D.6] গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৌগোলিক প্ৰতিশব্দ

1. মুখ্য প্ৰতিশব্দৰ শব্দকোষ

1.1 অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশ

• অক্ষাংশ:

  • কাল্পনিক ৰেখা পূব-পশ্চিম দিশত বাহি থকা।
  • বিষুবৰেখাৰ উত্তৰ বা দক্ষিণৰ দূৰত্ব মাপে।
  • সীমা: 0°ৰ পৰা 90° উত্তৰ আৰু দক্ষিণ।
  • উদাহৰণ: কৰ্কট ৰেখা (23.5°N), মকৰ ৰেখা (23.5°S)।

• দ্ৰাঘিমাংশ:

  • কাল্পনিক ৰেখা উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত বাহি থকা।
  • প্ৰধান মেধিয়ান (0°)ৰ পূব বা পশ্চিমৰ দূৰত্ব মাপে।
  • সীমা: 0°ৰ পৰা 180° পূব আৰু পশ্চিম।
  • উদাহৰণ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তাৰিখ ৰেখা (180°)।

1.2 সময় অঞ্চল

• সময় অঞ্চল:

  • এখনি একে ধৰণৰ মানক সময় পালন কৰা অঞ্চল।
  • দ্ৰাঘিমাংশৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, সাধাৰণতে 15°ৰ অন্তৰত।
  • উদাহৰণ: ভাৰতীয় মানক সময় (IST) হৈছে UTC+05:30।

• আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তাৰিখ ৰেখা:

  • 180° মেধিয়ানৰ ওপৰত প্ৰায়ে বাহি থকা কাল্পনিক ৰেখা।
  • ইয়াক অতিক্ৰম কৰিলে এদিন যোগ বা বিয়োগ হয়।
  • গোলকীয় ভ্ৰমণ আৰু সময় সমন্বয়ৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

1.3 জলবায়ু অঞ্চল

1.4 পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ

• পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ:

  • জীৱী জীৱ-জন্তুৰ এক সম্প্ৰদায় যি তেওঁলোকৰ পৰিৱেশৰ অ-জীৱ উপাদানসমূহৰ সৈতে একেলগে থাকে।
  • উদাহৰণ: গৰম-গৰম বৰ্ষাৰ বন, মৰুভূমি, সাগৰীয়।

• জীৱ-বৈচিত্ৰ্য:

  • পৃথিৱীৰ বা কোনো নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ জীৱনৰ বৈচিত্ৰ্য।
  • পৰিস্থিতিক সাম্য আৰু টেকসই থাকিবলৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

১.৫ ভূ-ৰূপ

১.৬ প্রাকৃতিক সম্পদ

• নবায়নযোগ্য সম্পদ:

  • সম্পদ যিবোলো প্রাকৃতিকভাৱে পুনৰ ভৰি হ’ব পাৰে।
  • উদাহৰণ: সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি, পানী।

• অ-নবায়নযোগ্য সম্পদ:

  • সম্পদ যিবোলো সোনকালে পুনৰ ভৰি নোহোৱা হয়।
  • উদাহৰণ: ক’লা, তেল, প্রাকৃতিক গেছ।

১.৭ নিষ্কাষণ তন্ত্ৰ

• নিষ্কাষণ অঞ্চল:

  • নদী আৰু ইয়াৰ উপনদীসমূহে নিষ্কাষণ কৰা অঞ্চল।
  • উদাহৰণ: গঙ্গা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ অঞ্চল।

• নদী তন্ত্ৰ:

  • নদী আৰু ইয়াৰ উপনদীসমূহৰ সংগ্ৰহ।
  • উদাহৰণ: সিন্ধু নদী তন্ত্ৰ।

১.৮ মাটিৰ প্রকাৰ

১.৯ জৈৱ অঞ্চল

• জৈৱ অঞ্চল:
  • এটা বৃহৌ ভৌগোলিক অঞ্চল যাৰ পৃথক জলবায়ু, উদ্ভিদ আৰু জন্তু-জানোৱাৰ আছে।
  • উদাহৰণ: গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় বৰ্ষাৰণ্য, টুন্দ্ৰা, চাভানা।

১.১০ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৌগোলিক পদ (SSC/ৰেলৱেৰ কেন্দ্ৰবিন্দু)

• বিষুব ৰেখা:

