ન્યાયિક સમીક્ષા

બંધારણીય જોગવાઈઓ

• કલમ 13 ભારતના બંધારણનું:

  • રાજ્યને કોઈપણ કાયદો બનાવવાથી રોકે છે જે મૂળભૂત અધિકારોને દૂર કરે છે અથવા ઘટાડે છે.
  • સુપ્રીમ કોર્ટને કોઈપણ આવા કાયદાને રદ જાહેર કરવાનો અધિકાર આપે છે.

• કલમ 226:

  • હાઈકોર્ટોને મૂળભૂત અધિકારોના અમલ માટે રિટ જારી કરવાની સત્તા આપે છે.

• કલમ 32:

  • સુપ્રીમ કોર્ટને મૂળભૂત અધિકારોના અમલ માટે રિટ જારી કરવાની સત્તા આપે છે.
  • ડૉ. બી.આર. આંબેડકર દ્વારા ઘણીવાર બંધારણનું “હૃદય અને આત્મા” કહેવામાં આવે છે.

મૂળઢાંચાની ખ્યાલ

• ખ્યાલ રજૂ કર્યો: 1973, કેસવાનંદ ભારતી વિ. કેરળ રાજ્ય કેસમાં.
  • ચુકાદો: સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે મૂળઢાંચાનો સિદ્ધાંત બંધારણનો ભાગ છે અને તેમાં સુધારો કરી શકાય નહીં.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • મૂળઢાંચામાં બંધારણનો આધિપત્ય, ધર્મનિરપેક્ષતા, લોકશાહી, કાયદાનું શાસન અને મૂળભૂત અધિકારોનો સમાવેશ થાય છે.
  • તે ન્યાયિક રીતે બનાવેલો સિદ્ધાંત છે, બંધારણમાં સ્પષ્ટ રીતે ઉલ્લેખિત નથી.
  • તે સંસદીય સાર્વભૌમતાની સામે ચેક તરીકે કાર્ય કરે છે.

પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ તથ્યો

• મહત્વપૂર્ણ કેસ: કેસવાનંદ ભારતી વિ. કેરળ રાજ્ય, 1973.
• મૂળઢાંચાનો સિદ્ધાંત ન્યાયિક સમીક્ષાનો આધારભૂત પથ્થર છે.
• કલમ 13 ન્યાયિક સમીક્ષા માટે મુખ્ય બંધારણીય જોગવાઈ છે.
• ન્યાયિક સમીક્ષા મૂળભૂત અધિકારોની રક્ષા અને બંધારણીય આધિપત્ય જાળવવા માટેનું સાધન છે.

ન્યાયિક સક્રિયતા

વ્યાખ્યા અને વ્યાપ

• ન્યાયિક સક્રિયતા એ અદાલતો દ્વારા બંધારણની એવી રીતે વ્યાખ્યા કરવાની પ્રથા છે જેમાં ન્યાયિક સત્તાનો વ્યાપ વિસ્તરે છે.
• તેમાં ન્યાયપાલિકા સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય મુદ્દાઓને હલ કરવામાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે.
• તેને ઘણીવાર ન્યાયિક સંયમ સાથે વિરુદ્ધ રાખવામાં આવે છે, જ્યાં ન્યાયપાલિકા પોતાની ભૂમિકાને કાયદાના લખાણ મુજબ મર્યાદિત રાખે છે.

મુખ્ય લક્ષણો

• પ્રોએક્ટિવ વ્યાખ્યા: અદાલતો બંધારણની એવી રીતે વ્યાખ્યા કરે છે જે સમકાલીન મૂલ્યો અને સામાજિક જરૂરિયાતોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
• સામાજિક ન્યાય: અદાલતો ઘણીવાર શિક્ષણ, પર્યાવરણ અને માનવ અધિકાર જેવા ક્ષેત્રોમાં હસ્તક્ષેપ કરે છે.
• જાહેર હિત અરજી (PIL): ન્યાયિક સક્રિયતા માટેનું મહત્વપૂર્ણ સાધન છે, જે વ્યક્તિઓને અદાલતોમાં ફરિયાદોના નિવારણ માટે અભિગમ કરવાની મંજૂરી આપે છે.
• નવા અધિકારોની રચના: અદાલતોએ બંધારણમાં સ્પષ્ટ રીતે ઉલ્લેખિત ન હોય તેવા અધિકારોને માન્યતા આપી છે, જેમ કે ગોપનીયતાનો અધિકાર, ગૌરવ સાથે જીવનનો અધિકાર વગેરે.

મહત્વપૂર્ણ કેસો અને ઉદાહરણો

પરીક્ષા માટે મુખ્ય તથ્યો

• ન્યાયિક સક્રિયતાને ઘણીવાર ન્યાયિક સીમાઓ ઓળંગવા માટે ટીકા થાય છે.
• પીઆઈએલ ન્યાયિક સક્રિયતાનું મુખ્ય સાધન છે.
• ગોપનીયતાનો અધિકાર 2017માં માન્ય થયો.
• જીવન અને જીવિકાનો અધિકાર 1985માં માન્ય થયો.
• ન્યાયિક સક્રિયતા સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં ચર્ચાનો વિષય છે, જેને ઘણીવાર સંવિધાનિક કાયદા અને માનવ અધિકાર સાથે જોડવામાં આવે છે.

તફાવતો: ન્યાયિક સમીક્ષા વિ. ન્યાયિક સક્રિયતા

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે સારાંશ

• ન્યાયિક સમીક્ષા એ બંધારણને અનુરૂપ કાયદાઓ હોય તે સુનિશ્ચિત કરવાનું બંધારણીય સાધન છે.
• મૂળભૂત રચના સિદ્ધાંત સંસદને બંધારણના મૂળ સિદ્ધાંતોને નુકસાન પહોંચાડે તે રીતે સુધારો કરતા અટકાવે છે.
• ન્યાયિક સક્રિયતા માં ન્યાયપાલિકા સામાજિક અને રાજકીય બાબતોમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે.
• PIL ન્યાયિક સક્રિયતા માટે મુખ્ય સાધન છે.
• મહત્વપૂર્ણ કેસો: કેસવાનંદ ભારતી (1973), વિશાકા (1997), પુત્તસ્વામી (2017), નવતેજ સિંહ જોહર (2018).