১. পৰিচয়

আগৰ অধ্যায়ত, আপুনি অৰ্থনীতি কি সেই বিষয়ে পঢ়িছে। আপুনি অৰ্থনীতিত পৰিসংখ্যাৰ ভূমিকা আৰু গুৰুত্বৰ বিষয়েও অধ্যয়ন কৰিছে। এই অধ্যায়ত, আপুনি তথ্যৰ উৎস আৰু তথ্য সংগ্ৰহৰ পদ্ধতিৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিব। তথ্য সংগ্ৰহৰ উদ্দেশ্য হৈছে কোনো সমস্যাৰ বাবে এটা সুস্থ আৰু স্পষ্ট সমাধানলৈ উপনীত হোৱাৰ প্ৰমাণ দেখুওৱা।

অৰ্থনীতিত, আপুনি প্ৰায়ে এনে এটা উক্তিৰ সন্মুখীন হয়,

“অনেক ওঠ-নমৰ পিছত খাদ্য শস্যৰ উৎপাদন ১৯৭০-৭১ৰ ১০৮ নিযুত টনৰ পৰা ১৯৭৮-৭৯ত ১৩২ নিযুত টনলৈ বৃদ্ধি পালে, কিন্তু ১৯৭৯-৮০ত ১০৮ নিযুত টনলৈ হ্ৰাস পালে। তাৰ পিছত খাদ্য শস্যৰ উৎপাদন ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি হৈ ২০১৫-১৬ত ২৫২ নিযুত টনলৈ আৰু ২০১৬-১৭ত ২৭২ নিযুত টনলৈ উপনীত হ’ল।”

এই উক্তিত, আপুনি লক্ষ্য কৰিব পাৰে যে বিভিন্ন বছৰত খাদ্য শস্যৰ উৎপাদন একে নাথাকে। ই বছৰে বছৰে আৰু শস্যৰ পৰা শস্যলৈ ভিন্ন হয়। এই মানবোৰ যিহেতু ভিন্ন হয়, সেয়েহে ইহঁতক চলক বোলা হয়। চলকবোৰ সাধাৰণতে $\mathrm{X}, \mathrm{Y}$ বা $\mathrm{Z}$ আখৰেৰে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হয়। চলকৰ প্ৰতিটো মান হৈছে এটা পৰ্যবেক্ষণ। উদাহৰণস্বৰূপে, তলৰ তালিকাত দেখুওৱাৰ দৰে ভাৰতত খাদ্য শস্যৰ উৎপাদন ১৯৭০-৭১ৰ ১০৮ নিযুত টনৰ পৰা ২০১৬-১৭ৰ ২৭২ নিযুত টনলৈ ভিন্ন হয়। বছৰবোৰক চলক $X$ৰে আৰু ভাৰতত খাদ্য শস্যৰ উৎপাদন (নিযুত টনত)ক চলক $Y$ৰে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হৈছে।

তালিকা ২.১ ভাৰতত খাদ্য শস্যৰ উৎপাদন (নিযুত টন)

ইয়াত, এই চলকবোৰ $X$ আৰু $Y$ৰ মানবোৰ হৈছে ‘তথ্য’, যাৰ পৰা আমি ভাৰতত খাদ্য শস্যৰ উৎপাদনৰ বিষয়ে তথ্য পাব পাৰো। খাদ্য শস্যৰ উৎপাদনৰ ওঠ-নম জানিবলৈ, আমাক বিভিন্ন বছৰৰ বাবে ভাৰতত খাদ্য শস্যৰ উৎপাদনৰ ‘তথ্য’ৰ প্ৰয়োজন। ‘তথ্য’ হৈছে এটা সঁজুলি, যিয়ে তথ্য প্ৰদান কৰি সমস্যাসমূহ বুজিবলৈ সহায় কৰে।

আপুনি নিশ্চয় ভাবি আছে যে ‘তথ্য’ ক’ৰ পৰা আহে আৰু আমি এইবোৰ কেনেকৈ সংগ্ৰহ কৰো? পৰৱৰ্তী অংশসমূহত আমি তথ্যৰ প্ৰকাৰ, তথ্য সংগ্ৰহৰ পদ্ধতি আৰু সঁজুলি আৰু তথ্য প্ৰাপ্তিৰ উৎসসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিম।

২. তথ্যৰ উৎসবোৰ কি কি?

