न्यायालयातील सर्वात ज्येष्ठ न्यायाधीश (कोलेजिअम ओव्हरराइड नाही) |
| 9. राज्याच्या दर्ज्यासाठी कट-ऑफ |
कलम 3 – साधा बहुमत + राष्ट्रपती संबंधित विधेयक विधानसभेकडे पाठवतात |
| 10. संयुक्त अधिवेशन कलम |
कलम 108 – अध्यक्ष अध्यक्षस्थानी, deadlock stage पुढे दुरुस्ती नाही |
स्मरणयुक्त्या
- “FIVE H” रिटसाठी: Habeas, Mandamus, Prohibition, Certiorari, Quo-warranto.
- “SC SITS at 65, HC HITS 62” – निवृत्ती वय.
- “356 = राज्य, 352 = राष्ट्र, 360 = पैसा” – आणीबाणीची कलमे.
- “DPSC” – मार्गदर्शक तत्त्वे: DPSP → D (irective) P (rinciples) S (tate) C (hapter 4).
- “12 in RS, 12 in 12th” – 12 नामनिर्देशित RS सदस्य आणि मूळ 12 अनुसूच्या.
सामान्य चुका
| चूक |
योग्य |
| राष्ट्रपती पैसे विधेयक एकदाच परत करू शकतात |
राष्ट्रपती दुजोरा देणे आवश्यक आहे – परत करू शकत नाहीत |
| राज्यपाल मुख्य न्यायाधीशांची नियुक्ती करतात |
राष्ट्रपती मुख्य न्यायाधीशांची नियुक्ती करतात; राज्यपालाची भूमिका नाही |
| उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची राज्य विधानमंडळात देशोधडी |
संसद (दोन्ही सभागृहे) उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची देशोधडी लावते |
| लोकसभा विसर्जित असतानाच अध्यादेश जारी करता येतो |
कधीही जारी करता येतो, दोन्ही सभागृहे अधिवेशनात नसताना वगळता |
| पंचायतांमध्ये महिलांसाठी आरक्षण ३३ % आहे |
३३ % पेक्षा कमी नाही (३३ %) – अधिकही असू शकते |
५ झटपट बहुपर्यायी प्रश्न
१. कोणत्या घटनादुरुस्तीनं प्रस्तावनेत “धर्मनिरपेक्ष” आणि “साम्यवादी” हे शब्द जोडले?
क) २४वी ख) ४२वी ग) ४४वी घ) ७३वी → **उत्तर: ख**२. संसदेच्या दोन अधिवेशनांमधील कमाल अंतर ६ महिन्यांपेक्षा अधिक असू शकत नाही:
क) ३ महिने ख) ४ महिने ग) ६ महिने घ) ९ महिने → **उत्तर: ग**३. भारतात कोणते विधेयक हे पैसे विधेयक म्हणून प्रमाणित करतो?
क) राष्ट्रपती ख) अर्थमंत्री ग) अध्यक्ष घ) नियंत्रक व महालेखापरीक्षक → **उत्तर: ग**४. मूलभूत हक्कांच्या अंमलबजावणीसाठी सर्वोच्च न्यायालय कोणत्या कलमांतर्गत रिट जारी करू शकते?
क) २२६ ख) ३२ ग) १३९ घ) १३१ → **उत्तर: ख**५. ७३वी घटनादुरुस्ती संबंधित आहे:
क) नगरपालिकांशी ख) पंचायती राजाशी ग) सहकारी संस्थांशी घ) जीएसटीशी → **उत्तर: ख**
BETA
