યુરોપિયનોનું આગમન

1. પોર્ટુગીઝ

આગમન

• ભારતમાં આગમન: 1498 માં ફ્રાન્સિસ્કો ડી આલ્મેડા દ્વારા, કાલિકટ (કોઝિકોડ) માં ઉતર્યા.
• મુખ્ય ઘટનાઓ:
  • 1499: પોર્ટુગીઝોએ કાલિકટમાં એક આધાર સ્થાપ્યો.
  • 1502: અલ્બુકર્કે ગોવા પર કબજો કર્યો, ભારતમાં પ્રથમ પોર્ટુગીઝ કિલ્લો સ્થાપ્યો.
  • 1510: અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કે દિવ પર કબજો કર્યો.

વિસ્તરણ

• મુખ્ય બંદરો પર કબજો:
  • ગોવા (1510)
  • દિવ (1510)
  • દમણ (1522)
  • ચાઉલ (1534)
  • મલાકા (1511)
  • મલાકા સ્ટ્રેટ (1511)
• વેપાર નેટવર્ક:
  • યુરોપ, આફ્રિકા અને એશિયા વચ્ચે વેપાર માર્ગો સ્થાપ્યા.
  • મસાલા વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું (મરચું, લવિંગ, જાયફળ).

ગવર્નરો

• અફોન્સો ડી અલ્બુકર્ક (1503–1515): ભારત અને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયામાં પોર્ટુગીઝ હોલ્ડિંગ્સ વિસ્તૃત કર્યા.
• ફ્રાન્સિસ્કો ડી આલ્મેડા (1505–1509): ભારતના પ્રથમ વાયસરોય, પોર્ટુગીઝ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની સ્થાપી.

બ્રિટિશ સાથે સંઘર્ષ

• સંઘર્ષના મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • વેપાર માર્ગો અને બંદરો પર નિયંત્રણ માટે સ્પર્ધા.
  • બંગાળની ખાડી અને હિન્દ મહાસાગરમાં બ્રિટિશ વિરુદ્ધ પોર્ટુગીઝ.
  • બ્રિટિશોએ સ્થાનિક શાસકો સાથે સંધિઓ દ્વારા પોર્ટુગીઝ પ્રભુત્વને નષ્ટ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
• મુખ્ય ઘટનાઓ:
  • 1612: બ્રિટિશોએ પોર્ટુગીઝ પાસેથી ગોવા કેપ્ચર કર્યું.
  • 1613: સિરમૌરની સંધિ (બ્રિટિશોએ ગંગા પર પ્રવેશ સુરક્ષિત કર્યો).
  • 1749: બ્રિટિશોએ ચિંચુરા પાસે પોર્ટુગીઝ કિલ્લો કેપ્ચર કર્યો.
  • 1759: બ્રિટિશોએ ચંદનનગર પાસે પોર્ટુગીઝ કિલ્લો કેપ્ચર કર્યો.

2. ડચ

આગમન

• ભારતમાં આગમન: 1605 માં જાન પીટર્સઝૂન કૂન દ્વારા, પુલિકટમાં ઉતર્યા.
• મુખ્ય ઘટનાઓ:
  • 1605: પુલિકટમાં એક ફેક્ટરી સ્થાપિત કરી.
  • 1619: નાગાપટ્ટનમમાં એક ફેક્ટરી સ્થાપિત કરી.
  • 1633: સુરતમાં એક ફેક્ટરી સ્થાપિત કરી.
  • 1639: મસૂલિપટ્ટનમમાં એક ફેક્ટરી સ્થાપિત કરી.

વિસ્તરણ

• મુખ્ય બંદરો નિયંત્રિત:
  • પુલિકટ
  • નાગાપટ્ટનમ
  • સુરત
  • મસૂલિપટ્ટનમ
  • મલાક્કા (1641)
• વેપાર નેટવર્ક્સ:
  • મસાલા, કાપડ અને પછી અફીણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.
  • 1602 માં ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની (VOC) સ્થાપિત કરી.

સિદ્ધિઓ

• મુખ્ય સિદ્ધિઓ:
  • હિંદ મહાસાગરમાં મજબૂત નૌકાકીય હાજરી સ્થાપિત કરી.
  • મસાલાના મુખ્ય વેપાર માર્ગો નિયંત્રિત કર્યા.
  • નવી કૃષિ પદ્ધતિઓ અને પાકો રજૂ કર્યા.
  • ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની (VOC) બનાવી, વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી વેપાર કંપનીઓમાંની એક.

બ્રિટિશો સાથે સંઘર્ષ

• સંઘર્ષના મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • વેપાર માર્ગો અને બંદરો પર નિયંત્રણ માટે સ્પર્ધા.
  • બંગાળની ખાડી અને હિંદ મહાસાગરમાં બ્રિટિશ વિરુદ્ધ ડચ.
  • બ્રિટિશોએ સંબંધો અને સૈન્ય કાર્યવાહી દ્વારા ડચ પ્રભુત્વને નષ્ટ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
• મુખ્ય ઘટનાઓ:
  • 1639: બ્રિટિશોએ મસૂલિપટ્ટનમમાં ડચ ફેક્ટરી પર કબજો મેળવ્યો.
  • 1661: લંડનની સંધિ (બ્રિટિશોએ પોર્ટુગીઝ રાજકુમારી કેથરિન ઓફ બ્રાગાન્ઝા સાથે લગ્ન કર્યા, જેના કારણે પોર્ટુગીઝોએ બોમ્બે બ્રિટિશોને સોંપ્યું).
  • 1740ના દાયકા: બ્રિટિશ અને ડચ બંગાળની ખાડી પર નિયંત્રણ માટે લડ્યા.
  • 1750ના દાયકા: બ્રિટિશોએ ધીમે ધીમે ભારતમાં ડચ પ્રભાવને દૂર કર્યો.

3. અંગ્રેજ/બ્રિટિશ

આગમન

• ભારતમાં આગમન: 1608 માં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની (EIC) દ્વારા, સુરતમાં ઉતર્યા.
• મુખ્ય ઘટનાઓ:
  • 1608: સુરતમાં પ્રથમ બ્રિટિશ ફેક્ટરી સ્થાપિત.
  • 1612: બ્રિટિશોએ ગોવા પોર્ટુગીઝ પાસેથી કબજે કર્યું.
  • 1613: સિરમૌરની સંધિ (બ્રિટિશોએ ગંગા નદીની access મેળવી).
  • 1639: બ્રિટિશોએ મસૂલિપટ્ટનમમાં ડચ ફેક્ટરી કબજે કરી.

પ્રારંભિક વેપાર

• મુખ્ય વેપારી ઉત્પાદનો:
  • ટેક્સટાઈલ્સ (કેલિકો, મસલિન)
  • મસાલા (મરચું, લવિંગ)
  • કિંમતી ધાતુઓ
• વેપાર કેન્દ્રો:
  • સુરત
  • મસૂલિપટ્ટનમ
  • બોમ્બે (1668)
  • કલકત્તા (1690)

અન્ય યુરોપિયનો સાથે સંઘર્ષ

• સંઘર્ષના મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • બ્રિટિશ વિરુદ્ધ પોર્ટુગીઝ: બ્રિટિશોએ ગોવા (1612), ચંદનનગર (1759), અને ચિંચુરા (1749) કબજે કર્યા.
  • બ્રિટિશ વિરુદ્ધ ડચ: બ્રિટિશોએ મસૂલિપટ્ટનમ (1639) કબજે કર્યું, અને ધીરે ધીરે ડચ પ્રભાવને દૂર કર્યો.
  • બ્રિટિશ વિરુદ્ધ ફ્રેંચ: હિંદ મહાસાગરમાં અને વેપારના વર્ચસ્વ માટે સ્પર્ધા.
• મુખ્ય ઘટનાઓ:
  • 1661: લંડનની સંધિ (બ્રિટિશોએ પોર્ટુગીઝ રાજકુમારી સાથે લગ્ન કર્યા, જેના કારણે બોમ્બેનો ત્યાગ થયો).
  • 1740ના–1750ના: ભારતમાં આંગ્લો-ફ્રેંચ વિરોધ (ઉદા. પ્લાસીની લડાઈ, 1757).
  • 1757: પ્લાસીની લડાઈ – બંગાળના નવાબ પર બ્રિટિશ વિજય, ભારતમાં બ્રિટિશ વર્ચસ્વની શરૂઆતનો સંકેત.

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મુખ્ય તથ્યો (SSC, RRB)

મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને વ્યાખ્યાઓ

પોર્ટુગીઝ, ડચ અને બ્રિટિશ વચ્ચેના તફાવતો