কম্পিউটাৰ সচেতনতা – মাষ্টাৰ পুনৰীক্ষণ চিট
(RRB NTPC, Group-D, ALP, JE সকলো পৰীক্ষাৰ বাবে ৬০ মিনিটৰ এটা সম্পূৰ্ণ পুনৰীক্ষণ)

SECTION-1 : CORE CONCEPTS – TOP 30

SECTION-2 : সূত্ৰ আৰু সংক্ষিপ্ত পথ

1. সঞ্চয় একক: 1 K = 2¹⁰ = 1024; 1 M = 2²⁰; 1 G = 2³⁰; 1 T = 2⁴⁰
2. N বিট → 2ᴺ পেটাৰ্ন (উদাহৰণস্বৰূপে 8 বিট = 256 মান 0-255)।
3. Baud = চিহ্ব/ছেকেণ্ড; bps = বিট/ছেকেণ্ড; bps = baud × বিট/চিহ্ব।
4. RAM অ্যাক্সেছ-সময় µs→ns: HDD ~10 ms = 10×10⁶ ns; SSD ~100 µs = 10⁵ ns; Cache ~1 ns।
5. থ্ৰুপুট = (ডাটা আকাৰ × 8) ÷ সময়(ছেকেণ্ড) → Mbps।
6. 1 Mbps = 10⁶ bps; 1 MBps = 8 Mbps (B=Byte, b=bit)।
7. Hex→Binary: প্ৰতিটো হেক্স সংখ্যাক 4-বিটেৰে প্ৰতিস্থাপন কৰক (F = 1111)।
8. Binary→Decimal: বিট×2ⁿ যোগ কৰক (n 0ৰ পৰা ডাঙৰফালে আৰম্ভ)।
9. Two’s complement ঋণাত্মক: বিটবোৰ উলটাই +1 কৰক।
10. ডিস্ক ক্ষমতা = cylinders × heads × sectors × 512 B।
11. ৰঙৰ গভীৰতা: 24-bit → 16.7 M ৰঙ (2²⁴)।
12. প্ৰিন্টাৰ ppm ৰেটিং: প্ৰতি মিনিটত পৃষ্ঠা; অধিক = দ্ৰুত।
13. MTBF: Mean Time Between Failures ↑ = নিৰ্ভৰযোগ্যতা ↑।
14. বেন্ডউইডথ × ডিলে = বেন্ডউইডথ-ডিলে প্ৰডাক্ট (TCP উইণ্ডো)।
15. স্পীড-আপ (Amdahl) = 1 ÷ [(1-P) + P/S]।

SECTION-3 : 50 অবশ্যেই জানিব লগীয়া তথ্য ১ প্ৰথম কম্পিউটাৰ: ENIAC (১৯৪৬) – দশমিক, ভেকুৱাম টিউব। ২ প্ৰথম মাইক্ৰ’প্ৰ’চেছৰ: Intel 4004 (১৯৭১) – ৪-বিট। ৩ কম্পিউটাৰৰ জনক: Charles Babbage (Analytical Engine)। ৪ মহিলা প্ৰোগ্ৰামাৰ: Ada Lovelace (প্ৰথম অ্যালগ’ৰিদম)। ৫ ট্ৰেনজিষ্টৰ আৱিষ্কাৰ: ১৯৪৭ Bell Labs (Bardeen, Brattain, Shockley)। ৬ IC আৱিষ্কাৰ: Jack Kilby (১৯৫৮)। ৭ Moore-ৰ নিয়ম: ট্ৰেনজিষ্টৰ দুগুণ হয় ~২ বছৰত। ৮ সুপাৰ-কম্পিউটাৰ PARAM (ভাৰত) ১৯৯১; সৰ্বশেষ: PARAM Siddhi-AI। ৯ ২০২৩ৰ ভিতৰত ভাৰতৰ সবাতেকৈ দ্ৰুত সুপাৰকম্পিউটাৰ: PARAM Ananta (NSMৰ অধীনত)। ১০ TOP500 তালিকাই LINPACK বেঞ্চমাৰ্ক ব্যৱহাৰ কৰে। ১১ ASCII: ৭-বিট (১২৮); এক্সটেণ্ডেড ৮-বিট (২৫৬)। ১২ Unicode: UTF-8 ডিফল্ট ৱেব; ৩২-বিটে সকলো লিপি আবৰি লয়। ১৩ www-ৰ পূৰ্ণৰূপ: World Wide Web; আৱিষ্কাৰক Tim Berners-Lee (CERN, ১৯৮৯)। ১৪ HTTP ডিফল্ট প’ৰ্ট: ৮০; HTTPS: ৪৪৩। ১৫ HTML: Hyper-Text Markup Language। ১৬ XML তথ্য বহন কৰে; JSON API-বোৰৰ বাবে হালকা। ১৭ OSI স্তৰ: ৭ (Please Do Not Throw Sausage Pizza Away)। ১৮ TCP: নিৰ্ভৰযোগ্য, সংযোগ-ভিত্তিক; UDP: দ্ৰুত, সংযোগ-বিহীন। ১৯ IP বৰ্তমান সংস্কৰণ: IPv6 (১২৮-বিট); লুপবেক ::১। ২০ Class-A IP: ১-১২৬ (ডিফল্ট মাস্ক ২৫৫.০.০.০)। ২১ DHCP: IP স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বৰ্তনা কৰে। ২২ DNS প’ৰ্ট: ৫৩; ডোমেইন↔IP ৰূপান্তৰ কৰে। ২৩ SMTP: মেইল পঠায় (প’ৰ্ট ২৫); POP3 গ্ৰহণ কৰে (১১০); IMAP (১৪৩)। ২৪ FTP প’ৰ্ট: ২০ (ডেটা), ২১ (নিয়ন্ত্ৰণ)। ২৫ Telnet প’ৰ্ট ২৩; SSH নিৰাপদ প্ৰতিস্থাপন প’ৰ্ট ২২। ২৬ Wi-Fi ৬ (৮০২.১১ax) শীৰ্ষ গতি ৯.৬ Gbps। ২৭ ব্লুটুথ পৰিসৰ: Class-1 ১০০ m; সৰ্বশেষ সংস্কৰণ ৫.৩। ২৮ ৫G চূড়ান্ত ডেটা: ২০ Gbps; লেটেন্সি ১ ms। ২৯ BharatNet: NOFN – ২.৫ লাখ GPON ফাইবাৰ গাঁওলৈ। ৩০ Digital India আৰম্ভ ১ জুলাই ২০১৫। ৩১ UMANG এপ: Unified Mobile Application for New-age Governance। ৩২ Aadhaar: ১২-অংকৰ UIDAI; বায়’মেট্ৰিক। ৩৩ Tally: একাউণ্টিং চফ্টৱেৰ (ভাৰতীয়)। ৩৪ SAP: জাৰ্মান ERP; মডিউল FI, HR, MM। ৩৫ Oracle: RDBMS; MySQL মুক্ত উৎস Oracle-ৰো মালিক। ৩৬ SQL-ৰ পূৰ্ণৰূপ: Structured Query Language। ৩৭ প্ৰাইমাৰী কী: অনন্য, NULL নহয়; ফৰেইন কী পিতৃক উল্লেখ কৰে। ৩৮ নৰ্মেল ফৰ্ম: ১NF→৫NF (BCNF মাজত)। ৩৯ ACID বৈশিষ্ট্য: Atomicity, Consistency, Isolation, Durability। ৪০ Blockchain: বিতৰিত লেজাৰ; SHA-256 হ্যাশ। ৪১ ক্ৰিপ্ট’কাৰেন্সি Bitcoin সৃষ্টিকৰ্তা: Satoshi Nakamoto (২০০৯)। ৪২ Ransomware: ডেটা এনক্ৰিপ্ট কৰে, টকা দাবী কৰে; WannaCry ২০১৭। ৪৩ ফায়াৰৱলৰ প্ৰকাৰ: Packet-filter, Stateful, Proxy, NGFW। ৪৪ এণ্টিভাইৰাছ হিউৰিষ্টিক: আচৰণৰ দ্বাৰা অজ্ঞাত শনাক্ত কৰে। ৪৫ CAPTCHA: মানুহ আৰু বট পৃথক কৰে (Turing test)। ৪৬ OCR: Optical Character Recognition। ৪৭ QR-ক’ড: ২-D মেট্ৰিক্স; ৪২৯৬ আলফানিউম ধাৰণ কৰিব পাৰে। ৪৮ VoLTE: Voice over LTE; ২G/৩G ভইচতকৈ উন্নত। ৪৯ Mirroring: RAID-1; Striping: RAID-0; parity: RAID-5। ৫০ CMOS বেটাৰী: ৩ V কইন চেল; BIOS ছেটিংস জীয়াই ৰাখে।