  • কাল্পনিক ৰেখা যিয়ে পৃথিৱীক উত্তৰ আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত ভাগ কৰে।
  • ০° অক্ষাংশ।
  • জলবায়ু আৰু সময় অঞ্চলৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

• প্ৰধান মেধিয়ান:

  • ০° দ্রাঘিমাংশ, ইংলেণ্ডৰ গ্ৰীনউইচৰে ওপৰেৰে গৈছে।
  • সমন্বিত সাৰ্বজনীন সময় (UTC) ৰ আধাৰ।

• কৰ্কট ৰেখা:

  • ২৩.৫° উত্তৰ অক্ষাংশ।
  • সূৰ্যৰ পোনপটীয়া ৰশ্মিৰ উত্তৰতম বিন্দু চিহ্নিত কৰে।

• মকৰ ৰেখা:

  • ২৩.৫° দক্ষিণ অক্ষাংশ।
  • সূৰ্যৰ পোনপটীয়া ৰশ্মিৰ দক্ষিণতম বিন্দু চিহ্নিত কৰে।

• উত্তৰ মণ্ডল:

  • ৬৬.৫° উত্তৰ অক্ষাংশ।
  • আৰ্কটিক অঞ্চলৰ দক্ষিণ সীমা চিহ্নিত কৰে।

• দক্ষিণ মণ্ডল:

  • ৬৬.৫° দক্ষিণ অক্ষাংশ।
  • এণ্টাৰ্কটিক অঞ্চলৰ উত্তৰ সীমা চিহ্নিত কৰে।

• আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তাৰিখ ৰেখা:

  • ১৮০° দ্রাঘিমাংশ।
  • গোলকীয় সময় আৰু ভ্ৰমণৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

• মহাদেশীয় শেল্ফ:

  • উপকূলৰ পৰা বিস্তৃত পানীৰ তলৰ ভূ-ৰূপ।
  • সামুদ্ৰিক সম্পদেৰে ভৰপূৰ।

• মহাদেশীয় প্রান্তভাগ:

  • মহাদেশীয় শেলফ আৰু গভীৰ মহাসাগৰীয় তলৰ মাজৰ অঞ্চল।

• মহাদেশীয় স্থানচ্যুতি:

  • আলফ্ৰেড ভেগেনাৰে প্ৰস্তাৱ কৰা তত্ত্ব, য’ত মহাদেশসমূহ সময়ৰ লগে লগে চলি থকাৰ কথা কোৱা হৈছে।

• প্লেট টেক্টনিক্স:

  • পৃথিৱীৰ লিথ’স্ফেৰিক প্লেটসমূহৰ চলন ব্যাখ্যা কৰা তত্ত্ব।
  • ই ভূমিকম্প, আগ্নেয়গিৰি কাৰ্যকলাপ আৰু পৰ্বত গঠনৰ কাৰণ।

• হট স্পট:

  • এনে স্থান য’ত মেন্থলৰ পৰা মাগমা ক্ৰাষ্টলৈ উঠে।
  • উদাহৰণ: হাৱাই দ্বীপপুঞ্জ।

• টেক্টনিক প্লেট:

  • পৃথিৱীৰ ক্ৰাষ্টৰ ডাঙৰ ডাঙৰ অংশ যিবোৰ একেৰে সাপেক্ষে চলে।
  • উদাহৰণ: ভাৰতীয় প্লেট, ইউৰেচিয়ান প্লেট।

• সংযোজী সীমানা:

  • য’ত দুখন প্লেট একেৰে ওভতি যায়।
  • উদাহৰণ: হিমালয় (ভাৰতীয় আৰু ইউৰেচিয়ান প্লেট)।

• বিযোজী সীমানা:

  • য’ত দুখন প্লেট পৃথক হৈ যায়।
  • উদাহৰণ: মিড-এটলান্টিক ৰিজ।

• ৰূপান্তৰী সীমানা:

  • য’ত দুখন প্লেট একেৰে পাৰ হৈ যায়।
  • উদাহৰণ: সেন আন্দ্ৰেয়াস ফ’ল্ট।

1.11 গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৌগোলিক তথ্য (SSC/ৰেলৱে ফোকাছ)

• ভাৰতৰ মানক সময় (IST):

  • UTC+05:30।
  • 82.5°E দ্ৰাঘিমাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি।

• ক্ষেত্ৰফলত সৰ্ববৃহৎ দেশ:

  • ৰাছিয়া (১৭.১ মিলিয়ন কিমি²)।

• ক্ষেত্ৰফলত সৰ্বনিম্ন দেশ:

