कॉम्प्युटर जागरूकता – मास्टर रिव्हिजन शीट
(प्रत्येक RRB परीक्षेसाठी 60 मिनिटांची एकच झडप – NTPC, Group-D, ALP, JE)

=====================================================

SECTION-1 : मूलभूत संकल्पना – टॉप ३०

भाग-२ : सूत्रे व शॉर्टकट्स

1. स्टोरेज एकक: 1 K = 2¹⁰ = 1024; 1 M = 2²⁰; 1 G = 2³⁰; 1 T = 2⁴⁰
2. N बिट्स → 2ᴺ पॅटर्न (उदा. ८ बिट्स = 256 मूल्ये ०-२५५).
3. Baud = चिन्ह/सेकंद; bps = बिट्स/सेकंद; bps = baud × बिट्स/चिन्ह.
4. RAM प्रवेश-वेळ µs→ns: HDD ~१० ms = १०×१०⁶ ns; SSD ~१०० µs = १०⁵ ns; Cache ~१ ns.
5. थ्रूपुट = (डेटा आकार × ८) ÷ वेळ(सेकंद) → Mbps.
6. १ Mbps = १०⁶ bps; १ MBps = ८ Mbps (B=Byte, b=bit).
7. हेक्स→बायनरी: प्रत्येक हेक्स अंकाला ४-बिटने बदला (F = 1111).
8. बायनरी→डेसिमल: bit×2ⁿ ची बेरीज (n उजवीकडून 0 पासून सुरू).
9. टूज कॉम्प्लिमेंट निगेटिव्ह: बिट्स उलटवा +१.
10. डिस्क क्षमता = सिलिंडर × हेड्स × सेक्टर्स × ५१२ B.
11. कलर डेप्थ: २४-बिट → १६.७ M रंग (2²⁴).
12. प्रिंटर ppm रेटिंग: पृष्ठे प्रति मिनिट; जास्त = जलद.
13. MTBF: Mean Time Between Failures ↑ = विश्वासार्हता ↑.
14. बँडविड्थ × विलंब = बँडविड्थ-डिले उत्पादन (TCP विंडो).
15. स्पीड-अप (अम्डाल) = १ ÷ [(१-P) + P/S].

