C.3] ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ

1. ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ (UN)

1.1 ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

• ਸਥਾਪਿਤ: 24 ਅਕਤੂਬਰ 1945
• ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ: ਨਿਊਯਾਰਕ, ਅਮਰੀਕਾ
• ਉਦੇਸ਼: ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ, ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿੱਤਰਤਾਪੂਰਨ ਸੰਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ।

1.2 ਮੁੱਖ ਅੰਗ

1.3 UN ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਰਿਸ਼ਦ (UNSC)

• ਸੰਰਚਨਾ: 15 ਮੈਂਬਰ (5 ਸਥਾਈ: ਅਮਰੀਕਾ, ਰੂਸ, ਚੀਨ, UK, ਫਰਾਂਸ; 10 ਗੈਰ-ਸਥਾਈ, 2 ਸਾਲ ਲਈ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)
• ਕੰਮ: ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣੀ ਅਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਉਣੀਆਂ।
• ਮੁੱਖ ਮਤੇ:
  • ਮਤਾ 2334 (2017): ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ।
  • ਮਤਾ 1973 (2011): ਲੀਬੀਆ ਉੱਤੇ ਨੋ-ਫਲਾਈ ਜ਼ੋਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।

1.4 ਸੰਬੰਧਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ

2. ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ (WHO)

2.1 ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

• ਸਥਾਪਿਤ: 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1948
• ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ: ਜਨੀਵਾ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ
• ਕੰਮ: ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ, ਮਿਆਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ, ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ।

2.2 ਮੁੱਖ ਪਹਲ

• ਗਲੋਬਲ ਹੈਲਥ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ (GHO): ਸਿਹਤ ਸੰਕੇਤਕਾਂ ਉੱਤੇ ਡਾਟਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਦਿਵਸ: 7 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• WHO ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਰਿਸਪਾਂਸ: 2014 ਵਿੱਚ ਈਬੋਲਾ ਬ੍ਰੇਕਆਉਟ ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਮਾਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਿਹਤ ਐਮਰਜੈਂਸੀਆਂ ਲਈ ਜਵਾਬ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

3. ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੂਦਰਾ ਕੋਸ਼ (IMF)

3.1 ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

• ਸਥਾਪਿਤ: 27 ਦਸੰਬਰ 1945
• ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ: ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ., ਯੂਐਸਏ
• ਕੰਮ: ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ, ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੂਦਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ।

3.2 ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

• ਕੋਟਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਵੋਟਿੰਗ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਯੋਗਦਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
• ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਚਣ ਅਧਿਕਾਰ (SDRs): ਰਿਜ਼ਰਵ ਮੁਦਰਾ ਜੋ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਰਿਜ਼ਰਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਮੁੱਖ ਕਰਜ਼ੇ:
  • ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਫੰਡ ਸਹੂਲਤ (EFF): ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਜੋ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਹਨ।
  • ਤੇਜ਼ ਵਿੱਤੀ ਸਹੂਲਤ (RFF): ਤੁਰੰਤ ਵਿੱਤੀ ਲੋੜਾਂ ਲਈ।

4. ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ

4.1 ਅਵਲੋਕਨ

• ਸਥਾਪਿਤ: 27 ਦਸੰਬਰ 1945
• ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ: ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ., ਯੂ.ਐਸ.ਏ.
• ਕੰਮ: ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣਾ, ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ।

4.2 ਮੁੱਖ ਅੰਸ਼

• ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬੈਂਕ (IBRD): ਮੱਧ-ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟਯੋਗ ਘੱਟ-ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ (IDA): ਘੱਟ-ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਜ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
• ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਗਰੁੱਪ (WBG): IBRD, IDA, IFC, MIGA ਅਤੇ ICSID ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

5. ਖੇਤਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ

5.1 ASEAN (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਠਨਾ)

• ਸਥਾਪਿਤ: 8 ਅਗਸਤ 1967
• ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ: ਜਕਾਰਤਾ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ
• ਸਦੱਸ: ਬਰੂਨੇਈ, ਕੰਬੋਡੀਆ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਲਾਓਸ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਮਿਆਂਮਾਰ, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਵੀਅਤਨਾਮ
• ਮੁੱਖ ਪਹਲਾਂ:
  • ਅਸੀਅਨ ਤਰੀਕਾ: ਸੰਮਤੀ, ਗੈਰ-ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਅਣਔਪਚਾਰਿਕ ਗੱਲਬਾਤ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
  • ਅਸੀਅਨ ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਖੇਤਰ (AFTA): 1992 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਵਪਾਰਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼।
  • ਅਸੀਅਨ+3 (ਚੀਨ, ਜਪਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ): ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ।

5.2 ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ (EU)

• ਸਥਾਪਿਤ: 1957 (ਰੋਮ ਦੀ ਸੰਧੀ)
• ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ: ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼, ਬੈਲਜੀਅਮ
• ਸਦੱਸ: 27 ਦੇਸ਼ (ਬ੍ਰੈਗਜ਼ਿਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ UK ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ)
• ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ:
  • ਯੂਰਪੀ ਕਮਿਸ਼ਨ: EU ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀ ਹੈ।
  • ਯੂਰਪੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ: EU ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
  • ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਦੀ ਕੌਂਸਲ: ਮੈਂਬਰ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
  • ਯੂਰਪੀ ਨਿਆਂ ਅਦਾਲਤ: EU ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਇੱਕਸਾਰ ਲਾਗੂਆਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
• ਮੁੱਖ ਨੀਤੀਆਂ:
  • ਸ਼ੈਂਗੇਨ ਖੇਤਰ: 26 EU ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ।
  • ਯੂਰੋਜ਼ੋਨ: 19 ਦੇਸ਼ ਜੋ ਯੂਰੋ ਨੂੰ ਮੁਦਰਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
  • ਇੱਕਲਾ ਬਜ਼ਾਰ: ਮਾਲ, ਸੇਵਾਵਾਂ, ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤ ਆਵਾਜਾਈ।

5.3 ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਸੰਘ (SAARC)

• ਸਥਾਪਿਤ: 8 ਦਸੰਬਰ 1985
• ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ: ਕਾਠਮਾਂਡੂ, ਨੇਪਾਲ
• ਸਦੱਸ: ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਭੂਟਾਨ, ਭਾਰਤ, ਮਾਲਦੀਵ, ਨੇਪਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ
• ਮੁੱਖ ਪਹਲਾਂ:
  • SAARC ਸਕੱਤਰੇਤ: ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸਮਨਵੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  • SAARC ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ: ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  • SAARC ਵਿਕਾਸ ਫੰਡ: ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

5.4 ਅਫਰੀਕੀ ਸੰਘ (AU)

• ਸਥਾਪਿਤ: 9 ਜੁਲਾਈ 2002 (OAU ਦੀ ਥਾਂ ਲਿਆ)
• ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ: ਅਦੀਸ ਅਬਾਬਾ, ਇਥੋਪੀਆ
• ਸਦੱਸ: 55 ਦੇਸ਼
• ਮੁੱਖ ਪਹਲਾਂ:
  • ਅਫਰੀਕੀ ਸੰਘ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤਾ (AU-COMESA): ਅਮਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  • ਅਫਰੀਕੀ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਖੇਤਰ (AfCFTA): ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਖੇਤਰ, 2021 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
  • ਅਫਰੀਕੀ ਸੰਘ ਅਮਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਰਿਸ਼ਦ (PSC): ਟਕਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

6. ਮੁਕਾਬਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

• UNSC ਦੇ 5 ਸਥਾਈ ਮੈਂਬਰਾਂ ਕੋਲ ਵੀਟੋ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।
• WHO ਇੱਕੋ ਇੱਕ UN ਏਜੰਸੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।
• IMF ਅਤੇਵਰਲਡ ਬੈਂਕ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, D.C. ਵਿੱਚ ਹੈ।
• ASEAN ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੇਤਰੀ ਆਰਥਿਕ ਸਮੂਹ ਹੈ।
• EU ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।
• SAARC ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੇਸ਼ ਹਨ।
• AU ਰਕਬੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਹੈ।