વીમા ક્ષેત્ર
વીમા ક્ષેત્ર – રેલ્વે પરીક્ષાઓ માટે સંપૂર્ણ GK
1. સંક્ષિપ્ત વિહંગાવલોકન
વીમો = જોખમ-સ્થાનાંતરણ પદ્ધતિ જે IRDAI (1999) દ્વારા નિયમિત થાય છે. ભારત = 14મું સૌથી મોટું બજાર (વૈશ્વિક હિસ્સો ≈1.7 %; Swiss Re 2023).
2. ઝડપી-તથ્ય કોષ્ટક
| પરિમાણ | આંકડો (FY 2022-23) |
|---|---|
| કુલ પ્રીમિયમ (જીવન + બિન-જીવન) | ₹10.8 લાખ કરોડ |
| જીવન ઘનતા | ₹2,299 પ્રતિ વ્યક્તિ |
| બિન-જીવન ઘનતા | ₹1,071 પ્રતિ વ્યક્તિ |
| પ્રવેશ (કુલ) | GDP ના 4.0 % |
| વીમા કંપનીઓની સંખ્યા | 68 (24 જીવન, 28 સામાન્ય, 16 ફક્ત સ્વાસ્થ્ય) |
| FDI મર્યાદા | 74 % (સ્વયંસંચાલિત; 2021) |
3. મહત્વના પગથિયા અને તારીખો
| વર્ષ | ઘટના |
|---|---|
| 1818 | પ્રથમ ભારતીય જીવન પોલિસી—ઓરિએન્ટલ લાઇફ ઇન્શ્યોરન્સ કંપની (અનિતા ભવસર) |
| 1870 | બોમ્બે મ્યુચ્યુઅલ (પ્રથમ ભારતીય વીમાકર્તા) |
| 1912 | ઇન્ડિયન લાઇફ એશ્યોરન્સ કંપનીઝ એક્ટ |
| 1956 | LIC રાષ્ટ્રીયકૃત (1 સપ્ટેમ્બર); 245 કંપનીઓ વિલીન |
| 1971 | સામાન્ય વીમાનું રાષ્ટ્રીયકરણ (GIBC રચના) |
| 1972 | GIC સમાવેશ (1 જાન્યુઆરી 1973) |
| 1993 | મલ્હોત્રા કમિટી ⇒ ઉદારીકરણ |
| 1999 | IRDA કાયદો પસાર (29 ડિસેમ્બર) |
| 2000 | IRDAI સૂચિત (19 એપ્રિલ); ખાનગી પ્રવેશ (ICICI પ્રુડેન્શિયલ પ્રથમ) |
| 2012 | LIC IPO જાહેર (બજેટ 2021-22); લિસ્ટેડ 17 મે 2022 |
| 2021 | FDI મર્યાદા 74 % (વીમા સુધારા કાયદો) |
| 2023 | બીમા સુગમ—પ્રસ્તાવિત રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ |
4. નિયામકો અને સંસ્થાઓ
| સંસ્થા | મુખ્યમથક | અધ્યક્ષ (01-01-2024 સુધી) |
|---|---|---|
| IRDAI | હૈદરાબાદ | શ્રી દેબાશિષ પાંડા |
| LIC | મુંબઈ | શ્રી સિદ્ધાર્થ મોહન્તી |
| GIC Re | મુંબઈ | શ્રી રામસ્વામી અથપ્પન |
| NIACL | મુંબઈ | શ્રી T. C. સુસીલ કુમાર |
5. જાહેર-ક્ષેત્રના વીમાકર્તાઓ (બિન-જીવન)
| કંપની | સંક્ષિપ્ત | સ્થાપના | સ્લોગન |
|---|---|---|---|
| ન્યૂ ઇન્ડિયા એશ્યોરન્સ | NIACL | 1919 | “ભારતના પ્રમુખ સામાન્ય વીમાકર્તા” |
| ઓરિએન્ટલ ઇન્શ્યોરન્સ | OICL | 1947 | “પૃથ્વી, અગ્નિ, જળ, આકાશ – હમ હૈં ના” |
| નેશનલ ઇન્શ્યોરન્સ | NICL | 1906 | “ભારતના પ્રથમ સામાન્ય વીમાકર્તા” |
| યુનાઇટેડ ઇન્ડિયા ઇન્શ્યોરન્સ | UIICL | 1938 | “યુનાઇટેડ ઇન્ડિયા સાથે નિશ્ચિંત રહો” |
6. બજાર-હિસ્સાનો સ્નેપશોટ (FY 22)
| વિભાગ | નેતા | હિસ્સો |
|---|---|---|
| જીવન | LIC | 63 % |
| ખાનગી જીવન | SBI Life | 9 % |
| બિન-જીવન | NIACL (જાહેર) | 14 % |
| ખાનગી બિન-જીવન | ICICI લોમ્બાર્ડ | 9 % |
7. સરકારી યોજનાઓ
| યોજના | શરૂઆત | પ્રીમિયમ | લાભ |
|---|---|---|---|
| PMJJBY | 9 મે 2015 | ₹330/વર્ષ | ₹2 લાખ જીવન કવર |
| PMSBY | 9 મે 2015 | ₹12/વર્ષ | ₹2 લાખ આકસ્મિક મૃત્યુ |
| આયુષ્માન ભારત | 23 સપ્ટેમ્બર 2018 | — | ₹5 લાખ સ્વાસ્થ્ય/કુટુંબ |
| PMFBY | 2016 | 1.5-2 % પાક પ્રીમિયમ | સંપૂર્ણ દાવો |
8. એક-લાઈન રિવિઝન બુલેટ્સ
- વીમા પ્રવેશ = પ્રીમિયમ/GDP; ઘનતા = પ્રીમિયમ/વસ્તી.
