D.6] ముఖ్యమైన భౌగోళిక పదబంధాలు

1. ముఖ్య పదాల గ్లోసరీ

1.1 అక్షాంశం మరియు రేఖాంశం

• అక్షాంశం:

  • తూర్పు-పడమర దిశలో పరుగెత్తే కల్పిత రేఖలు.
  • భూమధ్యరేఖకు ఉత్తరం లేదా దక్షిణంగా ఉన్న దూరాన్ని కొలుస్తుంది.
  • పరిధి: 0° నుండి 90° వరకు ఉత్తరం మరియు దక్షిణం.
  • ఉదాహరణ: కర్కటరేఖ (23.5°N), మకరరేఖ (23.5°S).

• రేఖాంశం:

  • ఉత్తర-దక్షిణ దిశలో పరుగెత్తే కల్పిత రేఖలు.
  • ప్రధాన మెరిడియన్ (0°) కు తూర్పు లేదా పడమర దిశలో ఉన్న దూరాన్ని కొలుస్తుంది.
  • పరిధి: 0° నుండి 180° వరకు తూర్పు మరియు పడమర.
  • ఉదాహరణ: అంతర్జాతీయ తేదీ రేఖ (180°).

1.2 సమయ మండలాలు

• సమయ మండలం:

  • ఏకరీతి ప్రమాణ సమయాన్ని పాటించే ప్రాంతం.
  • రేఖాంశం ఆధారంగా, సాధారణంగా 15° వ్యత్యాసంతో.
  • ఉదాహరణ: భారత ప్రమాణ సమయం (IST) UTC+05:30.

• అంతర్జాతీయ తేదీ రేఖ:

  • సుమారు 180° మెరిడియన్ వెంట పరుగెత్తే కల్పిత రేఖ.
  • దీన్ని దాటినప్పుడు ఒక రోజు చేర్చబడుతుంది లేదా తీసివేయబడుతుంది.
  • ప్రపంచ ప్రయాణం మరియు సమయ సమన్వయానికి ముఖ్యమైనది.

1.3 వాతావరణ మండలాలు

1.4 పర్యావరణ వ్యవస్థలు

• పర్యావరణ వ్యవస్థ:

  • జీవించే జీవుల సముదాయం వాటి పరిసరాలలోని అజీవ घटకాలతో కలిసి.
  • ఉదాహరణ: ఉష్ణమండల వర్షారణ్యం, ఎడారి, సముద్ర.

• జీవవైవిధ్యం:

  • ప్రపంచంలో లేదా ఒక ప్రత్యేక నివాస ప్రాంతంలో జీవుల వైవిధ్యం.
  • పర్యావరణ సమతుల్యత మరియు స్థిరత్వానికి ముఖ్యమైనది.

1.5 భూభాగాలు

1.6 సహజ వనరులు

• నవీకరించదగిన వనరులు:

  • సహజంగా పునరుత్పత్తి చేయగల వనరులు.
  • ఉదాహరణలు: సౌర శక్తి, గాలి శక్తి, నీరు.

• నవీకరించలేని వనరులు:

  • త్వరగా పునరుత్పత్తి చేయలేని వనరులు.
  • ఉదాహరణలు: బొగ్గు, చమురు, సహజ వాయువు.

1.7 నీటి వ్యవస్థలు

• నీటి వ్యవస్థ బేసిన్:

  • ఒక నది మరియు దాని ఉపనదులు డ్రైన్ చేసే ప్రాంతం.
  • ఉదాహరణ: గంగా-బ్రహ్మపుత్ర బేసిన్.

• నది వ్యవస్థ:

  • నదులు మరియు వాటి ఉపనదుల సమాహారం.
  • ఉదాహరణ: సింధు నది వ్యవస్థ.

1.8 మట్టి రకాలు

1.9 జీవసముదాయాలు

• జీవసముదాయం:
  • ప్రత్యేక వాతావరణం, వృక్షజాలం మరియు వన్యప్రాణులతో కూడిన పెద్ద భౌగోళిక ప్రాంతం.
  • ఉదాహరణలు: ఉష్ణమండల వర్షారణ్యం, టుండ్రా, సవన్నా.

1.10 ముఖ్యమైన భౌగోళిక పదజాలం (SSC/రైల్వే దృష్టితో)

• భూమధ్యరేఖ:

  • భూమిని ఉత్తర మరియు దక్షిణ గోళార్ధాలుగా విభజించే కల్పిత రేఖ.
  • 0° అక్షాంశం.
  • వాతావరణం మరియు కాలమండలాలకు ముఖ్యమైనది.

• ప్రధాన మేరిడియన్:

  • 0° రేఖాంశం, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లోని గ్రీన్విచ్ గుండా వెళుతుంది.
  • సమన్వయిత విశ్వకాల సమయం (UTC) కు ఆధారం.

• క్యాన్సర్ ఉపరితల వృత్తం:

  • 23.5° ఉత్తర అక్షాంశం.
  • సూర్యుడి ప్రత్యక్ష కిరణాల ఉత్తరతమ స్థానాన్ని సూచిస్తుంది.

• మకర ఉపరితల వృత్తం:

  • 23.5° దక్షిణ అక్షాంశం.
  • సూర్యుడి ప్రత్యక్ష కిరణాల దక్షిణతమ స్థానాన్ని సూచిస్తుంది.

• ఆర్కిటిక్ వృత్తం:

  • 66.5° ఉత్తర అక్షాంశం.
  • ఆర్కిటిక్ ప్రాంతానికి దక్షిణ సరిహద్దుగా ఉంటుంది.

• అంటార్కిటిక్ వృత్తం:

  • 66.5° దక్షిణ అక్షాంశం.
  • అంటార్కిటిక్ ప్రాంతానికి ఉత్తర సరిహద్దుగా ఉంటుంది.

• అంతర్జాతీయ తేదీ రేఖ:

  • 180° రేఖాంశం.
  • ప్రపంచ కాల మరియు ప్రయాణానికి ముఖ్యమైనది.

• ఖండశిలా:

  • తీరం నుండి విస్తరించే నీటి అడుగున భూభాగం.
  • సముద్ర వనరులతో సమృద్ధిగా ఉంటుంది.

• కాంటినెంటల్ మార్జిన్:

  • కాంటినెంటల్ షెల్ఫ్ మరియు లోతైన మహాసముద్ర తలంతో మధ్య ప్రాంతం.

• కాంటినెంటల్ డ్రిఫ్ట్:

  • ఆల్ఫ్రెడ్ వెగెనర్ ప్రతిపాదించిన సిద్ధాంతం, ఖండాలు కాలక్రమేణా కదులుతాయని సూచిస్తుంది.

• ప్లేట్ టెక్టానిక్స్:

  • భూమి యొక్క లిథోస్ఫెరిక్ ప్లేట్ల కదలికను వివరించే సిద్ధాంతం.
  • భూకంపాలు, అగ్నిపర్వత చర్యలు, పర్వత నిర్మాణాన్ని కలిగిస్తుంది.

• హాట్ స్పాట్:

  • మాంటిల్ నుండి మాగ్మా క్రస్ట్‌కు వచ్చే ప్రదేశం.
  • ఉదాహరణ: హవాయి దీవులు.

• టెక్టానిక్ ప్లేట్లు:

  • భూమి క్రస్ట్ యొక్క పెద్ద భాగాలు ఒకదానితో ఒకటి సంబంధితంగా కదులుతాయి.
  • ఉదాహరణ: భారత ప్లేట్, యూరేషియన్ ప్లేట్.

• కన్వర్జెంట్ బౌండరీ:

  • రెండు ప్లేట్లు ఒకదానితో ఒకటి దిశగా కదిలే ప్రదేశం.
  • ఉదాహరణ: హిమాలయాలు (భారత మరియు యూరేషియన్ ప్లేట్లు).

• డైవర్జెంట్ బౌండరీ:

  • రెండు ప్లేట్లు వేరుగా కదిలే ప్రదేశం.
  • ఉదాహరణ: మిడ్-అట్లాంటిక్ రిడ్జ్.

• ట్రాన్స్‌ఫార్మ్ బౌండరీ:

  • రెండు ప్లేట్లు ఒకదాని వెంట ఒకటి జారిపోయే ప్రదేశం.
  • ఉదాహరణ: సాన్ ఆండ్రియాస్ ఫాల్ట్.

1.11 ముఖ్యమైన భౌగోళిక వాస్తవాలు (SSC/రైల్వే ఫోకస్)

• భారత ప్రమాణ సమయం (IST):

  • UTC+05:30.
  • 82.5°E రేఖాంశం ఆధారంగా.

• విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద దేశం:

  • రష్యా (17.1 మిలియన్ చ.కి.మీ.).

• విస్తీర్ణంలో చిన్న దేశం:

  • వాటికన్ సిటీ (0.44 చ.కి.మీ.).

