ਤੁਸੀਂਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਟਾ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਵਰਤਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ‘ਤੇ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਬੁਲੇਟਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਸਲਾਂ, ਖਣਿਜਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡਾਟਾ ਟੇਬਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਇਹ ਡਾਟਾ ਕਿੱਥੋਂਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂਂ ਸਾਰਥਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਟੈਬੂਲੇਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਡਾਟੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।

ਡਾਟਾ ਕੀ ਹੈ?

ਡਾਟਾ ਨੂੰ ਉਹ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਮਾਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਡੇਟਮ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਮਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾੜਮੇਰ ਵਿੱਚ 20 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਜਾਂ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵਾਰੀ 35 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ - ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਦੂਰੀ ਕੋਟਾ ਵਡੋਦਰਾ ਦੇ ਰਾਹ 1385 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਇਟਾਰਸੀ - ਮਨਮਾਡ ਦੇ ਰਾਹ 1542 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੁਆਰਾ। ਇਸ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਡਾਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੌਖਿਆਂ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਡਾਟਾ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਈ ਵਾਰ, ਜੇ ਇਹ ਡਾਟਾ ਕੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਾਰਕਿਕ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਾਪੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਤਾਰਕਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਕਾਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਡਾਟਾ ਤੋਂ ਅੰਕੜਾਕੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਰਥਕ ਜਵਾਬ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਉਤੇਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਡਾਟੇ ਦੀ ਲੋੜ

ਨਕਸ਼ੇ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਕਰਨ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਟੇਬਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਾਟਾ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਲਾਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾਕੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅੱਜ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਫਸਲ ਪੈਟਰਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਬੀਜੇ ਗਏ ਖੇਤਰ, ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਸਿੰਜਾਈ ਖੇਤਰ, ਵਰਖਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਖਾਦ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਪੈਸਟੀਸਾਈਡਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਰਗੇ ਇਨਪੁੱਟਸ ਬਾਰੇ ਅੰਕੜਾਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ, ਘਣਤਾ, ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਿੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ, ਉਦਯੋਗਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡਾਟਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਡਾਟਾ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਡਾਟੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ

ਤੁਸੀਂਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਨਦੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਚਾਰ ਬਿੰਦੂਆਂ ‘ਤੇ $0.6,0.8,0.9$ ਅਤੇ 1.5 ਮੀਟਰ ਮਾਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਔਸਤ ਡੂੰਘਾਈ 0.95 ਮੀਟਰ ਗਿਣ ਲਈ। ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਚਾਈ 1 ਮੀਟਰ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ, ਉਹ ਬੈਠਾ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ: “ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਥਹੇ, ਤੋ ਬੱਚਾ ਡੂਬਾ ਕਾਹੇ?” (ਜਦੋਂ ਔਸਤ ਡੂੰਘਾਈ ਹਰੇਕ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਕਿਉਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ?) ਇਸਨੂੰ ਅੰਕੜਾਕੀ ਭੁਲੇਖਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਡਾਟੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਉੱਨੀ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅੱਜ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਅੰਕੜਾਕੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੂਗੋਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਨਸੰਖਿਆ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਆਵਾਜਾਈ ਜਾਂ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਨੈਟਵਰਕ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਡਾਟੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਚਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਤਮਕ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਾਰਕਿਕ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਉਪਕਰਨਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਟੀਕ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸਦੇ ਟੈਬੂਲੇਸ਼ਨ, ਸੰਗਠਨ, ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੱਕ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਡਾਟੇ ਦੇ ਸਰੋਤ

ਡਾਟਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ: 1. ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਰੋਤ, ਅਤੇ 2. ਦੁਤੀਆ ਸਰੋਤ।

ਉਹ ਡਾਟਾ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਸੰਸਥਾ/ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਡਾਟੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਰੋਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਡਾਟਾ ਦੁਤੀਆ ਸਰੋਤ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ 1.1 ਡਾਟਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਡਾਟੇ ਦੇ ਸਰੋਤ

