C.2] प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये

1. जगातील प्रमुख नद्या

1.1. सर्वात लांब नद्या

1.2. भारतीय संदर्भातील सर्वात महत्त्वाच्या नद्या

• गंगा: २,५२५ किमी, उत्तर भारतातून वाहते, पवित्र नदी, शेती आणि संस्कृतीसाठी महत्त्वाची.
• ब्रह्मपुत्र: २,९०० किमी, आसाममधून वाहते, सिंचन आणि जलविद्युत उर्जेसाठी महत्त्वाची.
• गोदावरी: १,४६० किमी, मध्य भारतातून वाहते, “विश्वकर्म्याची नदी” म्हणून ओळखली जाते.
• कावेरी: ८०० किमी, दक्षिण भारतातून वाहते, शेतीसाठी महत्त्वाची.
• नर्मदा: १,३१२ किमी, मध्य भारतातून वाहते, तिच्या जलविद्युत प्रकल्पांसाठी प्रसिद्ध.

1.3. मोठ्या धरणांसह नद्या

2. प्रमुख पर्वतरांगा

2.1. जगातील प्रमुख पर्वतरांगा

2.2. भारतातील महत्त्वाच्या पर्वतरांगा

• हिमालय: २,४०० किमी, भारताची उत्तर सीमा तयार करते, अनेक नद्यांचा उगम.
• पश्चिम घाट: १,६०० किमी, भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरून धावते, जैवविविधतेत समृद्ध.
• पूर्व घाट: १,४०० किमी, भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावरून धावते, पश्चिम घाटापेक्षा कमी सातत्यपूर्ण.
• अरावली: ८०० किमी, राजस्थानमधून धावते, भारतातील सर्वात जुन्या पर्वतरांगांपैकी एक.

3. प्रमुख वाळवंटे

3.1. जगातील प्रमुख वाळवंटे

3.2. भारतातील महत्त्वाची वाळवंटे

• थार वाळवंट: २,००,००० चौ.किमी, ग्रेट इंडियन डेझर्ट म्हणूनही ओळखले जाते, राजस्थानमध्ये स्थित.
• कच्छ वाळवंट: थार वाळवंटाचा भाग, गुजरातमध्ये स्थित.
• चोलिस्तान वाळवंट: पंजाब, पाकिस्तानमध्ये स्थित, भारताला लागून.

4. प्रमुख हिमनद्या

4.1. जगातील प्रमुख हिमनद्या

4.2. भारतातील महत्त्वाच्या हिमनद्या

• गंगोत्री हिमनदी: उत्तराखंडमध्ये स्थित, गंगेचा उगम.
• यमुनोत्री हिमनदी: यमुनेचा उगम, उत्तराखंडमध्ये स्थित.
• भाखरा नांगल धरण: सतलज नदीवर बांधलेले, हिमनदी-पोषित नदीवर बांधलेले.

5. आखाते, सामुद्रधुनी, समुद्र

5.1. प्रमुख आखाते

5.2. प्रमुख सामुद्रधुनी

5.3. प्रमुख समुद्र

6. गवताळ प्रदेश (प्रेरी, सवाना, पाम्पास)

6.1. गवताळ प्रदेशांचे प्रकार

6.2. भारतातील महत्त्वाचे गवताळ प्रदेश

• छोटानागपूर पठार: दख्खनच्या पठाराचा भाग, गवताळ प्रदेश आहेत.
• थार वाळवंट: काही गवताळ प्रदेश आहेत.
• कच्छ वाळवंट: काही गवताळ क्षेत्रे आहेत.
• हिमालयीन प्रदेश: काही भागांमध्ये अल्पाइन गवताळ प्रदेश आहेत.

6.3. स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाची माहिती

• प्रेरी त्यांच्या सुपीक मातीसाठी ओळखल्या जातात आणि ते प्रमुख कृषी प्रदेश आहेत.
• सवाना हे ऋतूनुसार पाऊस आणि अनेक वन्यजीव प्रजातींचे घर असल्यामुळे वैशिष्ट्यीकृत आहेत.
• पाम्पास त्यांच्या समृद्ध कृषी जमिनीसाठी ओळखल्या जातात आणि पशुधनासाठी महत्त्वाच्या आहेत.
• स्टेप्स मध्य आशियामध्ये आढळतात आणि भटक्या पशुपालनासाठी महत्त्वाच्या आहेत.
• वेल्ड्स दक्षिण आफ्रिकेत आढळतात आणि चरण्यासाठी आणि शेतीसाठी वापरले जातात.