કમ્પ્યુટર જાગૃતિ – માસ્ટર રિવિઝન શીટ
(દરેક RRB પરીક્ષા માટે એક 60 મિનિટનો સ્વીપ – NTPC, Group-D, ALP, JE)

=====================================================

SECTION-1 : CORE CONCEPTS – TOP 30

SECTION-2 : સૂત્રો અને શોર્ટકટ્સ

1. સ્ટોરેજ એકમો: 1 K = 2¹⁰ = 1024; 1 M = 2²⁰; 1 G = 2³⁰; 1 T = 2⁴⁰
2. N બિટ્સ → 2ᴺ પેટર્ન (ઉદા. 8 બિટ્સ = 256 મૂલ્યો 0-255).
3. Baud = symbols/sec; bps = bits/sec; bps = baud × bits/symbol.
4. RAM ઍક્સેસ-ટાઇમ µs→ns: HDD ~10 ms = 10×10⁶ ns; SSD ~100 µs = 10⁵ ns; Cache ~1 ns.
5. થ્રુપુટ = (Data size × 8) ÷ Time(sec) → Mbps.
6. 1 Mbps = 10⁶ bps; 1 MBps = 8 Mbps (B=Byte, b=bit).
7. Hex→Binary: દરેક હેક્સ ડિજિટને 4-bit થી બદલો (F = 1111).
8. Binary→Decimal: bit×2ⁿ નો સરવાળો (n જમણેથી 0 થી શરૂ).
9. Two’s complement નેગેટિવ: બિટ્સ ઉલટાવો +1.
10. ડિસ્ક ક્ષમતા = cylinders × heads × sectors × 512 B.
11. કલર ડેપ્થ: 24-bit → 16.7 M રંગો (2²⁴).
12. પ્રિન્ટર ppm રેટિંગ: pages per minute; વધારે = વધુ ઝડપી.
13. MTBF: Mean Time Between Failures ↑ = વિશ્વસનીયતા ↑.
14. Bandwidth × Delay = Bandwidth-Delay product (TCP વિન્ડો).
15. Speed-up (Amdahl) = 1 ÷ [(1-P) + P/S].