SECTION-4 : পূৰ্ববৰ্ষৰ প্ৰৱণতা (RRB NTPC & Group-D) • হাৰ্ডৱেৰ-প্ৰশ্ন ≈ ৩৫ % (পোৰ্ট, মেমৰি, ডিভাইচ)
• চফ্টৱেৰ/অপাৰেটিং চিষ্টেম ≈ ২০ % (Windows, Linux বুট, ফাংশ্যন)
• MS-Office/শৰ্টকাট ≈ ১৫ % (Word, Excel, PPT)
• নেটৱৰ্কিং/ৱেব ≈ ১০ % (HTTP, SMTP, Wi-Fi জেন)
• চাইবাৰ নিৰাপত্তা/চমুৰূপ ≈ ১০ %
• DBMS/সংখ্যা প্ৰণালী ≈ ৫ %
• ভাৰত চৰকাৰৰ IT আঁচনিসমূহ ≈ ৫ %
ওজন ২০১৬-২০২৩ CBTত অপৰিবৰ্তিত।

SECTION-5 : 100 ONE-LINER CAPSULE
1 ENIC-এ 27 টন ওজন আছিল।
2 ভেকুৱাম টিউববোৰ ট্ৰেনজিষ্টৰেৰে সলনি কৰা হৈছিল (২য় প্ৰজন্ম)।
3 ৩য় প্ৰজন্ম: IC; ৪র্থ প্ৰজন্ম: VLSI/মাইক্ৰো।
৫য় প্ৰজন্ম: AI/অতি-সমান্তৰাল।
4 MICR চেক ক’ড: ৯-অংকৰ; মুম্বাই 400002 007।
5 CRT-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম: Cathode Ray Tube।
6 TFT = Thin Film Transistor LCD।
7 LED স্ক্ৰীনে Light-Emitting Diodes ব্যৱহাৰ কৰে।
8 প্লাজমা স্ক্ৰীন আয়নাইজড গেছ; প্ৰাচীন।
9 OLED: Organic LED – নমনীয়।
10 টাচ-স্ক্ৰীনৰ প্ৰকাৰ: Resistive, Capacitive (ফোন), IR, SAW।
11 সবাতোকৈ হালকা ষ্ট’ৰেজ মিডিয়া: DNA (পৰীক্ষামূলক)।
12 Blu-ray: ২৫ GB একক স্তৰ; ৫০ GB দ্বৈত স্তৰ।
13 SATA III গতি: ৬ Gbps।
14 NVMe PCIe ×4-ত ≈ ৩.৫ GB/s।
15 DDR5 ভোল্টেজ: ১.১ V (DDR4 ১.২ V)।
16 কেশ্য লেভেল: L1 < L2 < L3 (আকাৰ↑, গতি↓)।
17 ৬৪-বিট ৰেজিষ্টাৰ আকাৰ ⇒ ১৬ EB ঠিক কৰিব পাৰে।
18 RISC: প্ৰতি নিৰ্দেশনাত কম চক্ৰ; CISC: জটিল নিৰ্দেশনা।
19 পাইপলাইন বিপদ: ডেটা, নিয়ন্ত্ৰণ, গঠনগত।
20 সুপাৰস্কেলাৰ: চক্ৰত >১ নিৰ্দেশনা জাৰি কৰে।
21 USB-C উভয়দিশে লাগে; ১০০ W পাৱাৰ সাপোৰ্ট কৰে।
22 Thunderbolt 4: ৪০ Gbps, ৪টা ডিসপ্লে ডেইজি-চেইন।
23 HDMI প্ৰকাৰ: অডিও+ভিডিও; সৰ্বাধিক ৪৮ Gbps (ভাৰ্সন ২.১)।
4 Gbps DisplayPort 2.0 ৮০ Gbps।
25 স্কেনাৰ একক: DPI (dots per inch)।
26 প্লটাৰ: ভেক্টৰ গ্ৰাফিক্স; CAD।
27 ৩-D প্ৰিন্টাৰ প্ৰযুক্তি: FDM, SLA, SLS।
28 বাৰক’ড প্ৰথম ব্যৱহাৰ ১৯৭৪ (Wrigley gum)।
29 QR আবিষ্কাৰ কৰিছিল Denso Wave (জাপান) ১৯৯৪।
30 DPI বনাম PPI: DPI হাৰ্ডৱেৰ, PPI ডিজিটেল ইমেজ।
31 লেজাৰ প্ৰিন্টাৰৰ অংশ: Drum, Toner, Fuser।