- “ઉબેરિમાએ ફિડેઈ” = અત્યંત સદ્ભાવનાનો સિદ્ધાંત.
- બેંકએશ્યોરન્સ = બેંકો વીમો વેચે છે (ભારતમાં પ્રથમ–2002, SBI-લાઇફ).
- પુનર્વીમો = વીમાકર્તાઓ માટે વીમો; GIC Re (1972) એકમાત્ર રાષ્ટ્રીય પુનર્વીમાકર્તા.
- લોયડ્સ ઓફ લંડન ≠ કંપની; તે એક બજાર છે.
- ભંડોળ પર્યાપ્તતા ગુણોત્તર ભારતમાં = 1.5 (IRDAI).
- પાક વીમાનું નામ બદલી “PM ફસલ બીમા યોજના” 2016માં.
- ભારતની પ્રથમ સ્વતંત્ર સ્વાસ્થ્ય વીમાકર્તા—સ્ટાર હેલ્થ (2006).
- ECGC = નિકાસ ક્રેડિટ ગેરંટી કોર્પોરેશન (1957) નિકાસકર્તાઓ માટે.
- ઇન્શ્યોરન્સ સમાધાન—IRDAIનું ઓનલાઈન ફરિયાદ પોર્ટલ.
15+ MCQs (રેલ્વે પેટર્ન)
1. LICનું રાષ્ટ્રીયકરણ કયા વર્ષે થયું હતું?
Ans. 1956
2. IRDAIનું મુખ્યમથક ક્યાં સ્થિત છે?
Ans. હૈદરાબાદ
3. ભારતીય વીમા કંપનીઓમાં વર્તમાન FDI મર્યાદા કેટલી છે?
Ans. 74 %
4. વીમા ઉદારીકરણની ભલામણ કરનારી સમિતિના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
Ans. R. N. મલ્હોત્રા
5. ભારતની સૌથી જૂની અસ્તિત્વમાં રહેલી સામાન્ય વીમા કંપની કઈ છે?
Ans. નેશનલ ઇન્શ્યોરન્સ કંપની (1906)
6. આકસ્મિક મૃત્યુ કવર માટે PMSBY હેઠળ પ્રીમિયમ કેટલું છે?
Ans. ₹12 વાર્ષિક
7. ભારતનો એકમાત્ર રાષ્ટ્રીય પુનર્વીમાકર્તા કોણ છે?
Ans. GIC Re
8. FY 22માં, નવા બિઝનેસ પ્રીમિયમમાં LICનો બજાર હિસ્સો લગભગ કેટલો હતો?
Ans. 63 %
9. ભારતમાં વીમા કંપનીઓ કયા કાયદા હેઠળ ચાલે છે?
Ans. વીમા કાયદો, 1938 (સુધારો 2021)
10. 2000 પછી કામગીરી શરૂ કરનારી પ્રથમ ખાનગી જીવન વીમા કંપની?
Ans. ICICI પ્રુડેન્શિયલ લાઇફ
11. IRDAI દ્વારા નિર્ધારિત ન્યૂનતમ ભંડોળ પર્યાપ્તતા ગુણોત્તર કેટલો છે?
Ans. 1.5
12. “યુનાઇટેડ ઇન્ડિયા સાથે નિશ્ચિંત રહો” ટેગલાઇન કોની છે?
Ans. યુનાઇટેડ ઇન્ડિયા ઇન્શ્યોરન્સ
13. વીમા ઘનતા કેવી રીતે માપવામાં આવે છે?
Ans. પ્રતિ વ્યક્તિ પ્રીમિયમ (વસ્તી)
14. PMJJBY કેટલું જોખમ કવર પૂરું પાડે છે?
Ans. મૃત્યુ પર ₹2 લાખ
15. કઈ PSU સામાન્ય વીમા કંપની 1919માં સ્થાપવામાં આવી હતી?
Ans. ન્યૂ ઇન્ડિયા એશ્યોરન્સ
16. ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ “બીમા સુગમ” કોણે પ્રસ્તાવિત કર્યું છે?
Ans. IRDAI
17. નિકાસ ક્રેડિટ વીમો કોણ પૂરો પાડે છે?
Ans. ECGC
રિવિઝન શૉર્ટકટ્સ (છેલ્લી મિનિટ)
- 1818 → ઓરિએન્ટલ લાઇફ (પ્રથમ પોલિસી)
- 1956 → LIC જન્મ (1 સપ્ટેમ્બર)
- 1999 → IRDA કાયદો
- 2000 → ખાનગી વીમાકર્તાઓ પ્રવેશે
- 74 % → FDI મર્યાદા (2021)
- ₹330 → PMJJBY; ₹12 → PMSBY
- 1.5 → ભંડોળ પર્યાપ્તતા ધોરણ
- હૈદરાબાદ → IRDAI HQ
- GIC Re → પુનર્વીમાકર્તા
- પ્રવેશ 4 %; ઘનતા ₹3,370 (જીવન+બિન-જીવન)
BETA