SECTION-3 : 50 MUST-KNOW FACTS 1 પ્રથમ કમ્પ્યુટર: ENIAC (1946) – દશાંશ, વેક્યૂમ ટ્યુબ્સ.
2 પ્રથમ માઇક્રોપ્રોસેસર: Intel 4004 (1971) – 4-bit.
3 કમ્પ્યુટરના પિતા: ચાર્લ્સ બેબેજ (Analytical Engine).
4 લેડી પ્રોગ્રામર: એડા લવલેસ (પ્રથમ અલ્ગોરિધમ).
5 ટ્રાન્ઝિસ્ટર શોધ: 1947 Bell Labs (બાર્ડીન, બ્રેટેન, શોકલી).
6 IC શોધ: જેક કિલ્બી (1958).
7 મૂરનો નિયમ: ટ્રાન્ઝિસ્ટર ~2 વર્ષે બમણા થાય છે.
8 સુપર-કમ્પ્યુટર PARAM (ભારત) 1991; તાજેતરનું: PARAM Siddhi-AI.
9 2023 મુજબ સૌથી ઝડપી ભારતીય સુપરકમ્પ્યુટર: PARAM Ananta (NSM હેઠળ).
10 TOP500 યાદી LINPACK બેન્ચમાર્ક વાપરે છે.
11 ASCII: 7-bit (128); વિસ્તૃત 8-bit (256).
12 Unicode: UTF-8 ડિફોલ્ટ વેબ; 32-bit બધાં સ્ક્રિપ્ટ્સને આવરે છે.
13 www નું સંપૂર્ણ સ્વરૂપ: World Wide Web; શોધક ટિમ બર્નર્સ-લી (CERN, 1989).
14 HTTP ડિફોલ્ટ પોર્ટ: 80; HTTPS: 443.
15 HTML: Hyper-Text Markup Language.
16 XML ડેટા વહન કરે છે; JSON API માટે હલકું છે.
17 OSI લેયર્સ: 7 (Please Do Not Throw Sausage Pizza Away).
18 TCP: વિશ્વસનીય, કનેક્શન-ઓરિએન્ટેડ; UDP: ઝડપી, કનેક્શન-લેસ.
19 IP વર્તમાન આવૃત્તિ: IPv6 (128-bit); લૂપબેક ::1.
20 Class-A IP: 1-126 (ડિફોલ્ટ માસ્ક 255.0.0.0).
21 DHCP: IP આપોઆપ ફાળવે છે.
22 DNS પોર્ટ: 53; ડોમેન↔IP રૂપાંતર કરે છે.
23 SMTP: મેઇલ મોકલે છે (પોર્ટ 25); POP3 મેળવે છે (110); IMAP (143).
24 FTP પોર્ટ્સ: 20 (ડેટા), 21 (કંટ્રોલ).
25 Telnet પોર્ટ 23; SSH સુરક્ષિત વિકલ્પ પોર્ટ 22.
26 Wi-Fi 6 (802.11ax) ટોચની સ્પીડ 9.6 Gbps.
27 બ્લૂટૂથ રેન્જ: Class-1 100 m; તાજેતરની આવૃત્તિ 5.3.
28 5G પીક ડેટા: 20 Gbps; લેટન્સી 1 ms.
29 BharatNet: NOFN – 2.5 લાખ GPON ફાઇબર ગામો સુધી.
30 Digital India શરૂ થયું 1 જુલાઈ 2015.
31 UMANG એપ: Unified Mobile Application for New-age Governance.
32 આધાર: 12-અંક UIDAI; બાયોમેટ્રિક.
33 Tally: એકાઉન્ટિંગ સોફ્ટવેર (ભારતીય).
34 SAP: જર્મન ERP; મોડ્યુલ્સ FI, HR, MM.
35 Oracle: RDBMS; MySQL ઓપન-સોર્સ Oracle દ્વારા માલિકી.
36 SQL સંપૂર્ણ સ્વરૂપ: Structured Query Language.
37 પ્રાઇમરી કી: અનન્ય, NULL નહીં; ફોરેન કી પેરેન્ટને સંદર્ભે છે.
38 નોર્મલ ફોર્મ્સ: 1NF→5NF (BCNF વચ્ચે).
39 ACID ગુણધર્મ: Atomicity, Consistency, Isolation, Durability.
40 બ્લોકચેઇન: વિતરિત લેજર; SHA-256 હેશ.
41 ક્રિપ્ટોકરન્સી બિટકોઇન સર્જક: સતોશી નાકામોટો (2009).
42 રેન્સમવેર: ડેટા એન્ક્રિપ્ટ કરે છે, પૈસા માગે છે; WannaCry 2017.
43 ફાયરવોલ પ્રકારો: Packet-filter, Stateful, Proxy, NGFW.
44 એન્ટિવાયરસ હ્યુરિસ્ટિક: અજાણ્યાને વર્તનથી ઓળખે છે.
45 CAPTCHA: માનવ અને બોટ વિભેદ (Turing test).
46 OCR: Optical Character Recognition.
47 QR-code: 2-D મેટ્રિક્સ; 4296 અલ્ફાન્યુમ રાખે છે.
48 VoLTE: Voice over LTE; 2G/3G વોઇસ કરતાં સારું.
49 Mirroring: RAID-1; Striping: RAID-0; parity: RAID-5.
50 CMOS બેટરી: 3 V કોઇન સેલ; BIOS સેટિંગ્સ જીવંત રાખે છે.