SECTION-3 : 50 अत्यावश्यक माहिती 1 पहिला संगणक: ENIAC (1946) – दशांश, व्हॅक्यूम ट्यूब्स.
2 पहिला मायक्रोप्रोसेसर: Intel 4004 (1971) – 4-बिट.
3 संगणकाचे जनक: चार्ल्स बॅबेज (अ‍ॅनालिटिकल इंजिन).
4 महिला प्रोग्रामर: अ‍ॅडा लवलेस (पहिला अल्गोरिदम).
5 ट्रान्झिस्टर शोध: 1947 बेल लॅब्स (बार्डीन, ब्रॅटन, शॉक्ली).
6 IC शोध: जॅक किल्बी (1958).
7 मूरचा नियम: ट्रान्झिस्टर दर ~2 वर्षांनी दुप्पट.
8 सुपर-कंप्युटर PARAM (भारत) 1991; नवीनतम: PARAM Siddhi-AI.
9 2023 पर्यंतचा सर्वात वेगवान भारतीय सुपरकंप्युटर: PARAM अनंत (NSM अंतर्गत).
10 TOP500 यादी LINPACK बेंचमार्क वापरते.
11 ASCII: 7-बिट (128); विस्तारित 8-बिट (256).
12 युनिकोड: UTF-8 डीफॉल्ट वेब; 32-बिट सर्व स्क्रिप्ट्स व्यापते.
13 www चे पूर्णरूप: World Wide Web; शोधक टिम बर्नर्स-ली (CERN, 1989).
14 HTTP डीफॉल्ट पोर्ट: 80; HTTPS: 443.
15 HTML: Hyper-Text Markup Language.
16 XML डेटा वाहते; JSON API साठी हलके.
17 OSI थर: 7 (Please Do Not Throw Sausage Pizza Away).
18 TCP: विश्वासार्ह, कनेक्शन-ओरिएंटेड; UDP: जलद, कनेक्शन-लेस.
19 IP सध्याचा आवृत्ती: IPv6 (128-बिट); लूपबॅक ::1.
20 Class-A IP: 1-126 (डीफॉल्ट मास्क 255.0.0.0).
21 DHCP: IP आपोआप देतो.
22 DNS पोर्ट: 53; डोमेन↔IP रूपांतरित करतो.
23 SMTP: मेल पाठवतो (पोर्ट 25); POP3 प्राप्त करतो (110); IMAP (143).
24 FTP पोर्ट्स: 20 (डेटा), 21 (कंट्रोल).
25 Telnet पोर्ट 23; SSH सुरक्षित प्रतिस्थापना पोर्ट 22.
26 Wi-Fi 6 (802.11ax) टॉप स्पीड 9.6 Gbps.
27 ब्लूटूथ रेंज: Class-1 100 m; नवीनतम आवृत्ती 5.3.
28 5G पीक डेटा: 20 Gbps; विलंबता 1 ms.
29 भारतनेट: NOFN – 2.5 लाख GPON फायबर गावांपर्यंत.
30 डिजिटल इंडिया 1 जुलै 2015 रोजी सुरू झाला.
31 UMANG अ‍ॅप: Unified Mobile Application for New-age Governance.
32 आधार: 12-अंकीय UIDAI; बायोमेट्रिक.
33 Tally: अकाउंटिंग सॉफ्टवेअर (भारतीय).
34 SAP: जर्मन ERP; मॉड्यूल FI, HR, MM.
35 Oracle: RDBMS; MySQL ओपन-सोर्स Oracle कडेही आहे.
36 SQL पूर्णरूप: Structured Query Language.
37 प्रायमरी की: अद्वितीय, NULL नाही; फॉरेन की पॅरेंटला संदर्भित करते.
38 नॉर्मल फॉर्म्स: 1NF→5NF (BCNF मध्ये).
39 ACID गुणधर्म: Atomicity, Consistency, Isolation, Durability.
40 ब्लॉकचेन: वितरित खाते; SHA-256 हॅश.
41 क्रिप्टोकरन्सी बिटकॉइन निर्माता: सातोशी नाकामोटो (2009).
42 रॅन्समवेअर: डेटा एन्क्रिप्ट करतो, पैसे मागतो; WannaCry 2017.
43 फायरवॉल प्रकार: Packet-filter, Stateful, Proxy, NGFW.
44 अँटीव्हायरस ह्युरिस्टिक: वर्तनावरून अज्ञात शोधते.
45 CAPTCHA: मानव & bot वेगळे करते (Turing test).
46 OCR: Optical Character Recognition.
47 QR-code: 2-D मॅट्रिक्स; 4296 अल्फान्यूम धरते.
48 VoLTE: Voice over LTE; 2G/3G व्हॉइसपेक्षा चांगले.
49 Mirroring: RAID-1; Striping: RAID-0; parity: RAID-5.
50 CMOS बॅटरी: 3 V coin cell; BIOS सेटिंग्ज जिवंत ठेवते.

सेक्शन-4 : मागील वर्षांचे ट्रेंड्स (RRB NTPC & Group-D) • हार्डवेअर-प्रश्न ≈ ३५ % (पोर्ट्स, मेमरी, डिव्हाइसेस)
• सॉफ्टवेअर/OS ≈ २० % (Windows, Linux बूट, फंक्शन)
• MS-Office/शॉर्टकट ≈ १५ % (Word, Excel, PPT)
• नेटवर्किंग/वेब ≈ १० % (HTTP, SMTP, Wi-Fi जन)
• सायबर सिक्युरिटी/संक्षेप ≈ १० %
• DBMS/संख्या प्रणाली ≈ ५ %
• भारत सरकारचे IT योजना ≈ ५ %
वेटेज २०१६-२०२३ CBTs मध्ये अबाधित.

