जागतिक सांस्कृतिक वारसा स्थळे
C.4] जागतिक सांस्कृतिक वारसा स्थळे
1. युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे यादी आणि महत्त्व
1.1. युनेस्को जागतिक वारसा स्थळांचा परिचय
- युनेस्को (संयुक्त राष्ट्र शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटना) ने 1972 मध्ये जागतिक वारसा करार स्थापन केला.
- जागतिक वारसा यादी ही सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक स्थळांची नोंदणी आहे जी उत्कृष्ट सार्वत्रिक मूल्य असलेली मानली जातात.
- 2024 पर्यंत या यादीत 1,154 स्थळे समाविष्ट आहेत, त्यापैकी 1,122 सांस्कृतिक स्थळे, 1,002 नैसर्गिक स्थळे आणि 24 मिश्र स्थळे आहेत.
- जागतिक वारसा समिती (पॅरिस, फ्रान्स येथे मुख्यालय) या स्थळांच्या निवडीची आणि व्यवस्थापनाची जबाबदारी सांभाळते.
1.2. जागतिक वारसा यादीत समावेशासाठीची निकष
| निकष | वर्णन |
|---|---|
| i | मानवी सर्जनशील प्रतिभेचे उत्कृष्ट कृतीचे प्रतिनिधित्व करते |
| ii | जगातील कालावधीत किंवा सांस्कृतिक क्षेत्रात मानवी मूल्यांची महत्त्वाची देवाणघेवाण प्रदर्शित करते |
| iii | सांस्कृतिक परंपरा किंवा संस्कृतीची अद्वितीय किंवा अपवादात्मक साक्ष देते |
| iv | पारंपारिक मानवी वसाहत, जमीन वापर किंवा समुद्री क्षेत्राचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे जे एखाद्या संस्कृतीचे किंवा सभ्यतेचे प्रतिनिधित्व करते |
| v | उत्कृष्ट सार्वत्रिक महत्त्वाच्या घटना, जिवंत परंपरा, कल्पना, विश्वास किंवा कलात्मक अभिव्यक्तीशी संबंधित आहे |
| vi | उत्कृष्ट नैसर्गिक घटना समाविष्ट करते, किंवा अपवादात्मक नैसर्गिक सौंदर्य आणि सौंदर्यदृष्ट्या महत्त्वाची आहे |
| vii | पृथ्वीच्या इतिहासातील प्रमुख टप्प्यांचे प्रतिनिधित्व करणारे उत्कृष्ट उदाहरण आहे |
| viii | महत्त्वपूर्ण पारिस्थितिक महत्त्वाच्या नैसर्गिक आवासाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे |
| ix | जैविक विविधतेच्या संवर्धनासाठी सर्वात महत्त्वाचे आणि महत्त्वपूर्ण नैसर्गिक आवास समाविष्ट करते |
| x | नैसर्गिक सौंदर्य आणि सौंदर्यदृष्ट्या महत्त्वाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे |
1.3. युनेस्को जागतिक वारसा स्थळांचे महत्त्व
- सांस्कृतिक संरक्षण: अपरिवर्तनीय सांस्कृतिक वारशाचे नुकसान किंवा नाशापासून संरक्षण करते.
- पर्यटन आणि अर्थव्यवस्था: पर्यटन आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणाद्वारे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना देते.
- शिक्षण आणि जागरूकता: विविध संस्कृती आणि नैसर्गिक वातावरणाची जागतिक समज आणि कदर वाढवते.
- पर्यावरण संवर्धन: शाश्वत विकास आणि नैसर्गिक संसाधनांच्या संवर्धनास प्रोत्साहन देते.
1.4. स्पर्धा परीक्षांसाठी (एसएससी, आरआरबी) मुख्य तथ्ये
- जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट केलेले पहिले स्थळ 1983 मध्ये ताजमहाल होते.
- भारताची जागतिक वारसा यादीत 40 स्थळे आहेत (2024 पर्यंत), त्यापैकी 20 सांस्कृतिक स्थळे, 11 नैसर्गिक स्थळे आणि 9 मिश्र स्थळे आहेत.
- काजीरंगा राष्ट्रीय उद्यान हे 1985 मध्ये जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळ म्हणून नोंदणीकृत झालेले पहिले भारतीय स्थळ होते.
- ताजमहाल हे भारतातील सर्वात जास्त भेट दिले जाणारे जागतिक वारसा स्थळ आहे.
- चंपानेर-पावागड अर्किओलॉजिकल पार्क हे 2016 मध्ये भारतातील पहिले मिश्र स्थळ म्हणून नोंदणीकृत झालेले स्थळ होते.