વિભાગ-4 : ગત વર્ષના ટ્રેન્ડ્સ (RRB NTPC અને ગ્રુપ-D) • હાર્ડવેર-પ્રશ્ન ≈ 35 % (પોર્ટ્સ, મેમરી, ડિવાઇસીસ)
• સોફ્ટવેર/OS ≈ 20 % (Windows, Linux બૂટ, ફંક્શન)
• MS-Office/શોર્ટકટ ≈ 15 % (Word, Excel, PPT)
• નેટવર્કિંગ/વેબ ≈ 10 % (HTTP, SMTP, Wi-Fi જન)
• સાઇબર સિક્યોરિટી/સંખ્ષિપ્ત રૂપો ≈ 10 %
• DBMS/નંબર સિસ્ટમ ≈ 5 %
• ભારત સરકારના IT યોજનાઓ ≈ 5 %
વજન 2016-2023 CBTs દરમિયાન બદલાયું નથી.

SECTION-5 : 100 ONE-LINER CAPSULE
1 ENIACનું વજન 27 ટન હતું.
2 વેક્યૂમ ટ્યુબ્સને ટ્રાન્ઝિસ્ટરોએ બદલ્યા (2-જનરેશન).
3 3-જનરેશન: IC; 4-જનરેશન: VLSI/માઇક્રો.
5-જનરેશન: AI/યુ-પેરાલલ.
4 MICR ચેક કોડ: 9-અંક; મુંબઈ 400002 007.
5 CRTનું સંપૂર્ણ નામ: Cathode Ray Tube.
6 TFT = Thin Film Transistor LCD.
7 LED સ્ક્રીન Light-Emitting Diodes વાપરે છે.
8 પ્લાઝ્મા સ્ક્રીન આયનાઇઝ્ડ વાયુ; અપ્રચલિત.
9 OLED: Organic LED – લવચીક.
10 ટચ-સ્ક્રીન પ્રકારો: Resistive, Capacitive (ફોન), IR, SAW.
11 સૌથી હલકી સ્ટોરેજ મીડિયા: DNA (પ્રયોગાત્મક).
12 Blu-ray: 25 GB સિંગલ લેયર; 50 GB ડ્યુઅલ.
13 SATA III સ્પીડ: 6 Gbps.
14 NVMe PCIe ×4 પર ≈ 3.5 GB/s.
15 DDR5 વોલ્ટેજ: 1.1 V (DDR4 1.2 V).
16 કેશ લેવલ્સ: L1 < L2 < L3 (કદ↑, સ્પીડ↓).
17 રજિસ્ટર સાઇઝ 64-bit ⇒ 16 EB સુધી એડ્રેસ કરી શકે.
18 RISC: ઓછા સાયકલ/ઇન્સ્ટ્ર.; CISC: જટિલ ઇન્સ્ટ્ર.
19 પાઇપલાઇન હેન્ઝર્ડ્સ: Data, Control, Structural.
20 સુપરસ્કેલર: એક સાયકલમાં >1 ઇન્સ્ટ્ર. જારી કરે.
21 USB-C રિવર્સિબલ; 100 W પાવર સપોર્ટ.
22 Thunderbolt 4: 40 Gbps, 4 ડિસ્પ્લે ડેઇસી-ચેઇન.
23 HDMI પ્રકાર: ઓડિયો+વિડિયો; મહત્તમ 48 Gbps (વર્ઝન 2.1).
24 DisplayPort 2.0 80 Gbps.
25 સ્કેનર યુનિટ: DPI (dots per inch).
26 પ્લોટર: વેક્ટર ગ્રાફિક્સ; CAD.
27 3-D પ્રિન્ટર ટેક: FDM, SLA, SLS.
28 બારકોડ પ્રથમ વખત 1974 માં વપરાયો (Wrigley gum).
29 QR ને Denso Wave (જાપાન) 1994 માં શોધ્યો.
30 DPI vs PPI: DPI હાર્ડવેર, PPI ડિજિટલ ઇમેજ.
31 લેસર પ્રિન્ટર ભાગો: Drum, Toner, Fuser.
32 પેજ-ડેસ્ક્રિપ્શન ભાષા: PostScript, PCL.
33 મલ્ટિપ્રોગ્રામિંગ: ઘણા જોબ્સ મેમરીમાં.
34 મલ્ટિપ્રોસેસિંગ: ઘણા CPU પેરાલલ.
35 ટાઇમ-શેરિંગ: ઇન્ટરેક્ટિવ મલ્ટિ-યુઝર.
36 થ્રેડ vs પ્રોસેસ: થ્રેડ્સ એડ્રેસ સ્પેસ શેર કરે.
37 ડેડલોક શરતો: Mutual, Hold-wait, No-preempt, Circular.
38 બેન્કરનો અલ્ગો: ડેડલોક ટાળવો.
39 પેજ ફોલ્ટ: જરૂરી પેજ RAM માં નથી.
40 સેગમેન્ટેશન: વેરિએબલ-સાઇઝ મેમરી ચંક્સ.
41 વર્ચ્યુઅલ મેમરી સાઇઝ ≤ એડ્રેસ બસ વિડ્થ.
42 Windows પ્રથમ વર્ઝન: 1985 (MS-DOS shell).
43 Linux માસ્કટ: Tux પેન્ગ્વિન.
44 macOS બેઝ: Darwin (Unix).
