પોલિટી માસ્ટર - ઝડપી પુનરાવર્તન
પોલિટી માસ્ટર - ઝડપી પુનરાવર્તન
એક-વાક્યમાં
- 42મી સુધારણા 1976: “સામાજિકતા”, “ધર્મનિરપેક્ષતા” અને “એકતા” શબ્દો પ્રસ્તાવનામાં ઉમેર્યા.
- કલમ 32: બંધારણનું હૃદય અને આત્મા – બંધારણિક ઉપચારોનો અધિકાર.
- રાષ્ટ્રપતિ શાસન: રાજ્યમાં બંધારણીય વ્યવસ્થા નિષ્ફળ જાય ત્યારે કલમ 356 હેઠળ લાદવામાં આવે છે.
- મની બિલ: માત્ર લોકસભામાં રજૂ થઈ શકે છે અને રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ ફરજિયાત છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટ: 34 ન્યાધીશો (સીજેઆઈ સહિત) – જજીસ (સ્ટ્રેન્થ) ઍક્ટ, 2019 મુજબ.
- 92મી સુધારણા 2003: બોડો, ડોગરી, મૈથિલી અને સંથાલી 8મી અનુસૂચિમાં ઉમેરાયા (કુલ 22).
- ચૂંટણી પંચ: 3 સભ્યોનું સંસ્થાન (1 સીઈસી + 2 ઈસી) – રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિમાય છે.
- અવિશ્વાસ ઠરાવ: માત્ર લોકસભામાં 50 સાંસદોના સમર્થનથી રજૂ થઈ શકે છે.
- DPSP – કલમ 44: નાગરિકો માટે એકસરખો નાગરિક સંહિતા.
- વિત્ત આયોગ: દર પાંચ વર્ષે કલમ 280 હેઠળ રચાય છે.
- જીએસટી કાઉન્સિલ: 101મી બંધારણીય સુધારણાએ કલમ 279A બનાવી; અધ્યક્ષ – કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રી.
- રાષ્ટ્રપતિની દોષારોપણ પ્રક્રિયા: બંને ગૃહોમાં અલગ-અલગ વિશેષ બહુમતી (2/3) જરૂરી.
- રાજ્યસભા: મહત્તમ સભ્યબળ 250; 12 રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિમાય છે (કલમ 80).
- ગ્રામ સભા: બંધારણીય રીતે ફરજિયાત પંચાયતી રાજનો આધાર – કલમ 243.
- CAG: 6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર સુધી (જે પહેલાં હોય) – કલમ 148.
- રાષ્ટ્રીય આપત્તિ: કલમ 352 – માત્ર કેબિનેટના લેખિત સલાહ પર જાહેર થઈ શકે.
- દળવિરોધી કાયદો: 52મી સુધારણા 1985 દ્વારા 10મી અનુસૂચિ ઉમેરાઈ.
- સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાધીશો: 65 વર્ષે નિવૃત્ત; હાઈ કોર્ટના ન્યાધીશો 62 વર્ષે.
- અધ્યાદેશ: સંસદના ફરીથી સત્ર શરૂ થયાના 6 અઠવાડિયા સુધી માન્ય (કલમ 123).
- પંચાયતી રાજ: 73મી સુધારણા 1992; 11મી અનુસૂચિ અને ભાગ IX ઉમેરાયા.
