C.3] आंतरराष्ट्रीय संघटना, ठिकाणे आणि त्यांची मुख्यालये

1. संयुक्त राष्ट्रे (UN)

1.1 विहंगावलोकन

• स्थापना: २४ ऑक्टोबर १९४५
• मुख्यालय: न्यू यॉर्क, यूएसए
• उद्देश: आंतरराष्ट्रीय सहकार्याला चालना देणे, शांतता आणि सुरक्षा राखणे, राष्ट्रांमध्ये मैत्रीपूर्ण संबंध विकसित करणे आणि मानवी हक्कांचा आदर करण्यास प्रोत्साहन देणे.

1.2 मुख्य अवयव

1.3 संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा समिती (UNSC)

• रचना: १५ सदस्य (५ कायम: यूएसए, रशिया, चीन, यूके, फ्रान्स; १० अकाली, २ वर्षांच्या कार्यकाळासाठी निवडलेले)
• कार्ये: आंतरराष्ट्रीय कायद्याची अंमलबजावणी करणे, लष्करी कारवाईला परवानगी देणे आणि प्रतिबंध लादणे.
• महत्त्वाचे ठराव:
  • ठराव २३३४ (२०१७): व्याप्त प्रदेशातील इस्रायली वसाहतींची निंदा केली.
  • ठराव १९७३ (२०११): लिबियावर नो-फ्लाय झोनला परवानगी दिली.

1.4 संलग्न संस्था

2. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO)

2.1 विहंगावलोकन

• स्थापना: ७ एप्रिल १९४८
• मुख्यालय: जिनिव्हा, स्वित्झर्लंड
• कार्ये: आरोग्याचा प्रचार करणे, मानके निश्चित करणे, तांत्रिक सहाय्य पुरवणे आणि जागतिक आरोग्य प्रवृत्तींवर लक्ष ठेवणे.

2.2 महत्त्वाचे उपक्रम

• जागतिक आरोग्य वेधशाळा (GHO): आरोग्य निर्देशकांवरील डेटा पुरवते.
• जागतिक आरोग्य दिन: ७ एप्रिल रोजी साजरा केला जातो.
• WHO आणीबाणी प्रतिसाद: इबोला प्रादुर्भाव (२०१४) आणि कोविड-१९ साथीचा रोग (२०२०) सारख्या आरोग्य संकटांना प्रतिसाद समन्वयित करते.

3. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF)

3.1 विहंगावलोकन

• स्थापना: २७ डिसेंबर १९४५
• मुख्यालय: वॉशिंग्टन, डी.सी., यूएसए
• कार्ये: जागतिक आर्थिक प्रवृत्तींवर लक्ष ठेवणे, सदस्य देशांना कर्जे पुरवणे आणि आंतरराष्ट्रीय नाणकीय सहकार्याला चालना देणे.

3.2 मुख्य वैशिष्ट्ये

• कोटा प्रणाली: मतदानाची शक्ती आणि आर्थिक योगदान निश्चित करते.
• विशेष आहरण अधिकार (SDRs): सदस्य देशांच्या अधिकृत राखीव रकमेला पूरक म्हणून वापरली जाणारी राखीव चलन.
• महत्त्वाची कर्जे:
  • विस्तारित निधी सुविधा (EFF): आर्थिक संकटातील देशांसाठी.
  • त्वरित वित्तपुरवठा सुविधा (RFF): तातडीच्या आर्थिक गरजांसाठी.

4. जागतिक बँक

4.1 विहंगावलोकन

• स्थापना: २७ डिसेंबर १९४५
• मुख्यालय: वॉशिंग्टन, डी.सी., यूएसए
• कार्ये: विकास प्रकल्पांसाठी आर्थिक आणि तांत्रिक सहाय्य पुरवणे, दारिद्र्य कमी करणे आणि शाश्वत वाढीस प्रोत्साहन देणे.

4.2 मुख्य घटक

• आंतरराष्ट्रीय पुनर्बांधणी आणि विकास बँक (IBRD): मध्यम उत्पन्न आणि कर्जपात्रता असलेल्या कमी उत्पन्नाच्या देशांना कर्जे पुरवते.
• आंतरराष्ट्रीय विकास संस्था (IDA): कमी उत्पन्नाच्या देशांना व्याजमुक्त कर्जे आणि अनुदाने ऑफर करते.
• जागतिक बँक गट (WBG): IBRD, IDA, IFC, MIGA, आणि ICSID यांचा समावेश होतो.

