युरोपियनांचे आगमन

१. पोर्तुगीज

आगमन

• भारतात आगमन: १४९८ मध्ये फ्रान्सिस्को डी अल्मेडा यांच्याद्वारे, कालिकत (कोझिकोड) येथे उतरण.
• महत्त्वाच्या घटना:
  • १४९९: पोर्तुगीजांनी कालिकत येथे तळ ठोकला.
  • १५०२: अल्बुकर्क यांनी गोवा काबीज केला, भारतातील पहिला पोर्तुगीज किल्ला स्थापन केला.
  • १५१०: अफोंसो द अल्बुकर्क यांनी दीव काबीज केली.

विस्तार

• नियंत्रित केलेले महत्त्वाचे बंदर:
  • गोवा (१५१०)
  • दीव (१५१०)
  • दमण (१५२२)
  • चाउल (१५३४)
  • मलक्का (१५११)
  • मलक्का सामुद्रधुनी (१५११)
• व्यापारी मार्ग:
  • युरोप, आफ्रिका आणि आशिया दरम्यान व्यापारी मार्ग स्थापन केले.
  • मसाल्यांच्या व्यापारावर (मिरी, लवंग, जायफळ) लक्ष केंद्रित केले.

गव्हर्नर

• अफोंसो द अल्बुकर्क (१५०३–१५१५): भारत आणि आग्नेय आशियातील पोर्तुगीज ताबा वाढवला.
• फ्रान्सिस्को डी अल्मेडा (१५०५–१५०९): भारताचे पहिले व्हाइसरॉय, पोर्तुगीज ईस्ट इंडिया कंपनी स्थापन केली.

इंग्रजांशी संघर्ष

• संघर्षाचे मुख्य मुद्दे:
  • व्यापारी मार्ग आणि बंदरांवर नियंत्रणासाठी स्पर्धा.
  • बंगालच्या उपसागरात आणि हिंदी महासागरात इंग्रज बनाम पोर्तुगीज.
  • स्थानिक राज्यकर्त्यांशी करार करून इंग्रजांनी पोर्तुगीज वर्चस्व कमकुवत करण्याचा प्रयत्न केला.
• महत्त्वाच्या घटना:
  • १६१२: इंग्रजांनी पोर्तुगीजांकडून गोवा काबीज केला.
  • १६१३: सिरमौरचा तह (इंग्रजांनी गंगेकडे प्रवेश सुरक्षित केला).
  • १७४९: इंग्रजांनी पोर्तुगीजांचा चिनसुरा येथील किल्ला काबीज केला.
  • १७५९: इंग्रजांनी पोर्तुगीजांचा चंदननगर येथील किल्ला काबीज केला.

२. डच

आगमन

• भारतात आगमन: १६०५ मध्ये जॅन पीटर्सझून कोएन यांच्याद्वारे, पुलिकट येथे उतरण.
• महत्त्वाच्या घटना:
  • १६०५: पुलिकट येथे कारखाना स्थापन केला.
  • १६१९: नागापट्टणम येथे कारखाना स्थापन केला.
  • १६३३: सुरत येथे कारखाना स्थापन केला.
  • १६३९: मसुलीपट्टणम येथे कारखाना स्थापन केला.

विस्तार

• नियंत्रित केलेले महत्त्वाचे बंदर:
  • पुलिकट
  • नागापट्टणम
  • सुरत
  • मसुलीपट्टणम
  • मलक्का (१६४१)
• व्यापारी मार्ग:
  • मसाले, कापड आणि नंतर अफूच्या व्यापारावर लक्ष केंद्रित केले.
  • १६०२ मध्ये डच ईस्ट इंडिया कंपनी (VOC) स्थापन केली.