સૂત્રો/નિયમો
| સૂત્ર / નિયમ |
ઉપયોગ |
| 1. વિશેષ બહુમત (સંવિધાન સુધારો) |
હાજર અને મત આપનારાઓના 2/3 + કુલ સભ્યબળના >50 % |
| 2. સામાન્ય બહુમત માટે અસરકારક સભ્યબળ |
કુલ સભ્યસંખ્યાના ≥½ (કોરમ) & મત આપેલા મતોના >50 % |
| 3. મની બિલ પ્રમાણિત કરવું |
સ્પીકરનું પ્રમાણપત્ર = અંતિમ અને ન્યાયિક રીતે પડકારાતું નથી |
| 4. રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણી મૂલ્ય |
ધારાસભ્ય મત = (રાજ્ય વસતિ ÷ 1000) ÷ (કુલ ધારાસભ્યો); સાંસદ મત = 708 |
| 5. કોઈપણ સભાનો કોરમ |
કુલ સભ્યોના 1/10 |
| 6. સુપ્રીમ કોર્ટના રિટ |
5 પ્રકાર – હેબિયસ કોર્પસ, મંડામસ, પ્રોહિબિશન, સર્ટિઓરારી, ક્વો-વોરંટો |
| 7. પંચાયત કાર્યકાળ |
પ્રથમ બેઠકની તારીખથી 5 વર્ષ (કલમ 243E) |
| 8. CJI નિમણૂક |
SCના સિનિયરમોસ્ટ ન્યાયમૂર્તિ (કોલેજિયમ ઓવરરાઇડ નહીં) |
| 9. રાજ્યપદ માટે કટ-ઓફ |
કલમ 3 – સામાન્ય બહુમત + રાષ્ટ્રપતિ બિલ સંબંધિત વિધાનસભાને સંદર્ભિત કરે છે |
| 10. સંયુક્ત બેઠક કલમ |
કલમ 108 – સ્પીકર અધ્યક્ષતા કરે છે, ડેડલોક સ્ટેજ પછી કોઈ સુધારો નહીં |
મેમરી ટ્રિક્સ
- “FIVE H” for Writs: હેબિયસ, મંડામસ, પ્રોહિબિશન, સર્ટિઓરારી, ક્વો-વોરંટો.
- “SC SITS at 65, HC HITS 62” – નિવૃત્તિ વય.
- “356 = State, 352 = Nation, 360 = Money” – આપત્કાલ કલમો.
- “DPSC” – નિર્દેશક સિદ્ધાંતો: DPSP → D (irective) P (rinciples) S (tate) C (hapter 4).
- “12 in RS, 12 in 12th” – 12 નામાંકિત RS સભ્યો અને મૂળ 12 અનુસૂચીઓ.
સામાન્ય ભૂલો
| ભૂલ |
યોગ્ય |
| રાષ્ટ્રપતિ મની બિલ એક વાર પાછું મોકલી શકે છે |
રાષ્ટ્રપતિ અનિવાર્ય રીતે સંમતિ આપે છે – પાછું મોકલી શકતા નથી |
| રાજ્યપાલ CJI ની નિમણૂક કરે છે |
રાષ્ટ્રપતિ CJI ની નિમણૂક કરે છે; રાજ્યપાલની કોઈ ભૂમિકા નથી |
| રાજ્ય વિધાનસભામાં MP ન્યાયાધીશોની દોષસાબિતી |
સંસદ (બંને ગૃહો) હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની દોષસાબિતી કરે છે |
| લોકસભા વિખેરાઈ ગઈ હોય ત્યારે જ અધ્યાદેશ જારી કરી શકાય છે |
કોઈપણ સમયે જારી કરી શકાય છે સિવાય કે જ્યારે બંને ગૃહો સત્રમાં હોય |
| પંચાયતમાં મહિલાઓ માટે અનામત 33 % છે |
33 % કરતાં ઓછું નહીં (33 %) – વધુ પણ હોઈ શકે છે |
5 ઝડપી MCQs
1. કયા સુધારાએ પ્રસ્તાવનામાં “ધર્મનિરપેક્ષ” અને “સામાજિક” શબ્દો ઉમેર્યા?
A) 24મી B) 42મી C) 44મી D) 73મી → **જવાબ: B**2. સંસદના બે સત્રો વચ્ચેનો મહત્તમ અંતર 6 મહિનાથી વધુ ન હોઈ શકે:
A) 3 મહિના B) 4 મહિના C) 6 મહિના D) 9 મહિના → **જવાબ: C**3. ભારતમાં કોણ બિલને મની બિલ તરીકે પ્રમાણિત કરે છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ B) નાણાં મંત્રી C) અધ્યક્ષ D) CAG → **જવાબ: C**4. કયા કલમ હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ મૂળભૂત અધિકારોના અમલ માટે રિટ જારી કરી શકે છે?
A) 226 B) 32 C) 139 D) 131 → **જવાબ: B**5. 73મી સંવિધાનિક સુધારો કયા સાથે સંબંધિત છે?
A) નગરપાલિકાઓ B) પંચાયતી રાજ C) સહકારી સંસ્થાઓ D) GST → **જવાબ: B**
BETA
