D.6] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

1. ਮੁੱਖ ਪਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ

1.1 ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ

• ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼:

  • ਕਾਲਪਨਿਕ ਲਾਈਨਾਂ ਜੋ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਦੀ ਦੂਰੀ ਮਾਪਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਸੀਮਾ: 0° ਤੋਂ 90° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਕੈਂਸਰ ਰੇਖਾ (23.5°N), ਮਕਰ ਰੇਖਾ (23.5°S)।

• ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ:

  • ਕਾਲਪਨਿਕ ਲਾਈਨਾਂ ਜੋ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੇਰੀਡੀਅਨ (0°) ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਪੱਛਮ ਦੀ ਦੂਰੀ ਮਾਪਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਸੀਮਾ: 0° ਤੋਂ 180° ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਾਰੀਖ ਰੇਖਾ (180°)।

1.2 ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ

• ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ:

  • ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
  • ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ 15° ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਭਾਰਤ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ (IST) UTC+05:30 ਹੈ।

• ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਾਰੀਖ ਰੇਖਾ:

  • ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੇਖਾ ਜੋ ਲਗਭਗ ° meridian ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
  • ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਵਿਸ਼ਵ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਤਾਲਮੇਲ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

1.3 ਜਲਵਾਯੂ ਖੇਤਰ

1.4 ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਤੰਤਰ

• ਪਰਿਸ਼੍ਰਿਤੀ ਤੰਤਰ (Ecosystem):

  • ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਜੀਵਤ ਅਤੇ ਅਜੀਵ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਉषਣਕਟਿਬੰਧੀ ਵਰਖਾ ਜੰਗਲ, ਰੇਗਿਸਥਾਨ, ਸਮੁੰਦਰੀ।

• ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Biodiversity):

  • ਦੁਨੀਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।
  • ਪਰਿਸ਼੍ਰਿਤੀਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊਤਾ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ।

1.5 ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ

1.6 ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ

• ਨਵੀਨੀਕਰਨਯੋਗ ਸਰੋਤ:

  • ਸਰੋਤ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਭਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਸੌਰ ਊਰਜਾ, ਹਵਾ ਊਰਜਾ, ਪਾਣੀ।

• ਅਨਵੀਨੀਕਰਨਯੋਗ ਸਰੋਤ:

  • ਸਰੋਤ ਜੋ ਜਲਦੀ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਭਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਕੋਲਾ, ਤੇਲ, ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ।

1.7 ਨਿਕਾਸ ਤੰਤਰ

• ਨਿਕਾਸ ਬੇਸਿਨ (Drainage Basin):

  • ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਕਾਸ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਗੰਗਾ-ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਬੇਸਿਨ।

• ਦਰਿਆ ਤੰਤਰ (River System):

  • ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ ਤੰਤਰ।

1.8 ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਿਸਮ

1.9 ਜੀਵ-ਖੇਤਰ

• ਜੀਵ-ਖੇਤਰ:
  • ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਜਿਸਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਮੌਸਮ, ਵਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਹੋਵੇ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀ ਵਰਖਾ ਜੰਗਲ, ਟੁੰਡਰਾ, ਸਵਾਨਾ।

1.10 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਦ (SSC/ਰੇਲਵੇ ਫੋਕਸ)

• ਵਿਸ਼ਵਵੇਖ:

  • ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੇਖਾ ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਗੋਲਾਰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ।
  • 0° ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼।
  • ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ।

• ਮੁੱਖ ਰੇਖਾਂਤਰ:

  • 0° ਰੇਖਾਂਤਰ, ਗ੍ਰੀਨਵਿਚ, ਯੂਕੇ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।
  • ਸੰਕਲਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਸਮਾਂ (UTC) ਦਾ ਆਧਾਰ।

• ਕੈਂਸਰ ਰੇਖਾ:

  • 23.5° ਉੱਤਰੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼।
  • ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਿੰਦੂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

• ਮਕਰ ਰੇਖਾ:

  • 23.5° ਦੱਖਣੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼।
  • ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਿੰਦੂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

• ਉੱਤਰੀ ਧ੍ਰੁਵੀ ਵਰਤਲਾ:

  • 66.5° ਉੱਤਰੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼।
  • ਆਰਕਟਿਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

• ਦੱਖਣੀ ਧ੍ਰੁਵੀ ਵਰਤਲਾ:

  • 66.5° ਦੱਖਣੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼।
  • ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਹੱਦ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

• ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਾਰੀਖ ਰੇਖਾ:

  • 180° ਰੇਖਾਂਤਰ।
  • ਵਿਸ਼ਵ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ।

• ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਚੌਗਿਰਦਾ:

  • ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਹੇਠਾਂ ਭੂ-ਆਕਾਰ।
  • ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।

• ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਹਾਸ਼ੀਏ:

  • ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸ਼ੈਲਫ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਫਰਸ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ।

• ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਖਿਸਕਣ:

  • ਅਲਫ੍ਰੈਡ ਵੇਗਨਰ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਥਿਊਰੀ, ਜੋ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂਦੀਪ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹਨ।

• ਪਲੇਟ ਟੈਕਟੋਨਿਕਸ:

  • ਧਰਤੀ ਦੀ ਲਿਥੋਸਫੈਰਿਕ ਪਲੇਟਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਥਿਊਰੀ।
  • ਭੂਚਾਲ, ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਬਣਨ ਦੇ ਕਾਰਨ।

• ਹਾਟ ਸਪਾਟ:

  • ਇੱਕ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੈਗਮਾ ਮੈਂਟਲ ਤੋਂ ਕਰਸਟ ਤੱਕ ਉੱਪਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਹਵਾਈ ਟਾਪੂ।

• ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟਾਂ:

  • ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਰਸਟ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਿਲਦੇ ਹਨ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਟ, ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਪਲੇਟ।

• ਕਨਵਰਜੈਂਟ ਬਾਊਂਡਰੀ:

  • ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਪਲੇਟਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਹਿਮਾਲਿਆ (ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਪਲੇਟਾਂ)।

• ਡਾਈਵਰਜੈਂਟ ਬਾਊਂਡਰੀ:

  • ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਪਲੇਟਾਂ ਅਲੱਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਮਿਡ-ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਰਿਜ।

• ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮ ਬਾਊਂਡਰੀ:

  • ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਪਲੇਟਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਾਸੇ ਸਲਾਈਡ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਉਦਾਹਰਨ: ਸੈਨ ਆਂਡਰੀਅਸ ਫਾਲਟ।

1.11 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੱਥ (SSC/ਰੇਲਵੇ ਫੋਕਸ)

• ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ (IST):

  • UTC+05:30।
  • 82.5°E ਲੰਬ ਰੇਖਾ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ।

• ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼:

  • ਰੂਸ (17.1 ਮਿਲੀਅਨ km²)।

• ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਦੇਸ਼:

  • ਵੈਟੀਕਨ ਸਿਟੀ (0.44 km²)।

• ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼:

  • ਚੀਨ (1.4 ਬਿਲੀਅਨ)।

• ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਦੇਸ਼:

  • ਵੈਟੀਕਨ ਸਿਟੀ (ਲਗਭਗ 800)।

• ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੇਗਿਸਥਾਨ:

  • ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ (14 ਮਿਲੀਅਨ km²)।

• ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉष्णਕਟਿਬੰਧੀ ਰੇਗਿਸਥਾਨ:

  • ਸਹਾਰਾ ਰੇਗਿਸਥਾਨ (9.2 ਮਿਲੀਅਨ km²)।

• ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟਾਪੂ:

  • ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ (2.16 ਮਿਲੀਅਨ km²).

• ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ:

  • ਅਰਬ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ (3.0 ਮਿਲੀਅਨ km²).

• ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡੈਲਟਾ:

  • ਗੰਗਾ-ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰਾ ਡੈਲਟਾ (105,000 km²).

• ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜੀ ਸਿਖਰ:

  • ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ (8,848 m).

• ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਠਾਰ:

  • ਤਿਬਤੀ ਪਠਾਰ (ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 4,500 m).

• ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਨਾਈਲ ਨਦੀ (6,650 km).

• ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੰਗਾ (2,525 km).

• ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਤੱਟ ਰੇਖਾ:

  • ਕੈਨੇਡਾ (243,740 km).

• ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਹਾਈਵੇ:

  • ਟ੍ਰਾਂਸ-ਕੈਨੇਡਾ ਹਾਈਵੇ (7,821 km).

• ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ:

  • ਟ੍ਰਾਂਸ-ਸਾਈਬੇਰੀਅਨ ਰੇਲਵੇ (9,289 km).

• ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਸੁਰੰਗ:

  • ਗੋਟਹਾਰਡ ਬੇਸ ਸੁਰੰਗ (57 km).

• ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਪੁਲ:

  • ਦਾਨਯਾਂਗ-ਕੁਨਸ਼ਾਨ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪੁਲ (164.8 km).

• ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਬਾਂਧ:

  • ਥ੍ਰੀ ਗੋਰਜਿਸ ਬਾਂਧ (2,338 km).

• ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਲਟਕਦਾ ਪੁਲ:

  • ਹਾਂਗਜ਼ੋ ਬੇ ਪੁਲ (35.6 km).

• ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਰੇਲਵੇ:

  • ਸ਼ੰਘਾਈ ਮੈਟਰੋ (668 km).

• ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਰੇਲਵੇ:

  • ਹਾਵੜਾ ਤੋਂ ਬੈਂਡਲ (162 km).

• ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ:

  • ਕੰਡਲਾ ਤੋਂ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ (3,323 km).

• ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਈਵੇ:

  • NH 44 (3,745 km).

• ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੰਗਾ (2,525 km).

• ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੋਦਾਵਰੀ (1,465 km).

• ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੰਗਾ (2,525 km).

• ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੋਦਾਵਰੀ (1,465 km).

• ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੰਗਾ (2,525 km).

• ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੋਦਾਵਰੀ (1,465 km).

• ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੋਦਾਵਰੀ (1,465 ਕਿਮੀ).

• ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੰਗਾ (2,525 ਕਿਮੀ).

• ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੋਦਾਵਰੀ (1,465 ਕਿਮੀ).

• ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੰਗਾ (2,525 ਕਿਮੀ).

• ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੋਦਾਵਰੀ (1,465 ਕਿਮੀ).

• ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ:

  • ਗੋਦਾਵਰੀ (1,465 ਕਿਮੀ).