32 পৃষ্ঠ-বৰ্ণনা ভাষা: PostScript, PCL।
33 মাল্টিপ্ৰোগ্ৰামিং: মেমৰিত বহু কাম।
34 মাল্টিপ্ৰচেছিং: বহু CPU সমান্তৰাল।
35 টাইম-শ্বেয়াৰিং: ইন্টাৰেক্টিভ বহু-ব্যৱহাৰকাৰী।
36 থ্ৰেড বনাম প্ৰচেছ: থ্ৰেডে ঠিকনা স্থান ভাগ কৰে।
37 ডেডলকৰ সৰ্ত: Mutual, Hold-wait, No-preempt, Circular।
38 বেংকাৰৰ অ্যালগ’: ডেডলক এৰাইচল।
39 পেজ ফল্ট: প্ৰয়োজনীয় পেজ RAM-ত নাই।
40 ছেগমেন্টেশ্বন: পৰিবৰ্তনশীল আকাৰৰ মেমৰি খণ্ড।
41 ভাৰ্চুৱেল মেমৰি আকাৰ ≤ ঠিকনা বাছ প্রস্থ।
42 Windows-ৰ প্ৰথম ভাৰ্সন: ১৯৮৫ (MS-DOS শ্বেল)।
43 Linux-ৰ মাচকট: Tux পেংগুইন।
44 macOS-ৰ ভিত্তি: Darwin (Unix)।
45 Android কাৰ্নেল: Linux; iOS কাৰ্নেল: Darwin।
46 ওপেন-চোৰ্স লাইচেন্স: GPL, Apache, MIT।
47 শ্বেয়াৰৱেৰ: বিনামূলীয়া ট্ৰায়, পিছত মূল্য দিয়া।
48 ফাৰ্মৱেৰ আপডেটক “flashing” বোলা হয়।
49 ডিভাইচ ড্ৰাইভাৰ: OS-কাৰ্নেল মডিউল।
50 প্লাগ-এণ্ড-প্লে: স্বয়ংক্ৰিয় IRQ/DMA বিন্যাস।
51 স্প্ৰেডশ্বিট সেল ছেদন: ৰো-কলাম।
52 Excel-ত absolute ref: $A$1।
53 পিভট টেবল: ডেটা সাৰাংশ।
54 VLOOKUP প্ৰথম কলম বাওঁফালে সন্ধান কৰে।
55 PowerPoint এক্সটেন্সন: .pptx (Office Open XML)।
56 স্লাইড মাষ্টাৰ: গ্লোবেল টেমপ্লেট।
57 DBMS = Database + Management System।
58 Tuple = ৰো; Attribute = কলাম।
59 DDL: CREATE, ALTER, DROP।
60 DML: SELECT, INSERT, UPDATE, DELETE।
61 DCL: GRANT, REVOKE।
62 TCL: COMMIT, ROLLBACK, SAVEPOINT।
63 জয়েন প্ৰকাৰ: Inner, Left, Right, Full, Self, Cross।
64 ভিউ: ভাৰ্চুৱেল টেবল; সুৰক্ষাৰ বাবে।
65 ইনডেক্সিং সন্ধান গতি বৃদ্ধি; B-tree সাধাৰণ।
66 SQL wildcard: % (বহু), _ (এক)।
67 টপ-লেভেল ড’মেইন: .gov, .in, .org, .com।
68 URL অংশ: protocol://domain:port/path?query।
69 কুকি: ≤ ৪ KB; সৰ্বাধিক ৫০ প্ৰতি ড’মেইন।
70 ফিচিং: নকল মেইল/ৱেবছাইট।
71 স্পুফিং: জাল প্ৰেৰক IP।
72 স্পাইৱেৰ: গোপনে কাৰ্যকলাপ ৰেকৰ্ড কৰে।
73 ট্ৰোজান: বৈধ দেখা, লুকোৱা恶意।
74 ৰুটকিট: মালৱেৰৰ অস্তিত্ব লুকুৱায়।
75 DDoS: Distributed Denial of Service।
76 টু-ফেক্টৰ: পাছৱৰ্ড + OTP/হাৰ্ডৱেৰ।
77 VPN: Virtual Private Network; টানেলিং।
78 PGP: Pretty Good Privacy; ইমেইল এনক্ৰিপ্সন।