  • ভেটিকান চিটি (০.৪৪ কিমি²)।

• জনসংখ্যাত সৰ্ববৃহৎ দেশ:

  • চীন (১.৪ বিলিয়ন)।

• জনসংখ্যাত সৰ্বনিম্ন দেশ:

  • ভেটিকান চিটি (প্ৰায় ৮০০)।

• সৰ্ববৃহৎ মৰুভূমি:

  • এণ্টাৰ্কটিকা (১৪ মিলিয়ন কিমি²)।

• সৰ্ববৃহৎ উষ্ণমণ্ডলীয় মৰুভূমি:

  • ছাহাৰা মৰুভূমি (৯.২ মিলিয়ন কিমি²)।

• বৃহত্তম দ্বীপ:

  • গ্ৰীনলেণ্ড (২.১৬ মিলিয়ন কিমি²).

• বৃহত্তম উপদ্বীপ:

  • আৰব উপদ্বীপ (৩.০ মিলিয়ন কিমি²).

• বৃহত্তম ডেল্টা:

  • গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ ডেল্টা (১০৫,০০০ কিমি²).

• অত্যুচ্চ পৰ্বতশৃংগ:

  • মাউণ্ট এভাৰেষ্ট (৮,৮৪৮ মি.).

• অত্যুচ্চ প্লেটো:

  • টিবেটীয় প্লেটো (সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ৪,৫০০ মি.).

• দীৰ্ঘতম নদী:

  • নাইল নদী (৬,৬৫০ কিমি.).

• ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী:

  • গংগা (২,৫২৫ কিমি.).

• দীৰ্ঘতম উপকূলৰেখা:

  • কানাডা (২৪৩,৭৪০ কিমি.).

• দীৰ্ঘতম হাইৱে:

  • ট্ৰান্স-কানাডা হাইৱে (৭,৮২১ কিমি.).

• দীৰ্ঘতম ৰেলপথ:

  • ট্ৰান্স-চাইবেৰিয়ান ৰেলপথ (৯,২৮৯ কিমি.).

• দীৰ্ঘতম সুৰং:

  • গটাৰ্ড বেইচ টানেল (৫৭ কিমি.).

• দীৰ্ঘতম সেতু:

  • ডানয়াং-কুনশান গ্ৰেণ্ড ব্ৰিজ (১৬৪.৮ কিমি.).

• দীৰ্ঘতম বাঁধ:

  • থ্ৰী গৰ্জেজ বাঁধ (২,৩৩৮ কিমি.).

• দীৰ্ঘতম ঝুলন্ত সেতু:

  • হাংজৌ বে ব্ৰিজ (৩৫.৬ কিমি.).

• দীৰ্ঘতম ভূগৰ্ভীয় ৰেল:

  • শাংহাই মেট্ৰো (৬৬৮ কিমি.).

• ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম ৰেল:

  • হাওড়াৰ পৰা বান্দেল (১৬২ কিমি.).

• ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম ৰেলপথ:

  • কাণ্ডলাৰ পৰা কন্যাকুমাৰী (৩,৩২৩ কিমি.).

• ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম ৰাষ্ট্ৰীয় হাইৱে:

  • NH ৪৪ (৩,৭৪৫ কিমি.).

• ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী:

  • গংগা (২,৫২৫ কিমি.).

• দক্ষিণ ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী:

  • গোদাৱৰী (১,৪৬৫ কিমি.).

• পূব ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী:

  • গংগা (২,৫২৫ কিমি.).

• পশ্চিম ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী:

  • গোদাৱৰী (১,৪৬৫ কিমি.).

• উত্তৰ ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী:

  • গংগা (২,৫২৫ কিমি.).

• মধ্য ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী:

  • গোদাৱৰী (১,৪৬৫ কিমি.).

• দক্ষিণ ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল নদী:

  • গোদাৱৰী (১,৪৬৫ কিমি)।

• পূব ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল নদী:

  • গংগা (২,৫২৫ কিমি)।

• পশ্চিম ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল নদী:

  • গোদাৱৰী (১,৪৬৫ কিমি)।

• উত্তৰ ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল নদী:

  • গংগা (২,৫২৫ কিমি)।

• মধ্য ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল নদী:

  • গোদাৱৰী (১,৪৬৫ কিমি)।

• দক্ষিণ ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল নদী:

  • গোদাৱৰী (১,৪৬৫ কিমি)।