পৰিসংখ্যাগত তথ্য দুটা উৎসৰ পৰা প্ৰাপ্ত কৰিব পাৰি। গৱেষকে অনুসন্ধান চলাই তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে। এনে তথ্যক প্ৰাথমিক তথ্য বোলা হয়, কাৰণ ইহঁত প্ৰথম হাতৰ তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি হয়। ধৰি লওক, আপুনি এখন বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত এজন চলচ্চিত্ৰ তাৰকাৰ জনপ্ৰিয়তাৰ বিষয়ে জানিব বিচাৰে। ইয়াৰ বাবে, আপুনি ডাঙৰ সংখ্যক বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ পৰা, তেওঁলোকক প্ৰশ্ন সুধি ইচ্ছিত তথ্য সংগ্ৰহ কৰিবলৈ অনুসন্ধান কৰিব লাগিব। আপুনি পোৱা তথ্যটো প্ৰাথমিক তথ্যৰ এটা উদাহৰণ।

যদি তথ্য সংগ্ৰহ কৰি প্ৰক্ৰিয়াকৰণ (পৰীক্ষণ আৰু সাৰণি) কৰা হৈছে আন কোনো সংস্থাৰ দ্বাৰা, তেন্তে তাক দ্বিতীয়ক তথ্য বোলা হয়। ইহঁত প্ৰকাশিত উৎস যেনে চৰকাৰী প্ৰতিবেদন, নথি-পত্ৰ, বাতৰি কাকত, অৰ্থনীতিবিদসকলে লিখা কিতাপ বা আন যিকোনো উৎস, উদাহৰণস্বৰূপে, এটা ৱেবছাইটৰ পৰা প্ৰাপ্ত কৰিব পাৰি। এইদৰে, তথ্যসমূহ সেই উৎসৰ বাবে প্ৰাথমিক হয় যিয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ইহঁত সংগ্ৰহ আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰে আৰু পিছত এনে তথ্য ব্যৱহাৰ কৰা সকলো উৎসৰ বাবে দ্বিতীয়ক হয়। দ্বিতীয়ক তথ্যৰ ব্যৱহাৰে সময় আৰু খৰচ ৰক্ষা কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত চলচ্চিত্ৰ তাৰকাৰ জনপ্ৰিয়তাৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰাৰ পিছত আপুনি এটা প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰে। যদি কোনোৱে আপোনাৰ দ্বাৰা সংগ্ৰহ কৰা তথ্য একে ধৰণৰ অধ্যয়নৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে, তেন্তে ই দ্বিতীয়ক তথ্য হৈ পৰে।

৩. আমি তথ্য কেনেকৈ সংগ্ৰহ কৰো?

আপুনি জানেনে যে এজন উৎপাদকে এটা উৎপাদনৰ বিষয়ে কেনেকৈ সিদ্ধান্ত লয় বা এটা ৰাজনৈতিক দলে এজন প্ৰাৰ্থীৰ বিষয়ে কেনেকৈ সিদ্ধান্ত লয়? তেওঁলোকে ডাঙৰ গোটৰ লোকৰ পৰা এটা নিৰ্দিষ্ট উৎপাদন বা প্ৰাৰ্থীৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন সুধি এটা জৰীপ চলায়। জৰীপৰ উদ্দেশ্য হৈছে কিছুমান বৈশিষ্ট্য যেনে দাম, গুণাগুণ, উপযোগিতা (উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত) আৰু জনপ্ৰিয়তা, সততা, নিষ্ঠা (প্ৰাৰ্থীৰ ক্ষেত্ৰত) বৰ্ণনা কৰা। জৰীপৰ উদ্দেশ্য হৈছে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা। জৰীপ হৈছে ব্যক্তিৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰাৰ এটা পদ্ধতি।

সঁজুলি প্ৰস্তুতকৰণ

জৰীপত ব্যৱহৃত সঁজুলিৰ আটাইতকৈ সাধাৰণ প্ৰকাৰ হৈছে প্ৰশ্নাৱলী/ সাক্ষাৎকাৰ তালিকা। প্ৰশ্নাৱলী হয় উত্তৰদাতাৰ দ্বাৰা স্ব-প্ৰশাসিত বা গৱেষকৰ (গণকৰ) দ্বাৰা প্ৰশাসিত বা প্ৰশিক্ষিত অনুসন্ধানকাৰীৰ দ্বাৰা প্ৰশাসিত হয়। প্ৰশ্নাৱলী/সাক্ষাৎকাৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰোঁতে, আপুনি তলত দিয়া কথাবোৰ মনত ৰাখিব লাগে;