1.5. भारतातील काही उल्लेखनीय युनेस्को स्थळे
| स्थळ | समावेशाचे वर्ष | प्रकार | महत्त्व |
|---|---|---|---|
| ताजमहाल | 1983 | सांस्कृतिक | प्रेमाचे आणि मुघल वास्तुकलेचे स्मारक |
| अजिंठा लेणी | 1983 | सांस्कृतिक | प्राचीन बौद्ध खोदीव लेणी |
| एलोरा लेणी | 1983 | सांस्कृतिक | हिंदू, बौद्ध आणि जैन मंदिरे असलेले युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ |
| खजुराहो स्मारक समूह | 1986 | सांस्कृतिक | चंदेल राजवंशाची मंदिरे |
| सूर्य मंदिर, कोणार्क | 1986 | सांस्कृतिक | सूर्य देवतेस समर्पित मंदिर |
| लाल किल्ला | 1987 | सांस्कृतिक | दिल्लीतील मुघल कालीन किल्ला |
| फतेहपूर सिक्री | 1986 | सांस्कृतिक | अकबराने बांधलेले मुघल शहर |
| छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस | 1987 | सांस्कृतिक | माजी व्हिक्टोरिया टर्मिनस, व्हिक्टोरियन आणि भारतीय वास्तुकलेचे मिश्रण |
| महाबलीपुरम येथील स्मारक समूह | 1984 | सांस्कृतिक | खोदीव मंदिरे असलेले प्राचीन बंदर शहर |
| खजुराहो स्मारक समूह | 1986 | सांस्कृतिक | चंदेल राजवंशाची मंदिरे |
| छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस | 1987 | सांस्कृतिक | माजी व्हिक्टोरिया टर्मिनस, व्हिक्टोरियन आणि भारतीय वास्तुकलेचे मिश्रण |
| महाबलीपुरम येथील स्मारक समूह | 1984 | सांस्कृतिक | खोदीव मंदिरे असलेले प्राचीन बंदर शहर |
| काजीरंगा राष्ट्रीय उद्यान | 1985 | नैसर्गिक | एकशिंगी गेंड्यांचे निवासस्थान |
| मानस वन्यजीव अभयारण्य | 1985 | नैसर्गिक | आसाममधील जैवविविधतेचे हॉटस्पॉट |
| सुंदरबन | 1997 | नैसर्गिक | मॅंग्रोव्ह जंगले आणि रॉयल बंगाल वाघाचे निवासस्थान |
| पश्चिम घाट | 2010 | नैसर्गिक | समृद्ध वनस्पती आणि प्राणिसृष्टी असलेले जैवविविधतेचे हॉटस्पॉट |
| ग्रेट हिमालयन नॅशनल पार्क | 2014 | नैसर्गिक | हिमाचल प्रदेशातील संवर्धन क्षेत्र |
| केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान | 1985 | नैसर्गिक | महत्त्वाचे पक्षी अभयारण्य |
| निलगिरी जैवविविधता क्षेत्र | 1991 | नैसर्गिक | दक्षिण भारतातील जैवविविधतेचे हॉटस्पॉट |
| नंदा देवी राष्ट्रीय उद्यान | 1988 | नैसर्गिक | उत्तराखंडातील पर्वतीय परिसंस्था |
| मानस वन्यजीव अभयारण्य | 1985 | नैसर्गिक | आसाममधील जैवविविधतेचे हॉटस्पॉट |
| सुंदरबन | 1997 | नैसर्गिक | मॅंग्रोव्ह जंगले आणि रॉयल बंगाल वाघाचे निवासस्थान |
| पश्चिम घाट | 2010 | नैसर्गिक | समृद्ध वनस्पती आणि प्राणिसृष्टी असलेले जैवविविधतेचे हॉटस्पॉट |
| ग्रेट हिमालयन नॅशनल पार्क | 2014 | नैसर्गिक | हिमाचल प्रदेशातील संवर्धन क्षेत्र |
| केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान | 1985 | नैसर्गिक | महत्त्वाचे पक्षी अभयारण्य |
| निलगिरी जैवविविधता क्षेत्र | 1991 | नैसर्गिक | दक्षिण भारतातील जैवविविधतेचे हॉटस्पॉट |
| नंदा देवी राष्ट्रीय उद्यान | 1988 | नैसर्गिक | उत्तराखंडातील पर्वतीय परिसंस्था |
1.6. सामान्यतः विचारले जाणारे प्रश्न (एसएससी, आरआरबी)
-
प्र: भारतातील कोणते स्थळ जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळ म्हणून प्रथम नोंदणीकृत झाले?
उ: काजीरंगा राष्ट्रीय उद्यान (1985) -
प्र: भारतातील कोणते स्थळ “प्रेमाचे मंदिर” म्हणून ओळखले जाते?
उ: ताजमहाल (1983) -
प्र: भारतातील कोणते स्थळ मिश्र स्थळ म्हणून प्रथम नोंदणीकृत झाले?
उ: चंपानेर-पावागड अर्किओलॉजिकल पार्क (2016) -
प्र: भारतातील कोणते स्थळ त्याच्या खोदीव मंदिरांसाठी प्रसिद्ध आहे आणि ते युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहे?
उ: एलोरा लेणी (1983) -
प्र: भारतातील कोणते स्थळ व्हिक्टोरियन आणि भारतीय वास्तुकलेच्या अद्वितीय मिश्रणासाठी ओळखले जाते?
उ: छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (1987) -
प्र: भारतातील कोणते स्थळ रॉयल बंगाल वाघाचे निवासस्थान आहे?
उ: सुंदरबन (1997) -
प्र: भारतातील कोणते स्थळ जैवविविधतेचे हॉटस्पॉट आहे आणि ते पश्चिम घाटाचा भाग आहे?
उ: पश्चिम घाट (2010) -
प्र: भारतातील कोणते स्थळ एकशिंगी गेंड्यांसाठी प्रसिद्ध आहे?
उ: काजीरंगा राष्ट्रीय उद्यान (1985) -
प्र: भारतातील कोणते स्थळ हिमाचल प्रदेशातील संवर्धन क्षेत्र आहे?
उ: ग्रेट हिमालयन नॅशनल पार्क (2014) -
प्र: भारतातील कोणते स्थळ पक्षी अभयारण्य आहे आणि ते जागतिक वारसा स्थळ देखील आहे?
उ: केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान (1985)
BETA