45 Android કર્નલ: Linux; iOS કર્નલ: Darwin.
46 ઓપન-સોર્સ લાઇસન્સ: GPL, Apache, MIT.
47 શેરવેર: મફત ટ્રાય, પછી ચૂકવણી.
48 ફર્મવેર અપડેટને “flashing” કહે છે.
49 ડિવાઇસ ડ્રાઇવર: OS-કર્નલ મોડ્યુલ.
50 પ્લગ-એન્ડ-પ્લે: ઓટો-કોન્ફિગ IRQ/DMA.
51 સ્પ્રેડશીટ સેલ ઇન્ટરસેક્શન: પંક્તિ-સ્તંભ.
52 Excel માં absolute ref: $A$1.
53 પિવટ ટેબલ: મોટા ડેટાનું સારાંશ.
54 VLOOKUP પ્રથમ સ્તંભ ડાબે→જમણે શોધે.
55 PowerPoint એક્સ્ટેન્શન: .pptx (Office Open XML).
56 સ્લાઇડ માસ્ટર: ગ્લોબલ ટેમ્પ્લેટ.
57 DBMS = Database + Management System.
58 Tuple = પંક્તિ; Attribute = સ્તંભ.
59 DDL: CREATE, ALTER, DROP.
60 DML: SELECT, INSERT, UPDATE, DELETE.
61 DCL: GRANT, REVOKE.
62 TCL: COMMIT, ROLLBACK, SAVEPOINT.
63 જોઇન પ્રકારો: Inner, Left, Right, Full, Self, Cross.
64 વ્યૂ: વર્ચ્યુઅલ ટેબલ; સુરક્ષા માટે.
65 ઇન્ડેક્સિંગ શોધ ઝડપી બનાવે; B-tree સામાન્ય.
66 SQL વાઇલ્ડકાર્ડ્સ: % (ઘણા), _ (એક).
67 ટોપ-લેવલ ડોમેઇન: .gov, .in, .org, .com.
68 URL ભાગો: protocol://domain:port/path?query.
69 કૂકી: ≤ 4 KB; મહત્તમ 50 પ્રતિ ડોમેઇન.
70 ફિશિંગ: નકલી મેઇલ/વેબસાઇટ.
71 સ્પૂફિંગ: બનાવટી સેન્ડર IP.
72 સ્પાયવેર: ગુપ્ત રીતે પ્રવૃત્તિ રેકોર્ડ કરે.
73 ટ્રોજન: લાગે છે લેજિટિમેટ, છુપાયેલું દુષિત.
74 રૂટકિટ: માલવેરની હાજરી છુપાવે.
75 DDoS: Distributed Denial of Service.
76 ટુ-ફેક્ટર: પાસવર્ડ + OTP/હાર્ડવેર.
77 VPN: Virtual Private Network; ટનલિંગ.
78 PGP: Pretty Good Privacy; ઇમેઇલ એન્ક્રિપ્શન.
79 HTTPS TLS વાપરે (પહેલાં SSL).
80 WPA3 નવીનતમ Wi-Fi સુરક્ષા std.
81 BitCoin કેપ: 21 મિલિયન કોઇન.
82 NFT: Non-Fungible Token (માલિકી).
83 એજ કમ્પ્યુટિંગ: ડેટા સ્ત્રોત નજીક પ્રોસેસ.
84 ફોગ: ક્લાઉડ-ટુ-થિંગ કન્ટિન્યુઅમ.
85 Hadoop: HDFS + MapReduce; બિગ-ડેટા.
86 NoSQL પ્રકારો: Key-value, Document, Column, Graph.
87 MongoDB BSON દસ્તાવેજો સ્ટોર કરે.
88 AWS: Amazon Web Services – 2006 શરૂઆત.
89 Azure માઇક્રોસોફ્ટ દ્વારા; GCP Google દ્વારા.
90 SaaS ઉદા: Gmail; PaaS: Google App Engine; IaaS: EC2.
91 ડિજિટલ લોકર: 10 MB મફત સ્પેસ (gov.in).
92 e-Certificate = DigiLocker દ્વારા જારી = કાયદેસર માન્ય.
93 SWAYAM: MOOCs પ્લેટફોર્મ (MHRD).
94 JAM Trinity: Jan-Dhan, Aadhaar, Mobile.
95 UPI NPCI દ્વારા બનાવેલ; PIN 4-6 અંક.
96 BHIM એપ: Bharat Interface for Money.
97 Rupay: ભારતીય કાર્ડ નેટવર્ક; NPCI.
98 FASTag: RFID ટોલ; 2023 માં 96 % કવરેજ.
99 e-KYC = આધાર આધારિત પેપરલેસ KYC.
100 MeitY: Ministry of Electronics & IT (ભારત).

SECTION-6 : સામાન્ય ગૂંચવણો દૂર | ઘણીવાર ગૂંચવાય છે | સાચું તથ્ય | | RAM vs ROM | RAM વોલેટાઇલ રીડ-રાઇટ છે; ROM નોન-વોલેટાઇલ રીડ-મોસ્ટલી છે. | | વાયરસ vs વોર્મ | વાયરસ હોસ્ટ ફાઇલ જરૂરી; વોર્મ સ્વતંત્ર છે અને પોતે ફેલાય છે. | | HTTP vs HTML | HTML ભાષા છે; HTTP તેને ટ્રાન્સફર કરવાનું પ્રોટોકોલ છે. | | ફાયરવોલ vs એન્ટિવાયરસ | ફાયરવોલ ટ્રાફિક બ્લોક કરે છે; એન્ટિવાયરસ ફાઇલ્સ સ્કેન કરે છે. | | IPv4 લૂપબેક | 127.0.0.1 (192.168.x.x નહીં). | | 1 KB | 1024 બાઇટ્સ (1000 નહીં). | | Mbps vs MBps | 8 Mbps = 1 MBps. | | MS-Word એક્સ્ટેન્શન | .docx; નવી પરીક્ષાઓમાં .doc (2003) નહીં. | | GUI vs CUI | GUI ગ્રાફિક્સ આઇકન્સ; CUI માત્ર કમાન્ડ. | | રાઉટર vs સ્વિચ | રાઉટર નેટવર્ક જોડે છે; સ્વિચ LAN અંદર ડિવાઇસ જોડે છે.