• প্ৰশ্নাৱলী বেছি দীঘল নহ’ব লাগে। প্ৰশ্নৰ সংখ্যা যিমান পাৰি সিমান কম হ’ব লাগে।

প্ৰশ্নাৱলী সহজে বুজিব পৰাকৈ হ’ব লাগে আৰু অস্পষ্ট বা কঠিন শব্দ এৰাই চলিব লাগে।

• প্ৰশ্নবোৰ এনে ক্ৰমত সজাব লাগে যাতে উত্তৰ দিয়া ব্যক্তিজনে স্বাচ্ছন্দ্য অনুভৱ কৰে।
• প্ৰশ্নৰ শৃংখলাটো সাধাৰণৰ পৰা নিৰ্দিষ্টলৈ যাব লাগে। প্ৰশ্নাৱলী সাধাৰণ প্ৰশ্নৰ পৰা আৰম্ভ হৈ অধিক নিৰ্দিষ্ট প্ৰশ্নলৈ আগবাঢ়িব লাগে। উদাহৰণ:

নিকৃষ্ট $Q$

(i) বিদ্যুৎ চাৰ্জ বৃদ্ধি ন্যায্যনে?

(ii) আপোনাৰ অঞ্চলত বিদ্যুৎ যোগান নিয়মিতনে?

ভাল $Q$

(i) আপোনাৰ অঞ্চলত বিদ্যুৎ যোগান নিয়মিতনে?

(ii) বিদ্যুৎ চাৰ্জ বৃদ্ধি ন্যায্যনে?

• প্ৰশ্নবোৰ স্পষ্ট আৰু সঠিক হ’ব লাগে। উদাহৰণস্বৰূপে,

নিকৃষ্ট $Q$

সুন্দৰকৈ দেখাবলৈ আপুনি আপোনাৰ আয়ৰ কিমান শতাংশ কাপোৰ-কানিৰ বাবে খৰচ কৰে?

ভাল $Q$

আপুনি আপোনাৰ আয়ৰ কিমান শতাংশ কাপোৰ-কানিৰ বাবে খৰচ কৰে?

• প্ৰশ্নবোৰ অস্পষ্ট নহ’ব লাগে। ইহঁতে উত্তৰদাতাক দ্ৰুত, শুদ্ধ আৰু স্পষ্টভাৱে উত্তৰ দিবলৈ সক্ষম কৰাব লাগে। উদাহৰণস্বৰূপে:

নিকৃষ্ট $Q$

আপুনি এটা মাহত কিতাপত বহুত টকা খৰচ কৰেনে?

ভাল $Q$

(উপযুক্ত বিকল্পত টিক চিন দিয়ক)

আপুনি এটা মাহত কিতাপত কিমান খৰচ কৰে?

(i) ২০০ টকাতকৈ কম

(ii) ২০০-৩০০ টকা

(iii) ৩০০-৪০০ টকা

(iv) ৪০০ টকাতকৈ বেছি

• প্ৰশ্নটোত দ্বৈত নঞৰ্থক ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়। “Wouldn’t you” বা “Don’t you"ৰে আৰম্ভ হোৱা প্ৰশ্নবোৰ এৰাই চলিব লাগে, কাৰণ ইহঁতে পক্ষপাতদুষ্ট প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে:

নিকৃষ্ট $Q$

আপুনি নাভাবেনে যে ধূমপান নিষিদ্ধ কৰা উচিত?

ভাল $Q$

আপুনি ভাবেনে যে ধূমপান নিষিদ্ধ কৰা উচিত?

• প্ৰশ্নটো এটা পৰিচালিত প্ৰশ্ন নহ’ব লাগে, যিয়ে উত্তৰদাতাই কেনেকৈ উত্তৰ দিব লাগে সেই বিষয়ে এটা সূচনা দিয়ে। উদাহৰণস্বৰূপে:

নিকৃষ্ট $Q$

আপুনি এই উচ্চ গুণাগুণৰ চাহৰ সোৱাদ কেনে পাইছে?

ভাল $Q$

আপুনি এই চাহৰ সোৱাদ কেনে পাইছে?

• প্ৰশ্নটোৱে উত্তৰৰ বিকল্পবোৰ সূচনা কৰা উচিত নহয়। উদাহৰণস্বৰূপে:

নিকৃষ্ট $Q$

আপুনি মহাবিদ্যালয়ৰ পিছত চাকৰি কৰিব বিচাৰেনে নাইবা গৃহিণী হ’ব বিচাৰে?

ভাল $Q$

মহাবিদ্যালয়ৰ পিছত আপুনি কি কৰিব বিচাৰে?

প্ৰশ্নাৱলীত বন্ধ-অন্ত (বা গঠনমূলক) প্ৰশ্ন বা মুক্ত-অন্ত (বা অগঠনমূলক) প্ৰশ্ন থাকিব পাৰে। ওপৰৰ প্ৰশ্নটো যে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে মহাবিদ্যালয়ৰ পিছত কি কৰিব বিচাৰে সেয়া এটা মুক্ত-অন্ত প্ৰশ্ন।

বন্ধ-অন্ত বা গঠনমূলক প্ৰশ্ন হয় এটা দ্বি-মাৰ্গীয় প্ৰশ্ন বা এটা বহু-বিকল্পী প্ৰশ্ন হ’ব পাৰে। যেতিয়া কেৱল দুটা সম্ভাব্য উত্তৰ থাকে, ‘হয়’ বা ‘নহয়’, তেতিয়া ইয়াক দ্বি-মাৰ্গীয় প্ৰশ্ন বোলা হয়।

যেতিয়া দুটাতকৈ বেছি উত্তৰৰ বিকল্পৰ সম্ভাৱনা থাকে, তেতিয়া বহু-বিকল্পী প্ৰশ্ন অধিক উপযুক্ত। উদাহৰণ,

প্ৰঃ আপুনি আপোনাৰ মাটি কিয় বিক্ৰী কৰিলে?

(i) ঋণ শোধ কৰিবলৈ।

(ii) সন্তানৰ শিক্ষাৰ বাবে ধনৰ যোগান ধৰিবলৈ।

(iii) আন সম্পত্তিত বিনিয়োগ কৰিবলৈ।

(iv) আন যিকোনো (অনুগ্ৰহ কৰি উল্লেখ কৰক)।

বন্ধ-অন্ত প্ৰশ্নবোৰ ব্যৱহাৰ কৰা, স্ক’ৰ কৰা আৰু বিশ্লেষণৰ বাবে সংকেতবদ্ধ কৰা সহজ, কাৰণ সকলো উত্তৰদাতাই দিয়া বিকল্পবোৰৰ পৰা বাছনি কৰিব পাৰে। কিন্তু ইহঁত লিখা কঠিন কাৰণ বিকল্পবোৰ স্পষ্টভাৱে লিখিব লাগে যাতে বিষয়টোৰ দুয়োটা দিশ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। এটা সম্ভাৱনাও আছে যে ব্যক্তিৰ সঁচা প্ৰতিক্ৰিয়া দিয়া বিকল্পবোৰৰ মাজত নাথাকে। ইয়াৰ বাবে, ‘আন যিকোনো’ৰ বাছনি দিয়া হয়, য’ত উত্তৰদাতাই এটা প্ৰতিক্ৰিয়া লিখিব পাৰে, যিটো গৱেষকে আশা কৰা নাছিল। ইয়াৰ উপৰিও, বহু-বিকল্পী প্ৰশ্নৰ আন এটা সীমাবদ্ধতা হৈছে যে ইহঁতে বিকল্প প্ৰদান কৰি উত্তৰবোৰ সীমাবদ্ধ কৰাৰ প্ৰৱণতা ৰাখে, যাৰ অবিহনে উত্তৰদাতাসকলে বেলেগ ধৰণে উত্তৰ দিলেহেঁতেন।

মুক্ত-অন্ত প্ৰশ্নবোৰে অধিক ব্যক্তিগতকৃত প্ৰতিক্ৰিয়াৰ অনুমতি দিয়ে, কিন্তু ইহঁত ব্যাখ্যা কৰা কঠিন আৰু স্ক’ৰ কৰা টান, কাৰণ প্ৰতিক্ৰিয়াসমূহত বহু পৰিৱৰ্তন থাকে। উদাহৰণ,

প্ৰঃ আপোনাৰ বিশ্বায়নৰ বিষয়ে মতামত কি?

তথ্য সংগ্ৰহৰ পদ্ধতি

আপুনি কেতিয়াবা এটা টেলিভিছন শ্ব’ৰ সন্মুখীন হৈছে নেকি য’ত সাংবাদিকসকলে শিশু, গৃহিণী বা সাধাৰণ জনতাক তেওঁলোকৰ পৰীক্ষাৰ কাৰ্য্যক্ষমতা বা চাবোনৰ এটা ব্ৰেণ্ড বা এটা ৰাজনৈতিক দলৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন সুধে? প্ৰশ্ন সুধাৰ উদ্দেশ্য হৈছে তথ্য সংগ্ৰহৰ বাবে জৰীপ কৰা। তথ্য সংগ্ৰহ কৰাৰ তিনিটা মৌলিক উপায় আছে: (i) ব্যক্তিগত সাক্ষাৎকাৰ, (ii) ডাকযোগে (প্ৰশ্নাৱলী) জৰীপ, আৰু (iii) টেলিফোন সাক্ষাৎকাৰ।

ব্যক্তিগত সাক্ষাৎকাৰ

এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয় যেতিয়া গৱেষকৰ সকলো সদস্যলৈ প্ৰৱেশাধিকাৰ থাকে। গৱেষকে (বা অনুসন্ধানকাৰীয়ে) উত্তৰদাতাৰ সৈতে মুখামুখি সাক্ষাৎকাৰ চলায়।

বিভিন্ন কাৰণত ব্যক্তিগত সাক্ষাৎকাৰক অগ্ৰাধিকা দিয়া হয়। উত্তৰদাতা আৰু সাক্ষাৎকাৰকাৰীৰ মাজত ব্যক্তিগত যোগাযোগ স্থাপন হয়। সাক্ষাৎকাৰকাৰীৰ অধ্যয়নটো ব্যাখ্যা কৰাৰ আৰু উত্তৰদাতাৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়াৰ সুযোগ থাকে। সাক্ষাৎকাৰকাৰীয়ে উত্তৰদাতাক বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ উত্তৰবোৰ বিস্তাৰিত কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিব পাৰে। ভুল ব্যাখ্যা আৰু ভুল বুজাবুজি এৰাই চলিব পাৰি। উত্তৰদাতাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া চাই পৰিপূৰক তথ্য প্ৰদান কৰিব পাৰি।

ব্যক্তিগত সাক্ষাৎকাৰৰ কিছুমান অসুবিধাও আছে। ই ব্যয়বহুল, কাৰণ ইয়াত প্ৰশিক্ষিত সাক্ষাৎকাৰকাৰীৰ প্ৰয়োজন। জৰীপটো সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ অধিক সময় লাগে। গৱেষকৰ উপস্থিতিয়ে উত্তৰদাতাক তেওঁলোকে সঁচাকৈয়ে কি ভাবে তাক ক’বলৈ বাধা দিব পাৰে।

ডাকযোগে প্ৰশ্নাৱলী

যেতিয়া জৰীপত তথ্য ডাকযোগে সংগ্ৰহ কৰা হয়, তেতিয়া প্ৰশ্নাৱলীটো প্ৰতিজন ব্যক্তিলৈ ডাকযোগে প্ৰেৰণ কৰা হয় এটা নিৰ্দিষ্ট তাৰিখলৈ সম্পূৰ্ণ কৰি উভতি দিবলৈ অনুৰোধ কৰি। এই পদ্ধতিৰ সুবিধাসমূহ হৈছে যে, ই কম ব্যয়বহুল। ই গৱেষকক দুৰ্গম অঞ্চলৰ লোকলৈও প্ৰৱেশাধিকাৰ দিয়ে, যাক ব্যক্তিগতভাৱে বা টেলিফোনেৰে উপনীত হোৱা কঠিন হ’ব পাৰে। ই সাক্ষাৎকাৰকাৰীৰ দ্বাৰা উত্তৰদাতাক প্ৰভাৱিত কৰাৰ অনুমতি নিদিয়ে। ই উত্তৰদাতাক প্ৰশ্নবোৰৰ বাবে চিন্তাশীল উত্তৰ দিবলৈ পৰ্যাপ্ত সময় ল’বলৈও অনুমতি দিয়ে।

আজিকালি অনলাইন জৰীপ বা চমু বাৰ্তা সেৱাৰ জৰিয়তে জৰীপ, অৰ্থাৎ, SMS জনপ্ৰিয়। আপুনি জানেনে যে অনলাইন জৰীপ কেনেকৈ চলোৱা হয়?

ডাক জৰীপৰ অসুবিধাসমূহ হৈছে যে নিৰ্দেশনা স্পষ্ট কৰাত সহায় প্ৰদান কৰাৰ কম সুযোগ থাকে, গতিকে প্ৰশ্নবোৰ ভুল বুজাৰ সম্ভাৱনা থাকে। ডাক কৰাটোও কম প্ৰতিক্ৰিয়া হাৰ উৎপাদন কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে কিছুমান কাৰণৰ বাবে, যেনে প্ৰশ্নাৱলী সম্পূৰ্ণ নকৰাকৈ উভতি দিয়া, প্ৰশ্নাৱলী একেবাৰেই উভতি নিদিয়া, ডাকতে প্ৰশ্নাৱলী হেৰুওৱা, ইত্যাদি।

টেলিফোন সাক্ষাৎকাৰ

টেলিফোন সাক্ষাৎকাৰত, অনুসন্ধানকাৰীয়ে টেলিফোনৰ জৰিয়তে প্ৰশ্ন সুধে। টেলিফোন সাক্ষাৎকাৰৰ সুবিধাসমূহ হৈছে যে ইহঁত ব্যক্তিগত সাক্ষাৎকাৰতকৈ সস্তা আৰু কম সময়ত চলোৱা যাব পাৰে। ইহঁতে গৱেষকক প্ৰশ্নবোৰ স্পষ্ট কৰি উত্তৰদাতাক সহায় কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে। টেলিফোনিক সাক্ষাৎকাৰ সেইবোৰ ক্ষেত্ৰত ভাল য’ত উত্তৰদাতাসকলে ব্যক্তিগত সাক্ষাৎকাৰত কিছুমান নিৰ্দিষ্ট প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিবলৈ অনিচ্ছুক।

এই পদ্ধতিৰ অসুবিধা হৈছে লোকলৈ প্ৰৱেশাধিকাৰ, কাৰণ বহু লোকৰ টেলিফোন নাথাকিব পাৰে।

পাইলট জৰীপ

এবাৰ প্ৰশ্নাৱলী প্ৰস্তুত হ’লে, সৰু গোটৰ সৈতে এটা পৰীক্ষামূলক জৰীপ চলোৱা উচিত যাক পাইলট জৰীপ বা প্ৰশ্নাৱলীৰ পূৰ্ব-পৰীক্ষণ বোলা হয়। পাইলট জৰীপে জৰীপটোৰ বিষয়ে প্ৰাথমিক ধাৰণা প্ৰদান কৰাত সহায় কৰে। ই প্ৰশ্নাৱলীৰ পূৰ্ব-পৰীক্ষণ কৰাত সহায় কৰে, যাতে প্ৰশ্নবোৰৰ ত্ৰুটি আৰু অসুবিধাবোৰ জানিব পাৰি। পাইলট জৰীপে প্ৰশ্নবোৰৰ উপযুক্ততা, নিৰ্দেশনাৰ স্পষ্টতা, গণকৰ কাৰ্য্যক্ষমতা আৰু প্ৰকৃত জৰীপত জড়িত খৰচ আৰু সময়ৰ মূল্যাংকন কৰাতো সহায় কৰে।

কাৰ্য্যকলাপ

• আপুনি ভাৰতৰ এটা দুৰ্গম গাঁৱত বাস কৰা ব্যক্তি এজনৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব লাগিব। তথ্য সংগ্ৰহৰ কোনটো পদ্ধতি উপযুক্ত হ’ব আৰু কিয়? আলোচনা কৰক।
• আপুনি এখন বিদ্যালয়ত শিক্ষণৰ গুণাগুণৰ বিষয়ে পিতৃ-মাতৃৰ সাক্ষাৎকাৰ ল’ব লাগিব। যদি বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষক/শিক্ষয়িত্ৰী তাত উপস্থিত থাকে, কি ধৰণৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে?

৪. জনগণনা আৰু নমুনা জৰীপ

জনগণনা বা সম্পূৰ্ণ গণনা

এটা জৰীপ, য’ত জনসংখ্যাৰ প্ৰতিটো উপাদান অন্তৰ্ভুক্ত থাকে, তাক জনগণনা বা সম্পূৰ্ণ গণনা পদ্ধতি বুলি জনা যায়। যদি কিছুমান সংস্থাই ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যা অধ্যয়ন কৰাত আগ্ৰহী হয়, তেন্তে তেওঁলোকে ভাৰতৰ গ্ৰাম্য আৰু চহৰীয়া সকলো গৃহস্থীৰ পৰা তথ্য প্ৰাপ্ত কৰিব লাগিব। ই প্ৰতি দহ বছৰৰ মূৰে মূৰে চলোৱা হয়। ভাৰতৰ সকলো গৃহস্থীৰ ওপৰত আচ্ছাদন কৰি, ঘৰে ঘৰে অনুসন্ধান চলোৱা হয়। জন্ম আৰু মৃত্যুৰ হাৰ, সাক্ষৰতা, নিয়োগ, আয়ুসৰ আশা, জনসংখ্যাৰ আকাৰ আৰু গঠন, ইত্যাদিৰ ওপৰত জনসংখ্যাগত তথ্য সংগ্ৰহ কৰি ভাৰতৰ ৰেজিষ্ট্ৰাৰ জেনেৰেলে প্ৰকাশ কৰে। ভাৰতৰ শেষ জনগণনা ২০১১ত অনুষ্ঠিত হৈছিল।

জনগণনা ২০১১ৰ মতে, ভাৰতৰ জনসংখ্যা আছিল ১২১.০৯ কোটি, যি ২০০১ত আছিল ১০২.৮৭ কোটি। জনগণনা ১৯০১ই সূচাইছিল যে দেশৰ জনসংখ্যা আছিল ২৩.৮৩ কোটি। তেতিয়াৰে পৰা, ১১০ বছৰৰ সময়ছোৱাত, দেশৰ জনসংখ্যা ৯৭ কোটিৰো বেছি বৃদ্ধি পালে। জনসংখ্যাৰ গড় বাৰ্ষিক বৃদ্ধিৰ হাৰ যি ১৯৭১-৮১ৰ দশকত বছৰি ২.২ শতাংশ আছিল, ১৯৯১-২০০১ত ১.৯৭ শতাংশলৈ আৰু ২০০১-২০১১ৰ সময়ছোৱাত ১.৬৪ শতাংশলৈ হ্ৰাস পালে।

জনসংখ্যা আৰু নমুনা

পৰিসংখ্যাত জনসংখ্যা বা বিশ্বই অধ্যয়নৰ অধীনত থকা সামগ্ৰীসমূহৰ সম্পূৰ্ণতাক বুজায়। এইদৰে, জনসংখ্যা বা বিশ্ব হৈছে এটা গোট যিলৈ অধ্যয়নৰ ফলাফল প্ৰয়োগ কৰাৰ উদ্দেশ্য ৰখা হয়। জনসংখ্যা সদায় সকলো ব্যক্তি/সামগ্ৰী হয় যিসকলে জৰীপৰ উদ্দেশ্য অনুসৰি নিৰ্দিষ্ট বৈশিষ্ট্য (বা বৈশিষ্ট্যৰ এটা সংহতি)ৰ অধিকাৰী হয়। নমুনা বাছনি কৰাৰ প্ৰথম কাৰ্য হৈছে জনসংখ্যা চিনাক্ত কৰা। জনসংখ্যা চিনাক্ত হ’লেই, গৱেষকে ইয়াক অধ্যয়ন কৰাৰ পদ্ধতি বাছনি কৰে। যদি গৱেষকে দেখে যে সমগ্ৰ জনসংখ্যাৰ জৰীপ সম্ভৱ নহয়, তেন্তে তেওঁ/তেওঁলোকে এটা প্ৰতিনিধিত্বমূলক নমুনা বাছনি কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে। নমুনাই জনসংখ্যাৰ পৰা তথ্য প্ৰাপ্ত কৰিবলগীয়া গোট বা অংশক সূচায়। এটা ভাল নমুনা (প্ৰতিনিধিত্বমূলক নমুনা) সাধাৰণতে জনসংখ্যাতকৈ সৰু আৰু বহু কম খৰচ আৰু কম সময়ত জনসংখ্যাৰ বিষয়ে যুক্তিসঙ্গতভাৱে সঠিক তথ্য প্ৰদান কৰাৰ সক্ষমতা ৰাখে।

ধৰি লওক আপুনি এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ লোকৰ গড় আয় অধ্যয়ন কৰিব বিচাৰে। জনগণনা পদ্ধতি অনুসৰি, আপুনি অঞ্চলটোৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ আয় উলিয়াব লাগিব, সেইবোৰ যোগ কৰিব লাগিব আৰু ব্যক্তিৰ সংখ্যাৰে হৰণ কৰি অঞ্চলটোৰ লোকৰ গড় আয় পাব লাগিব। এই পদ্ধতিয়ে বিশাল ব্যয়ৰ প্ৰয়োজন কৰিব, কাৰণ ডাঙৰ সংখ্যক গণক নিয়োগ কৰিব লাগিব। বিকল্পভাৱে, আপুনি অঞ্চলটোৰ পৰা কেইবাজনো ব্যক্তিৰ এটা প্ৰতিনিধিত্বমূলক নমুনা বাছনি কৰে আৰু তেওঁলোকৰ আয় উলিয়ায়। বাছনি কৰা ব্যক্তি গোটৰ গড় আয়ক সমগ্ৰ অঞ্চলৰ ব্যক্তিসকলৰ গড় আয়ৰ অনুমান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