SECTION-5 : 100 ONE-LINER CAPSULE
1 ENIEC चे वजन 27 टन होते.
2 दुसऱ्या पिढीत व्हॅक्यूम ट्यूबांची जागा ट्रांझिस्टरांनी घेतली.
3 तिसरी पिढी: IC; चौथी पिढी: VLSI/मायक्रो.
4 पाचवी पिढी: AI/मायक्रो-समांतर.
5 MICR चेक कोड: ९ अंकी; मुंबई ४००००२ ००७.
6 CRT चे पूर्ण नाव: Cathode Ray Tube.
7 TFT = Thin Film Transistor LCD.
8 LED स्क्रीन Light-Emitting Diodes वापरते.
9 Plasma स्क्रीन आयनाइज्ड वायू; जुनी तंत्रज्ञान.
10 OLED: Organic LED – लवचिक.
11 टच-स्क्रीन प्रकार: Resistive, Capacitive (फोन), IR, SAW.
12 सर्वात हलकी स्टोरेज माध्यम: DNA (प्रायोगिक).
13 Blu-ray: २५ GB सिंगल लेयर; ५० GB ड्युअल.
14 SATA III स्पीड: ६ Gbps.
15 NVMe PCIe ×4 वर ≈ ३.५ GB/s.
16 DDR5 व्होल्टेज: १.१ V (DDR4 १.२ V).
17 कॅश स्तर: L1 < L2 < L3 (आकार↑, वेग↓).
18 रजिस्टर आकार ६४-bit ⇒ १६ EB पर्यंत अ‍ॅड्रेस करू शकतो.
19 RISC: कमी सायकल/इन्स्ट्रक्शन; CISC: जटिल इन्स्ट्रक्शन.
20 पाइपलाइन हॅझर्ड्स: डेटा, कंट्रोल, स्ट्रक्चरल.
21 सुपरस्केलर: प्रति सायकल >१ इन्स्ट्रक्शन जारी करते.
22 USB-C दोन्ही बाजूने लावता येते; १०० W पॉवर पाठवते.
23 Thunderbolt 4: ४० Gbps, ४ डिस्प्ले डेझी-चेन.
24 HDMI प्रकार: ऑडिओ+व्हिडिओ; जास्तीत जास्त ४८ Gbps (ver २.१).
25 DisplayPort २.० ८० Gbps.
26 स्कॅनर युनिट: DPI (dots per inch).
27 प्लॉटर: व्हेक्टर ग्राफिक्स; CAD.
28 3-D प्रिंटर तंत्रज्ञान: FDM, SLA, SLS.
29 बारकोडचा पहिला वापर १९७४ मध्ये (Wrigley gum).
30 QR चा शोध Denso Wave (Japan) १९९४ मध्ये लावला.
31 DPI vs PPI: DPI हार्डवेअर, PPI डिजिटल इमेज.
32 लेझर प्रिंटर भाग: Drum, Toner, Fuser.
33 पेज-डिस्क्रिप्शन लँग्वेज: PostScript, PCL.
34 मल्टीप्रोग्रामिंग: अनेक जॉब्स मेमरीत.
35 मल्टीप्रोसेसिंग: अनेक CPU समांतर.
36 टाइम-शेअरिंग: इंटरॅक्टिव्ह मल्टी-यूजर.
37 थ्रेड vs प्रोसेस: थ्रेड्स अ‍ॅड्रेस स्पेस शेअर करतात.
38 डेडलॉक अटी: Mutual, Hold-wait, No-preempt, Circular.
39 बँकरचा अल्गोरिदम: डेडलॉक टाळण्यासाठी.
40 पेज फॉल्ट: आवश्यक पेज RAM मध्ये नाही.
41 सेगमेंटेशन: व्हेरिएबल-साइज मेमरी तुकड्या.
42 व्हर्च्युअल मेमरी आकार ≤ अ‍ॅड्रेस बस रुंदी.
43 Windows ची पहिली आवृत्ती: १९८५ (MS-DOS shell).
44 Linux चा मॅस्कॉट: Tux पेंग्विन.
45 macOS चा आधार: Darwin (Unix).
46 Android कर्नेल: Linux; iOS कर्नेल: Darwin.
47 ओपन-सोर्स लायसन्स: GPL, Apache, MIT.
48 शेअरवेअर: फ्री ट्राय, नंतर पे.
49 फर्मवेअर अपडेटला “flashing” म्हणतात.
50 डिव्हाइस ड्रायव्हर: OS-कर्नेल मॉड्यूल.
51 प्लग-अँड-प्ले: ऑटो-कॉन्फिग IRQ/DMA.
52 स्प्रेडशीट सेल इंटरसेक्शन: रो-कॉलम.
53 Excel मध्ये अ‍ॅब्सोल्यूट रेफरन्स: $A$1.
54 पिव्हट टेबल: मोठ्या डेटाचे सारांश.
55 VLOOKUP पहिल्या कॉलममध्ये डावे→उजवे शोधते.
56 PowerPoint एक्स्टेंशन: .pptx (Office Open XML).
57 स्लाइड मास्टर: ग्लोबल टेम्पलेट.
58 DBMS = Database + Management System.
59 टपल = रो; अ‍ॅट्रिब्यूट = कॉलम.
60 DDL: CREATE, ALTER, DROP.
61 DML: SELECT, INSERT, UPDATE, DELETE.
62 DCL: GRANT, REVOKE.
63 TCL: COMMIT, ROLLBACK, SAVEPOINT.
64 जॉइन प्रकार: Inner, Left, Right, Full, Self, Cross.
65 व्ह्यू: व्हर्च्युअल टेबल; सुरक्षेसाठी.
66 इंडेक्सिंग शोध वेगवान करते; B-tree सामान्य.
67 SQL वाइल्डकार्ड्स: % (अनेक), _ (एक).
68 टॉप-लेव्हल डोमेन: .gov, .in, .org, .com.
69 URL भाग: protocol://domain:port/path?query.
70 कुकी: ≤ ४ KB; जास्तीत जास्त ५० प्रति डोमेन.
71 फिशिंग: बनावट मेल/वेबसाइट.
72 स्पूफिंग: बनावट सेंडर IP.
73 स्पायवेअर: गुप्तपणे क्रियाकलाप रेकॉर्ड करते.
74 ट्रोजन: वैध दिसते, लपविलेले दुष्कृत.
75 रूटकिट: मालवेअरचे अस्तित्व लपवते.
76 DDoS: Distributed Denial of Service.
77 टू-फॅक्टर: पासवर्ड + OTP/हार्डवेअर.
78 VPN: Virtual Private Network; टनेलिंग.
79 PGP: Pretty Good Privacy; ईमेल एन्क्रिप्शन.
80 HTTPS TLS वापरते (पूर्वी SSL).
81 WPA3 नवीनतम Wi-Fi सिक्युरिटी स्टँडर्ड.
82 BitCoin कॅप: २१ दशलक्ष नाणी.
83 NFT: Non-Fungible Token (मालकी).
84 एज कम्प्युटिंग: डेटा स्रोताजवळ प्रोसेसिंग.
85 फॉग: क्लाउड-टू-थिंग कॉन्टिन्यूअम.
86 Hadoop: HDFS + MapReduce; बिग-डेटा.
87 NoSQL प्रकार: Key-value, Document, Column, Graph.
88 MongoDB BSON दस्तऐवज साठवते.
89 AWS: Amazon Web Services – २००६ सुरुवात.
90 Azure मायक्रोसॉफ्टचे; GCP गुगलचे.
91 SaaS उदा: Gmail; PaaS: Google App Engine; IaaS: EC2.
92 डिजिटल लॉकर: १० MB फ्री स्पेस (gov.in).
93 e-सर्टिफिकेट = DigiLocker जारी = कायदेशीर वैध.
94 SWAYAM: MOOCs प्लॅटफॉर्म (MHRD).
95 JAM Trinity: Jan-Dhan, Aadhaar, Mobile.
96 UPI NPCI ने बनवले; PIN ४-६ अंकी.
97 BHIM अ‍ॅप: Bharat Interface for Money.
98 RuPay: भारतीय कार्ड नेटवर्क; NPCI.
99 FASTag: RFID टोल; ९६ % व्याप्ती २०२३.
100 e-KYC = आधार आधारित पेपरलेस KYC.
101 MeitY: Ministry of Electronics & IT (India).