SECTION-7 : મેમરી ટ્રિક્સ
1 7 OSI લેયર્સ: “કૃપા કરીને સોસેજ પિઝા ફેંકી ન દો” – Phys, Datalink, Network, Transport, Session, Presentation, Application.
2 પોર્ટ નંબર્સ: 21-FTP, 22-SSH, 25-SMTP, 53-DNS, 80-HTTP, 110-POP, 143-IMAP – વાક્ય: “બાવન શૂટરોએ પંચાવન હીરોને માર્યા, એંસી ઓફિસરો, એકસો દસ પોપ્સ, એકસો ત્રીસ ઇમેપ્સ.”
3 ROM કુટુંબ: “પપી દરેક માછલી ખાય છે” – PROM EPROM EEPROM Flash.
4 RAID લેવલ્સ: 0-Strip, 1-Mirror, 5-Parity; 0=વિભાજિત, 1=જોડિયા, 5=પેરિટી સ્ટાર ઉમેરો.
5 ACID: “એક સુંદર ભારતીય કૂતરો” – Atomicity, Consistency, Isolation, Durability.
6 ડેડલોક: “M-H-N-C” – Mutual, Hold-Wait, No-preempt, Circular.
7 MS-Office શોર્ટકટ્સ: Ctrl+S (Save), Ctrl+H (Replace), Ctrl+K (Hyperlink) – “S-H-K” ‘શોક’ જેવું લાગે → ઝડપથી યાદ રાખો.
8 નંબર સિસ્ટમ રૂપાંતરણ: બાઈનરી→હેક્સ: જમણેથી 4 જૂથમાં; દશાંશ→બાઈનરી: 2 વડે ભાગો અને બાકી રાખો.
9 કેશ લેવલ્સ કદ ક્રમ: L1 < L2 < L3 – “નાનું, મોટું, સૌથી મોટું”.
10 ભારતીય સુપરકમ્પ્યુટર્સ: “PARAM Siddhi-AIનો ગૌરવ” – PARAM શ્રેણી.

SECTION-8 : અંતિમ કલાકની પુનરાવર્તન – ટોચ-20 1 ENIAC 1946 – પ્રથમ સામાન્ય.
2 Intel 4004 – પ્રથમ માઇક્રો.
3 ચાર્લ્સ બેબેજ – પિતા; એડા – પ્રથમ કોડર.
4 CPU = ALU+CU+રજિસ્ટર્સ.
5 મેમરી હાયરાર્કી: CPU-reg → Cache → RAM → SSD/HDD.
6 સ્ટોરેજ યુનિટ્સ: 1024-આધારિત (1000 નહીં).
7 OSI 7 લેયર્સ; TCP/IP 4 લેયર્સ.
8 HTTP-80, HTTPS-443, SMTP-25, FTP-21/20.
9 IPv6 128-bit; લૂપબેક ::1.
10 Wi-Fi 6 (802.11ax); બ્લૂટૂથ 5.3.
11 વાયરસ/વોર્મ/ટ્રોજન/રેન્સમ – તફાવત જાણો.
12 ફાયરવોલ અને એન્ટિવાયરસ બંને જરૂરી.
13 BIOS/UEFI – પ્રથમ બૂટ ફર્મવેર.
14 RAID 0-સ્પીડ, 1-સેફ, 5-સંતુલન.
15 ACID ગુણધર્મ – DBMS.
16 SQL: DDL-create/alter, DML-select/insert.
17 MS-Office: Ctrl+S-સેવ, Ctrl+C-કોપી, Ctrl+V-પેસ્ટ.
18 ક્લાઉડ: SaaS-Gmail, IaaS-EC2, PaaS-Google App.
19 ડિજિટલ ઇન્ડિયા 2015; UMANG, DigiLocker, BHIM.
20 ઝડપી ગણિત: 8 Mbps = 1 MBps; 1 KB = 1024 B.

હવે આ શીટ બંધ કરો, Section-8 ફરીથી એક નજર કરો, અને હોલમાં પ્રવેશ કરો – તમે તૈયાર છો!