উদাহৰণ

• গৱেষণা সমস্যা: মণিপুৰৰ চুৰাচান্দপুৰ জিলাৰ কৃষি শ্ৰমিকৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা অধ্যয়ন কৰা।
• জনসংখ্যা: চুৰাচান্দপুৰ জিলাৰ সকলো কৃষি শ্ৰমিক।
• নমুনা: চুৰাচান্দপুৰ জিলাৰ কৃষি শ্ৰমিকৰ দহ শতাংশ।

বেছিভাগ জৰীপ নমুনা জৰীপ। ইহঁতক পৰিসংখ্যাত অগ্ৰাধিকা দিয়া হয় কাৰণ সংখ্যাগত কাৰণ। নমুনাই কম খৰচ আৰু কম সময়ত যুক্তিসঙ্গতভাৱে নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু সঠিক তথ্য প্ৰদান কৰিব পাৰে। নমুনাবোৰ জনসংখ্যাতকৈ সৰু হোৱা হেতুকে, তীব্ৰ অনুসন্ধান চলাই অধিক বিশদ তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব পাৰি। আমি গণকৰ সৰু দলৰ প্ৰয়োজন হোৱা হেতুকে, তেওঁলোকক প্ৰশিক্ষণ দিয়া আৰু তেওঁলোকৰ কাম অধিক কাৰ্যকৰীভাৱে পৰ্যবেক্ষণ কৰা সহজ। এতিয়া প্ৰশ্নটো হৈছে আপুনি নমুনা গ্ৰহণ কেনেকৈ কৰে? নমুনা গ্ৰহণৰ দুটা প্ৰধান প্ৰকাৰ আছে, যাদৃচ্ছিক আৰু অ-যাদৃচ্ছিক।

কাৰ্য্যকলাপ

• ভাৰত আৰু চীনত পৰৱৰ্তী জনগণনা কিমান বছৰত অনুষ্ঠিত হ’ব?
• যদি আপুনি শ্ৰেণী XIৰ নতুন অৰ্থনীতি পাঠ্যপুথিৰ বিষয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মতামত অধ্যয়ন কৰিব লাগে, আপোনাৰ জনসংখ্যা আৰু নমুনা কি হ’ব?
• যদি এগৰাকী গৱেষকে পঞ্জাবত গমৰ গড় উৎপাদন অনুমান কৰিব বিচাৰে, তেওঁৰ/তেওঁলোকৰ জনসংখ্যা আৰু নমুনা কি হ’ব?

তলৰ বৰ্ণনাই ইহঁতৰ পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰিব।

যাদৃচ্ছিক নমুনা গ্ৰহণ

নামটোৱে সূচোৱাৰ দৰে, যাদৃচ্ছিক নমুনা গ্ৰহণ হৈছে য’ত জনসংখ্যাৰ পৰা ব্যক্তি এককবোৰ (নমুনা) যাদৃচ্ছিকভাৱে বাছনি কৰা হয়। চৰকাৰে পেট্ৰলৰ দাম বৃদ্ধিৰ এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ গৃহস্থী বাজেটৰ ওপৰত প্ৰভাৱ নিৰ্ধাৰণ কৰিব বিচাৰে। ইয়াৰ বাবে, ৩০টা গৃহস্থীৰ এটা প্ৰতিনিধিত্বমূলক (যাদৃচ্ছিক) নমুনা ল’ব লাগিব আৰু অধ্যয়ন কৰিব লাগিব। সেই অঞ্চলৰ সকলো ৩০০টা গৃহস্থীৰ নাম কাগজত লিখি মিহলি কৰা হয়, তাৰ পিছত সাক্ষাৎকাৰ কৰিবলগীয়া ৩০টা নাম একোটাকৈ বাছনি কৰা হয়।

যাদৃচ্ছিক নমুনা গ্ৰহণত, প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাছনি হোৱাৰ সমান সুযোগ থাকে। ওপৰৰ উদাহৰণত, জনসংখ্যাৰ সকলো ৩০০টা নমুনা একক (নমুনা ফ্ৰেম বুলিও কোৱা হয়)ৰ ৩০টা এককৰ নমুনাত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ সমান সুযোগ পালে আৰু সেয়েহে এইদৰে টনা নমুনাটো এটা যাদৃচ্ছিক নমুনা। ইয়াক লটাৰী পদ্ধতি বুলিও কোৱা হয়। আজিকালি যাদৃচ্ছিক নমুনা বাছনি কৰিবলৈ কম্পিউটাৰ প্ৰগ্ৰেম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

<img src=“https://cdn.mathpix.com/snip/images/XSMEflXFsmM9B8-HN-APx9u3lCqo-BsCy15hyaYWtvg.original.fullsize.png" width=“300px