SECTION-6 : COMMON CONFUSIONS CLEARED | Often Confused | Correct Fact | | RAM vs ROM | RAM ही व्होलेटाइल रीड-राइट आहे; ROM नॉन-व्होलेटाइल रीड-मोस्टली आहे. | | Virus vs Worm | Virus ला होस्ट फाइलची गरज असते; Worm स्वतंत्र असते आणि स्वतः पसरते. | | HTTP vs HTML | HTML ही भाषा आहे; HTTP हे ती ट्रान्सफर करण्यासाठीचे प्रोटोकॉल आहे. | | Firewall vs Antivirus | Firewall ट्रॅफिक ब्लॉक करते; antivirus फाइल्स स्कॅन करते. | | IPv4 loopback | 127.0.0.1 (192.168.x.x नाही). | | 1 KB | 1024 bytes (1000 नाही). | | Mbps vs MBps | 8 Mbps = 1 MBps. | | MS-Word extension | .docx; नवीन परीक्षांमध्ये .doc (2003) नाही. | | GUI vs CUI | GUI मध्ये ग्राफिक्स आणि आयकॉन्स असतात; CUI मध्ये फक्त कमांड. | | Router vs Switch | Router नेटवर्क्स कनेक्ट करतो; Switch LAN आत डिव्हाइसेस कनेक्ट करतो.