79 HTTPS-ত TLS ব্যৱহাৰ কৰে (পূৰ্ব SSL)।
80 WPA3 সৰ্বশেষ Wi-Fi সুৰক্ষা মানদণ্ড।
81 BitCoin সীমা: ২১ মিলিয়ন কয়েন।
82 NFT: Non-Fungible Token (মালিকানা)।
83 এজ কম্পিউটিং: ডেটা উৎসৰ ওচৰত প্ৰচেস।
84 Fog: ক্লাউড-টু-থিং কন্টিনুয়াম।
85 Hadoop: HDFS + MapReduce; বৃহৎ-ডেটা।
86 NoSQL প্ৰকাৰ: Key-value, Document, Column, Graph।
87 MongoDB BSON ডকুমেণ্ট সঞ্চয় কৰে।
88 AWS: Amazon Web Services – ২০০৬ আৰম্ভণি।
89 Azure মাইক্ৰছফ্টৰ; GCP গুগলৰ।
90 SaaS উদাহৰণ: Gmail; PaaS: Google App Engine; IaaS: EC2।
91 ডিজিটেল লকাৰ: ১০ MB বিনামূলীয়া স্থান (gov.in)।
92 e-চাৰ্টিফিকেট = DigiLockerৰ দ্বাৰা জাৰি = আইনগতভাৱে বৈধ।
93 SWAYAM: MOOCs প্লেটফৰ্ম (MHRD)।
94 JAM ট্ৰিনিটি: Jan-Dhan, Aadhaar, Mobile।
95 UPI NPCI-ৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত; PIN ৪-৬ অংকৰ।
96 BHIM এপ: Bharat Interface for Money।
97 Rupay: ভাৰতীয় কাৰ্ড নেটৱৰ্ক; NPCI।
98 FASTag: RFID টোল; ২০২৩ত ৯৬ % আৱৰণ।
99 e-KYC = Aadhaar-ভিত্তিক কাগজবিহীন KYC।
100 MeitY: Ministry of Electronics & IT (India)।

SECTION-6 : সাধাৰণ বিভ্ৰান্তি দূৰ কৰা | প্রায় বিভ্ৰান্ত হয় | সঠিক তথ্য | | RAM বনাম ROM | RAM অস্থিৰ পঢ়া-লিখা; ROM অস্থিৰহীন পঢ়া-অধিকাংশ। | | ভাইৰাছ বনাম ৱৰ্ম | ভাইৰাছৰ হোষ্ট ফাইলৰ প্ৰয়োজন; ৱৰ্ম স্বয়ংসম্পূৰ্ণ আৰু নিজেই বিস্তাৰ হয়। | | HTTP বনাম HTML | HTML এটা ভাষা; HTML প্ৰেৰণ কৰিবলৈ HTTP এটা প্ৰটকল। | | ফায়াৰৱাল বনাম এণ্টিভাইৰাছ | ফায়াৰৱাল ট্ৰাফিক ব্লক কৰে; এণ্টিভাইৰাছ ফাইল স্কেন কৰে। | | IPv4 লুপবেক | 127.0.0.1 (192.168.x.x নহয়)। | | 1 KB | 1024 বাইট (1000 নহয়)। | | Mbps বনাম MBps | 8 Mbps = 1 MBps। | | MS-Word এক্সটেন্সন | .docx; নতুন পৰীক্ষাত .doc (2003) নহয়। | | GUI বনাম CUI | GUI গ্ৰাফিক্স আইকন; CUI কমান্ডহে। | | ৰাউটাৰ বনাম সুইচ | ৰাউটাৰ নেটৱৰ্ক সংযোগ কৰে; সুইচ LAN-ৰ ভিতৰত ডিভাইচ সংযোগ কৰে।

SECTION-7 : স্মৃতি-ট্ৰিক 1 ৭-টা OSI লেয়াৰ: “Please Do Not Throw Sausage Pizza Away” – Phys, Datalink, Network, Transport, Session, Presentation, Application.