1. ਨਿੱਜੀ ਨਿਰੀਖਣ

ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ। ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ, ਰਾਹਤ ਲੱਛਣਾਂ, ਨਿਕਾਸੀ ਪੈਟਰਨ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਬਣਤਰ, ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ, ਸਾਖਰਤਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਬਸਤੀਆਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ,

ਚਿੱਤਰ 1.1 : ਡਾਟਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ

ਨਿੱਜੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਮਲ ਵਿਅਕਤੀ(ਆਂ) ਕੋਲ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਰਹਿਤ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਰਵੱਈਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

2. ਇੰਟਰਵਿਊ

ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ, ਖੋਜਕਰਤਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇੰਟਰਵਿਊਰ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਰੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ:

(i) ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਟੀਕ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਹੈ।

(ii) ਇੰਟਰਵਿਊ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵਿਅਕਤੀ(ਆਂ) ਨੂੰ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

(iii) ਕਿਸੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਵਾਬਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਪਤਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇਗੀ।

(iv) ਇੱਕ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਜਵਾਬਦੇਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਕੋਚ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕੇ।

(v) ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਨਰਮ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਜਵਾਬਦੇਹ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੰਗੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਣ।

(vi) ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਬਚੋ ਜੋ ਜਵਾਬਦੇਹ ਦੀ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ।

(vii) ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਵਾਬਦੇਹ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਕਦਾ/ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।

(viii) ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਗਿਅਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ।

3. ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ/ਸ਼ੈਡਿਊਲ

ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ, ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਜਵਾਬ ਇੱਕ ਸਾਦੇ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਭਾਵੀ ਜਵਾਬਾਂ ‘ਤੇ ਟਿੱਕ ਮਾਰਕ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਢਾਂਚਾਗਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਨੂੰ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਡਾਕ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਖਰ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਸ਼ੈਡਿਊਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਡਿਊਲ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕੋ ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਬਦੇਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀਆਂ ਭਰਦਾ/ਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ, ਇੱਕ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਣਤੀਕਾਰ ਆਪ ਹੀ ਜਵਾਬਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛ ਕੇ ਸ਼ੈਡਿਊਲ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸ਼ੈਡਿਊਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਫਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਖਰ ਅਤੇ ਨਿਰਕਸ਼ਰ ਦੋਵਾਂ ਜਵਾਬਦੇਹਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

4. ਹੋਰ ਵਿਧੀਆਂ

ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਡਾਟਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਕਿੱਟ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਕਿੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਫੀਲਡ ਵਿਗਿਆਨੀ ਟ੍ਰਾਂਸਡਿਊਸਰਾਂ (ਚਿੱਤਰ 1.2) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਡਾਟੇ ਦੇ ਦੁਤੀਆ ਸਰੋਤ

ਡਾਟੇ ਦੇ ਦੁਤੀਆ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਕਾਰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਰੋਤ

1. ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੁਲੇਟਿਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੁਤੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਮੂਨਾ ਸਰਵੇਖਣ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਮੌਸਮ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅੰਕੜਾਕੀ ਸਾਰ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚਿੱਤਰ 1.3 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਚਿੱਤਰ 1.2 : ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਮਾਪ ਲੈਂਦਾ ਫੀਲਡ ਵਿਗਿਆਨੀ

ਚਿੱਤਰ 1.3 : ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ

2. ਅਰਧ/ਅਰਧ-ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਰਿਸ਼ਦਾਂ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੌਂਸਲਾਂ) ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

3. ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਏਜੰਸੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਿੱਖਿਆ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗਠਨ (UNESCO), ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (UNDP), ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO), ਖਾਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਗਠਨ (FAO) ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਾਲਾਨਾ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਜੋ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ ਡੈਮੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਈਅਰ ਬੁੱਕ, ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਈਅਰ ਬੁੱਕ ਅਤੇ ਹਿਊਮਨ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਰਿਪੋਰਟ (ਚਿੱਤਰ 1.4)।

ਚਿੱਤਰ 1.4 : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ

4. ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ

ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਾਲਾਨਾ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਸਰਵੇਖਣ, ਖੋਜ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

**5. ਅਖਬਾਰ ਅਤੇ ਮੈਗਜ