FDI વિરુદ્ધ FII – ભારતમાં વિદેશી રોકાણ
1. FDI અને FII શું છે?
| પરિમાણ | FDI (વિદેશી પ્રત્યક્ષ રોકાણ) | FII (વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણ) |
|---|---|---|
| હિસ્સો અને નિયંત્રણ | ≥ 10 % મતદાન શક્તિ; વ્યવસ્થાપન નિયંત્રણ | < 10 % મતદાન શક્તિ; માત્ર પોર્ટફોલિયો |
| પ્રવેશ માર્ગ | સ્વચાલિત / સરકાર (મંજૂરી) | 1992 થી 100 % સ્વચાલિત |
| સાધનો | ઇક્વિટી, CCPS, CCD, જોઇંટ વેન્ચર, WOS, LLPs | ઇક્વિટી, ડિબેંચર, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, ETF |
| અવધિ | લાંબા ગાળાનું (સરેરાશ 5-7 વર્ષ) | ટૂંકી થી મધ્યમ (1-12 મહિના) |
| નિયમનકાર | DPIIT + RBI + SEBI (લિસ્ટેડ માટે) | SEBI + RBI |
| લક્ષ્ય | વાસ્તવિક-ક્ષેત્રની સંપત્તિઓ | મૂડી-બજાર સિક્યોરિટીઝ |
| પુનઃપ્રતિપાદન | લોક-ઇન (જો હોય તો) પછી મુક્ત | STT/કેપિટલ-ગેઇન ટેક્સ ચૂકવ્યા પછી મુક્ત |
2. માઇલસ્ટોન અને તારીખો (યાદ રાખવા જરૂરી)
| તારીખ | ઘટના | તથ્ય |
|---|---|---|
| 1991 જુલાઈ | નવી ઔદ્યોગિક નીતિ | FDI ઉદારીકરણ શરૂ થાય છે |
| 1992 જાન્યુઆરી | ભારતે શેર બજાર ખોલી | SEBI નોંધણી સાથે FII મંજૂર |
| 1997 | FEMA એ FERA ની જગ્યા લીધો | વર્તમાન-ખાતા રૂપાંતરણક્ષમતા |
| 2000 | પ્રથમ FDI નીતિ જારી | DPIIT (ત્યારે DIPP) માસ્ટર સર્ક્યુલર |
| 2014 નવેમ્બર | “મેક ઇન ઇન્ડિયા” શરૂ | 25 ક્ષેત્રો 100 % FDI માટે ખુલ્લા |
| 2016 નવેમ્બર | FIPB ને રદ કરવામાં આવ્યો | 90 % + હવે સ્વચાલિત માર્ગ દ્વારા |
| 2017 એપ્રિલ | GST અમલમાં આવ્યો | ભારતને એક સામાન્ય બજાર બનાવે છે |
| 2020 એપ્રિલ | નવો FDI નિયમ | સરહદી દેશોના રોકાણને સરકારી મંજૂરી જરૂરી |
| 2021 ઓક્ટોબર | રૂ 4 લાખ કરોડ | વાર્ષિક FDI પ્રવાહ પ્રથમ વાર આંકડો ઓળંગ્યો |
| 2022 મે | PLI યોજના 2.0 | ઉત્પાદન FDI ને વેગ આપે છે |
3. FDI ઇક્વિટી પ્રવાહ – ટોપ યોગદાનકર્તાઓ (RBI-DPIIT)
| રેંક 2022-23 | દેશ | % શેર | ક્ષેત્ર | % શેર |
|---|---|---|---|---|
| 1 | સિંગાપોર | 30 % | કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર અને હાર્ડવેર | 20 % |
| 2 | મોરિશિયસ | 22 % | સેવાઓ (વિત્તીય, R&D) | 15 % |
| 3 | USA | 10 % | ટ્રેડિંગ (ઇ-કોમર્સ) | 13 % |
| 4 | નેધરલેન્ડ્સ | 7 % | ઓટોમોબાઇલ | 8 % |
| 5 | જાપાન | 6 % | કન્સ્ટ્રક્શન | 7 % |
કુલ FDI ઇક્વિટી FY 22-23: US $ 46.0 bn
સંચિત (એપ્રિલ 2000-માર્ચ 23): US $ 919 bn
4. લિસ્ટેડ કંપનીઓમાં FPI/FII મર્યાદાઓ
| સાધન | સામાન્ય મર્યાદા | ક્ષેત્રીય મર્યાદા (ઉદાહરણ) |
|---|---|---|
| ઇક્વિટી શેર | ચૂકવેલ મૂડીનો 24 % | PSU બેંકોમાં 30 %, વીમામાં 49 % |
| કોર્પોરેટ બોન્ડ | કોઈ મર્યાદા નહીં (ECB ધોરણો અંદર) | – |
| G-Sec | આઉટસ્ટેન્ડિંગ સ્ટોકનો 6 % | – |
5. ઝડપી-સંદર્ભ કોષ્ટક – માર્ગો અને મર્યાદાઓ
| ક્ષેત્ર | સ્વચાલિત માર્ગ મર્યાદા | તેનાથી આગળ મંજૂરી જરૂરી |
|---|---|---|
| રક્ષણ | 74 % | 100 % |
| ટેલિકોમ | 100 % | – |
| રેલવે | 100 % | – |
| સિવિલ એવિએશન | 100 % (બ્રાઉનફીલ્ડ >49 % ને સરકારી મંજૂરી) | |
| ખાનગી બેંકિંગ | 74 % (49 % સ્વચાલિત) | |
| વીમો | 74 % | 100 % |
| ઇ-કોમર્સ માર્કેટપ્લેસ | 100 % | ઇન્વેન્ટરી મોડલમાં FDI નહીં |
| પ્રિન્ટ મીડિયા | 26 % | – |
| મલ્ટી-બ્રાન્ડ રિટેલ | 51 % | સરકાર + સ્થાનિક સોર્સિંગ |
6. છેલ્લી ક્ષણના સુધારણા માટે એક-વાક્યો
- FDI ન્યૂનતમ 10 % મતદાન શક્તિ; FII હંમેશા < 10 %.
- FIPB (વિદેશી રોકાણ પ્રોત્સાહન બોર્ડ) 2017 માં રદ કરવામાં આવ્યો.
- DPIIT ત્રિમાસિક FDI બુલેટિન જારી કરે છે.
- ભારત-મોરિશિયસ DTAA (1983) કારણે મોરિશિયસ માર્ગ પ્રાધાન્ય પામેલો.
- FII હવે 2014 ના SEBI નિયમો હેઠળ FPI (વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકાર) તરીકે ઓળખાય છે.
- NSDL અને CDSL એ FPI એકાઉન્ટ્સના કસ્ટોડિયન છે.
- FDI મૂડી સંપત્તિઓનું સર્જન કરે છે; FII માત્ર નાણાકીય મૂડી આપે છે.
- 2021 થી RRB (પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકો) માં 100 % FDI મંજૂર.
- “પ્રેસ નોટ 3 (2020)” ને પડોશી દેશોના FDI સરકારી માર્ગને આધીન બનાવ્યા.
- સૌથી વધુ માસિક FDI: US $ 8.4 bn (ઓક્ટોબર 2020).
- FY 22-23 માં રાજ્યોમાં ગુજરાત FDI ગંતવ્યમાં ટોચ પર.
- FEMA ઉલ્લંઘન એનફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) દ્વારા સંભાળવામાં આવે છે.
- નિધિ કંપનીમાં FDI મર્યાદા 0 % છે – સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત.
- 2020 થી G-Sec માં FPI રોકાણ સંપૂર્ણપણે સુલભ માર્ગ (FAR) માં સમાવિષ્ટ છે.
- ડિવિડેન્ડ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન ટેક્સ 2020 માં રદ કરવામાં આવ્યો; હવે ક્લાસિકલ સિસ્ટમ.
7. MCQ કોર્નર (રેલ્વે પરીક્ષા પેટર્ન)
Q1. FDI તરીકે ગણાવા માટે ન્યૂનતમ મતદાન શક્તિ છે:
જવાબ: 10 %
Q2. ભારતમાં FPI/FII નું નિયમન કરનારી સંસ્થા કઈ છે?
જવાબ: SEBI
Q3. FIPB કયા વર્ષે રદ કરવામાં આવ્યો હતો?
જવાબ: 2017
Q4. ભારતમાં FDI ઇક્વિટી માટે સૌથી વધુ સ્રોત-દેશ (FY 22-23) છે:
જવાબ: સિંગાપોર
Q5. મલ્ટી-બ્રાન્ડ રિટેલમાં 51 % થી આગળ FDI કયા માર્ગ હેઠળ છે?
જવાબ: સરકારી માર્ગ
Q6. FEMA એ FERA ની જગ્યા લીધી:
જવાબ: 1997 (1-6-2000 નાં રોજ અમલમાં આવ્યો)
Q7. લિસ્ટેડ ભારતીય કંપનીમાં FPI રોકાણની મર્યાદા છે:
જવાબ: 24 % (બોર્ડ દ્વારા ક્ષેત્રીય મર્યાદા સુધી વધારી શકાય)
Q8. કયા ક્ષેત્રમાં FDI સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે?
જવાબ: લોટરી અને જુગાર, નિધિ કંપની, ચીટ ફંડ
Q9. ભારતે US $ 100 bn નો વાર્ષિક FDI પ્રવાહ પ્રથમ વાર કયા FY માં ઓળંગ્યો?
જવાબ: 2021-22
Q10. “પ્રેસ નોટ 3 (2020)” સંબંધિત છે:
જવાબ: સરહદી દેશોમાંથી FDI માટે પૂર્વ-સરકારી મંજૂરી
Q11. FY 22-23 માં કયા રાજ્યે સૌથી વધુ FDI ઇક્વિટી પ્રવાહ પ્રાપ્ત કર્યો?
જવાબ: ગુજરાત
Q12. વીમા ક્ષેત્રમાં 74 % થી આગળ 100 % સુધી FDI ને જરૂર છે:
જવાબ: સરકારી મંજૂરી + સંસદીય સુધારો (વીમા અધિનિયમ)
Q13. FPI વેપાર માટે કસ્ટોડિયન છે:
જવાબ: NSDL/CDSL (નિયુક્ત ડિપોઝિટરી પાર્ટિસિપન્ટ્સ)
Q14. નીચેનામાંથી કયું સ્વચાલિત માર્ગ ક્ષેત્ર નથી?
જવાબ: પ્રિન્ટ મીડિયા (માત્ર 26 %, પરંતુ મંજૂરી માર્ગ હેઠળ)
Q15. FII ને ચૂકવવામાં આવતા ડિવિડેન્ડ પર હવે કર વસૂલવામાં આવે છે:
જવાબ: ક્લાસિકલ સિસ્ટમ – રોકાણકારના હાથમાં (મહત્તમ 20 % + સરચાર્જ)
સ્મરણસહાયક:
“FII ઝડપથી ઉડી જાય છે, FDI ઊંડા મૂળ ઘાલે છે!”
BETA