2 পোৰ্ট-নম্বৰ: 21-FTP, 22-SSH, 25-SMTP, 53-DNS, 80-HTTP, 110-POP, 143-IMAP – বাক্য: “Fifty-two shooters smacked fifty-three heroes, eighty officers, one-ten pops, one-forty-three imaps.”
3 ROM পৰিয়াল: “Puppy Eats Every Fish” – PROM EPROM EEPROM Flash.
4 RAID লেভেল: 0-Strip, 1-Mirror, 5-Parity; আঁকিব 0=split, 1=twin, 5=add parity star.
5 ACID: “A Cute Indian Dog” – Atomicity, Consistency, Isolation, Durability.
6 Deadlock: “M-H-N-C” – Mutual, Hold-Wait, No-preempt, Circular.
7 MS-Office শৰ্টকাট: Ctrl+S (Save), Ctrl+H (Replace), Ctrl+K (Hyperlink) – “S-H-K” শুনিলে ‘shock’ → সোনকালে মনত ৰাখিব.
8 সংখ্যা-প্ৰণালী পৰিবৰ্তন: Binary→Hex: ডানৰ পৰা 4-টা গ্ৰুপ কৰা; Decimal→Binary: 2-ৰে ভাগ কৰি অৱশেষ স্তুপ কৰা.
9 কেচ লেভেলৰ আকাৰ ক্ৰম: L1 < L2 < L3 – “Little, Large, Largest”.
10 ভাৰতীয় সুপাৰকম্পিউটাৰ: “PRIDE of PARAM Siddhi-AI” – PARAM শ্ৰেণী.

SECTION-8 : শেষ-ঘণ্টাৰ পুনৰীক্ষণ – শীৰ্ষ-২০ ১ ENIAC ১৯৪৬ – প্ৰথম সাধাৰণ।
২ Intel 4004 – প্ৰথম মাইক্ৰো।
৩ Charles Babbage – জনক; Ada – প্ৰথম কোডাৰ।
৪ CPU = ALU+CU+Registers.
৫ মেমৰী শ্ৰেণীবিন্যাস: CPU-reg → Cache → RAM → SSD/HDD.
৬ স্টোৰেজ একক: ১০২৪-ভিত্তিক (১০০০ নহয়)।
৭ OSI ৭ স্তৰ; TCP/IP ৪ স্তৰ।
৮ HTTP-৮০, HTTPS-৪৪৩, SMTP-২৫, FTP-২১/২০।
৯ IPv6 ১২৮-বিট; লুপবেক ::১।
১০ Wi-Fi ৬ (৮০২.১১ax); Bluetooth ৫.৩।
১১ ভাইৰাছ/ৱৰ্ম/ট্ৰোজান/ৰেন্সম – পাৰ্থক্য জানিব।
১২ ফায়াৰৱাল আৰু এণ্টিভাইৰাছ দুয়োটেৰে প্ৰয়োজন।
১৩ BIOS/UEFI – প্ৰথম বুট ফাৰ্মৱেৰ।
১৪ RAID ০-গতি, ১-সুৰক্ষা, ৫-সমতোলন।
১৫ ACID বৈশিষ্ট্য – DBMS।
১৬ SQL: DDL-create/alter, DML-select/insert।
১৭ MS-Office: Ctrl+S-সংৰক্ষণ, Ctrl+C-কপি, Ctrl+V-পেষ্ট।
১৮ ক্লাউড: SaaS-Gmail, IaaS-EC2, PaaS-Google App।
১৯ Digital India ২০১৫; UMANG, DigiLocker, BHIM।
২০ দ্ৰুত গণিত: ৮ Mbps = ১ MBps; ১ KB = ১০২৪ B।

এতিয়া এই শিট বন্ধ কৰা, Section-8 এবাৰ পুনৰ চকু ফুৰাওক, আৰু হললৈ সোমাওক – আপুনি তৈয়াৰ!