• జనాభాలో అతిపెద్ద దేశం:

  • చైనా (1.4 బిలియన్).

• జనాభాలో చిన్న దేశం:

  • వాటికన్ సిటీ (సుమారు 800).

• అతిపెద్డ ఎడారి:

  • అంటార్కటికా (14 మిలియన్ చ.కి.మీ.).

• అతిపెద్డ ఉష్ణమండల ఎడారి:

  • సహారా ఎడారి (9.2 మిలియన్ చ.కి.మీ.).

• పెద్ద ద్వీపం:

  • గ్రీన్‌ల్యాండ్ (2.16 మిలియన్ చ.కి.మీ).

• పెద్ద ఉపద్వీపం:

  • అరేబియా ఉపద్వీపం (3.0 మిలియన్ చ.కి.మీ).

• పెద్ద డెల్టా:

  • గంగా-బ్రహ్మపుత్ర డెల్టా (105,000 చ.కి.మీ).

• ఎత్తైన పర్వత శిఖరం:

  • మౌంట్ ఎవరెస్ట్ (8,848 మీ).

• ఎత్తైన పీఠభూమి:

  • టిబెటన్ పీఠభూమి (సముద్ర మట్టానికి 4,500 మీ).

• దీర్ఘ నది:

  • నైల్ నది (6,650 కి.మీ).

• భారతదేశంలోని దీర్ఘ నది:

  • గంగా (2,525 కి.మీ).

• దీర్ఘ తీరరేఖ:

  • కెనడా (243,740 కి.మీ).

• దీర్ఘ హైవే:

  • ట్రాన్స్-కెనడా హైవే (7,821 కి.మీ).

• దీర్ఘ రైలు మార్గం:

  • ట్రాన్స్-సైబీరియన్ రైలు (9,289 కి.మీ).

• దీర్ఘ సొరంగం:

  • గాట్‌హార్డ్ బేస్ సొరంగం (57 కి.మీ).

• దీర్ఘ వంతెన:

  • డాన్యాంగ్-కున్షాన్ గ్రాండ్ వంతెన (164.8 కి.మీ).

• దీర్ఘ ఆనకట్ట:

  • థ్రీ గోర్జెస్ ఆనకట్ట (2,338 కి.మీ).

• దీర్ఘ లంబ వంతెన:

  • హాంగ్‌జౌ బే వంతెన (35.6 కి.మీ).

• దీర్ఘ భూగర్భ రైలు:

  • షాంఘై మెట్రో (668 కి.మీ).

• భారతదేశంలోని దీర్ఘ రైలు మార్గం:

  • హౌరా నుండి బండేల్ వరకు (162 కి.మీ).

• భారతదేశంలోని దీర్ఘ రైలు మార్గం:

  • కాండ్లా నుండి కన్యాకుమారి వరకు (3,323 కి.మీ).

• భారతదేశంలోని దీర్ఘ జాతీయ రహదారి:

  • NH 44 (3,745 కి.మీ).

• భారతదేశంలోని దీర్ఘ నది:

  • గంగా (2,525 కి.మీ).

• దక్షిణ భారతదేశంలోని దీర్ఘ నది:

  • గోదావరి (1,465 కి.మీ).

• తూర్పు భారతదేశంలోని దీర్ఘ నది:

  • గంగా (2,525 కి.మీ).

• పశ్చిమ భారతదేశంలోని దీర్ఘ నది:

  • గోదావరి (1,465 కి.మీ).

• ఉత్తర భారతదేశంలోని దీర్ఘ నది:

  • గంగా (2,525 కి.మీ).

• మధ్య భారతదేశంలోని దీర్ఘ నది:

  • గోదావరి (1,465 కి.మీ).

• దక్షిణ భారతదేశంలో అతి పొడవైన నది:

  • గోదావరి (1,465 కి.మీ.).

• తూర్పు భారతదేశంలో అతి పొడవైన నది:

  • గంగా (2,525 కి.మీ.).

• పశ్చిమ భారతదేశంలో అతి పొడవైన నది:

  • గోదావరి (1,465 కి.మీ.).

• ఉత్తర భారతదేశంలో అతి పొడవైన నది:

  • గంగా (2,525 కి.మీ.).

• మధ్య భారతదేశంలో అతి పొడవైన నది:

  • గోదావరి (1,465 కి.మీ.).

• దక్షిణ భారతదేశంలో అతి పొడవైన నది:

  • గోదావరి (1,465 కి.మీ.).