यश

• महत्त्वाची यश:
  • हिंदी महासागरात मजबूत नौदल उपस्थिती स्थापन केली.
  • महत्त्वाचे मसाला व्यापारी मार्ग नियंत्रित केले.
  • नवीन शेती पद्धती आणि पिके सुरू केली.
  • डच ईस्ट इंडिया कंपनी (VOC) बांधली, जी जगातील सर्वात शक्तिशाली व्यापारी कंपन्यांपैकी एक होती.

इंग्रजांशी संघर्ष

• संघर्षाचे मुख्य मुद्दे:
  • व्यापारी मार्ग आणि बंदरांवर नियंत्रणासाठी स्पर्धा.
  • बंगालच्या उपसागरात आणि हिंदी महासागरात इंग्रज बनाम डच.
  • करार आणि लष्करी कारवाईद्वारे इंग्रजांनी डच वर्चस्व कमकुवत करण्याचा प्रयत्न केला.
• महत्त्वाच्या घटना:
  • १६३९: इंग्रजांनी डचांचा मसुलीपट्टणम येथील कारखाना काबीज केला.
  • १६६१: लंडनचा तह (इंग्रजांनी पोर्तुगीज राजकुमारी कॅथरिन ऑफ ब्रॅगन्झाशी लग्न केले, यामुळे पोर्तुगीजांनी बॉम्बे इंग्रजांना दिली).
  • १७४० चे दशक: बंगालच्या उपसागरावर नियंत्रणासाठी इंग्रज आणि डच यांच्यात युद्ध झाले.
  • १७५० चे दशक: इंग्रजांनी भारतातील डच प्रभाव हळूहळू हटवला.

३. इंग्रज/ब्रिटिश

आगमन

• भारतात आगमन: १६०८ मध्ये ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी (EIC) द्वारे, सुरत येथे उतरण.
• महत्त्वाच्या घटना:
  • १६०८: सुरत येथे पहिला ब्रिटिश कारखाना स्थापन झाला.
  • १६१२: इंग्रजांनी पोर्तुगीजांकडून गोवा काबीज केला.
  • १६१३: सिरमौरचा तह (इंग्रजांनी गंगेकडे प्रवेश सुरक्षित केला).
  • १६३९: इंग्रजांनी डचांचा मसुलीपट्टणम येथील कारखाना काबीज केला.

प्रारंभिक व्यापार

• महत्त्वाचे व्यापारी उत्पादने:
  • कापड (कॅलिको, मलमल)
  • मसाले (मिरी, लवंग)
  • मौल्यवान धातू
• व्यापार केंद्रे:
  • सुरत
  • मसुलीपट्टणम
  • बॉम्बे (१६६८)
  • कलकत्ता (१६९०)

इतर युरोपियनांशी संघर्ष

• संघर्षाचे मुख्य मुद्दे:
  • इंग्रज बनाम पोर्तुगीज: इंग्रजांनी गोवा (१६१२), चंदननगर (१७५९), आणि चिनसुरा (१७४९) काबीज केले.
  • इंग्रज बनाम डच: इंग्रजांनी मसुलीपट्टणम (१६३९) काबीज केले, आणि डच प्रभाव हळूहळू हटवला.
  • इंग्रज बनाम फ्रेंच: हिंदी महासागरात आणि व्यापारी वर्चस्वासाठी स्पर्धा.
• महत्त्वाच्या घटना:
  • १६६१: लंडनचा तह (इंग्रजांचे पोर्तुगीज राजकुमारीशी लग्न, यामुळे बॉम्बेचा त्याग झाला).
  • १७४०-१७५० चे दशक: भारतातील इंग्रज-फ्रेंच स्पर्धा (उदा., प्लासीची लढाई, १७५७).
  • १७५७: प्लासीची लढाई – बंगालच्या नवाबाविरुद्ध इंग्रजांचा विजय, भारतात ब्रिटिश वर्चस्वाची सुरुवात दर्शवितो.

स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाची तथ्ये (SSC, RRB)

महत्त्वाचे शब्द आणि व्याख्या

पोर्तुगीज, डच आणि ब्रिटिश यांमधील फरक