5. प्रादेशिक संघटना

5.1 आसियान (आग्नेय आशियाई राष्ट्रांची संघटना)

• स्थापना: ८ ऑगस्ट १९६७
• मुख्यालय: जकार्ता, इंडोनेशिया
• सदस्य: ब्रुनेई, कंबोडिया, इंडोनेशिया, लाओस, मलेशिया, म्यानमार, फिलिपिन्स, सिंगापूर, थायलंड, व्हिएतनाम
• महत्त्वाचे उपक्रम:
  • आसियान मार्ग: सर्वसमावेशकता, हस्तक्षेप न करणे आणि अनौपचारिक संवादावर भर देते.
  • आसियान मुक्त व्यापार क्षेत्र (AFTA): १९९२ मध्ये स्थापन, व्यापार अडथळे कमी करण्याचे उद्दिष्ट.
  • आसियान+३ (चीन, जपान, दक्षिण कोरिया): आर्थिक सहकार्यावर लक्ष केंद्रित करते.

5.2 युरोपियन युनियन (EU)

• स्थापना: १९५७ (रोमचा करार)
• मुख्यालय: ब्रसेल्स, बेल्जियम
• सदस्य: २७ देश (ब्रिटन ब्रेक्झिट नंतर वगळून)
• मुख्य संस्था:
  • युरोपियन आयोग: EU कायदे प्रस्तावित करते आणि अंमलबजावणी करते.
  • युरोपियन संसद: EU नागरिकांद्वारे निवडली जाते.
  • युरोपियन युनियनची परिषद: सदस्य राष्ट्रांचे प्रतिनिधित्व करते.
  • युरोपियन न्यायालय: EU कायद्याची एकसमान अंमलबजावणी सुनिश्चित करते.
• महत्त्वाचे धोरणे:
  • शेंगेन क्षेत्र: २६ EU देशांमध्ये खुले सीमा.
  • युरोझोन: युरो हे चलन वापरणारे १९ देश.
  • एकल बाजार: वस्तू, सेवा, भांडवल आणि लोकांचे मुक्त संचार.

5.3 सार्क (दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटना)

• स्थापना: ८ डिसेंबर १९८५
• मुख्यालय: काठमांडू, नेपाळ
• सदस्य: अफगाणिस्तान, बांगलादेश, भूतान, भारत, मालदीव, नेपाळ, पाकिस्तान, श्रीलंका
• महत्त्वाचे उपक्रम:
  • सार्क सचिवालय: प्रादेशिक सहकार्य समन्वयित करते.
  • सार्क मानवी हक्क आयोग: मानवी हक्कांचा प्रचार करते.
  • सार्क विकास निधी: दारिद्र्य निर्मूलन आणि पायाभूत सुविधांना पाठबळ देते.

5.4 आफ्रिकन युनियन (AU)

• स्थापना: ९ जुलै २००२ (OAU ची जागा घेतली)
• मुख्यालय: अदिस अबाबा, इथियोपिया
• सदस्य: ५५ देश
• महत्त्वाचे उपक्रम:
  • आफ्रिकन युनियन करार सुरक्षा आणि सहकार्य आफ्रिका (AU-COMESA): शांतता आणि सुरक्षेला चालना देते.
  • आफ्रिकन खंडीय मुक्त व्यापार क्षेत्र (AfCFTA): जगातील सर्वात मोठे मुक्त व्यापार क्षेत्र, २०२१ मध्ये सुरू.
  • आफ्रिकन युनियन शांतता आणि सुरक्षा परिषद (PSC): संघर्षांवर उपाययोजना करते आणि शांततेला प्रोत्साहन देते.

6. स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• UNSC मध्ये वीटो अधिकार असलेले ५ कायम सदस्य आहेत.
• WHO ही एकमेव UN संस्था आहे ज्याकडे आरोग्यावर थेट आदेश आहे.
• IMF आणि जागतिक बँक दोन्हीची मुख्यालये वॉशिंग्टन, डी.सी. येथे आहेत.
• आसियान ही जगातील सर्वात मोठी प्रादेशिक आर्थिक गट आहे.
• EU ची जगातील सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था आहे.
• सार्क मध्ये भारत आणि पाकिस्तान यांचा समावेश आहे, जे प्रमुख दक्षिण आशियाई देश आहेत.
• AU हा क्षेत्रफळानुसार जगातील दुसरा सर्वात मोठा खंड आहे.