SECTION-7 : मेमरी ट्रिक्स 1 7 OSI लेयर्स: “Please Do Not Throw Sausage Pizza Away” – Phys, Datalink, Network, Transport, Session, Presentation, Application.
2 पोर्ट-नंबर्स: 21-FTP, 22-SSH, 25-SMTP, 53-DNS, 80-HTTP, 110-POP, 143-IMAP – वाक्य: “Fifty-two shooters smacked fifty-three heroes, eighty officers, one-ten pops, one-forty-three imaps.”
3 ROM कुटुंब: “Puppy Eats Every Fish” – PROM EPROM EEPROM Flash.
4 RAID लेव्हल्स: 0-Strip, 1-Mirror, 5-Parity; 0=split, 1=twin, 5=add parity star असे चित्र काढा.
5 ACID: “A Cute Indian Dog” – Atomicity, Consistency, Isolation, Durability.
6 डेडलॉक: “M-H-N-C” – Mutual, Hold-Wait, No-preempt, Circular.
7 MS-Office शॉर्टकट्स: Ctrl+S (Save), Ctrl+H (Replace), Ctrl+K (Hyperlink) – “S-H-K” हे ‘shock’ सारखे वाटते → लवकर आठवा.
8 नंबर-सिस्टम रूपांतरणे: Binary→Hex: उजवीकडून 4 ग्रुप करा; Decimal→Binary: 2 ने भागा आणि उरलेले अवशेष स्टॅक करा.
9 कॅश लेव्हल्सचा आकार क्रम: L1 < L2 < L3 – “Little, Large, Largest”.
10 भारतीय सुपरकॉम्प्युटर्स: “PRIDE of PARAM Siddhi-AI” – PARAM मालिका.

SECTION-8 : LAST-HOUR REVISION – TOP-20
1 ENIAC 1946 – पहिला सामान्य.
2 Intel 4004 – पहिला मायक्रो.
3 Charles Babbage – जनक; Ada – पहिली कोडर.
4 CPU = ALU+CU+Registers.
5 मेमरी क्रमवारी: CPU-reg → Cache → RAM → SSD/HDD.
6 स्टोरेज युनिट्स: 1024-आधारित (1000 नव्हे).
7 OSI 7 थर; TCP/IP 4 थर.
8 HTTP-80, HTTPS-443, SMTP-25, FTP-21/20.
9 IPv6 128-bit; लूपबॅक ::1.
10 Wi-Fi 6 (802.11ax); Bluetooth 5.3.
11 Virus/Worm/Trojan/Ransom – फरक ओळखा.
12 Firewall & Antivirus दोन्ही आवश्यक.
13 BIOS/UEFI – पहिले बूट फर्मवेअर.
14 RAID 0-स्पीड, 1-सेफ, 5-बॅलन्स.
15 ACID प्रॉपर्टी – DBMS.
16 SQL: DDL-create/alter, DML-select/insert.
17 MS-Office: Ctrl+S-save, Ctrl+C-copy, Ctrl+V-paste.
18 Cloud: SaaS-Gmail, IaaS-EC2, PaaS-Google App.
19 Digital India 2015; UMANG, DigiLocker, BHIM.
20 झटपट गणित: 8 Mbps = 1 MBps; 1 KB = 1024 B.

आता ही शीट बंद करा, Section-8 पुन्हा एकदा झलक घ्या आणि हॉलमध्ये पाऊल ठेवा – तुम्ही तयार आहात!