ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ‘ਤੇ, ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ‘ਵਾਤਾਵਰਨ’ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ-ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਵਾਤਾਵਰਨ’ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ; ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ‘ਵਾਤਾਵਰਨ’ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਵਾਤਾਵਰਨ’ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

13.1 ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ - ਇਸਦੇ ਘਟਕ ਕੀ ਹਨ?

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਦੇ, ਜਾਨਵਰ, ਸੂਖ਼ਮਜੀਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਆਲਮ-ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਜੀਵ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਨਿਰਜੀਵ ਘਟਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਘਟਕ (ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੇ) ਅਤੇ ਅਜੀਵ-ਘਟਕ (ਤਾਪਮਾਨ, ਵਰਖਾ, ਹਵਾ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਵਰਗੇ ਭੌਤਿਕ ਕਾਰਕ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੌਦੇ ਮਿਲਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘਾਹ, ਰੁੱਖ; ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਜਿਵੇਂ ਗੁਲਾਬ, ਚਮੇਲੀ, ਸੂਰਜਮੁਖੀ; ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਜਿਵੇਂ ਡੱਡੂ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਅਤੇ ਪੰਛੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਦੇ ਅਜੀਵ ਘਟਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਇੱਕ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਹੈ। ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਜੰਗਲ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਹਨ ਜਦਕਿ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲੀ ਖੇਤ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ (ਕ੍ਰਿਤਰਿਮ) ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਹਨ।

ਕਿਰਿਆ 13.1

• ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਓ ਇੱਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ।
• ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਤੈਰਨ ਲਈ ਖੁੱਲੀ ਜਗ੍ਹਾ (ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ), ਪਾਣੀ, ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ।
• ਅਸੀਂ ਆਕਸੀਜਨ ਪੰਪ (ਏਰੇਟਰ) ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਮੱਛੀ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੁਆਰਾ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
• ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਜਲਜ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਟਿਕਾਊ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।
• ਕੀ ਅਸੀਂ ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਨੂੰ ਸੈੱਟ ਅੱਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਸਾਫ਼ ਕਿਉਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਤਲਾਅ ਜਾਂ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂ ਜਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?

ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪਾਦਕ, ਉਪਭੋਗਤਾ ਅਤੇ ਡੀਕੰਪੋਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਓ ਯਾਦ ਕਰੀਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਵੈ-ਟਿਕਾਊ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਕਿਹੜੇ ਜੀਵ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੇਡੀਏਂਟ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਅਕਾਰਬਨਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੱਕਰ ਅਤੇ ਸਟਾਰਚ ਵਰਗੇ ਕਾਰਬਨਿਕ ਯੋਗਿਕ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਸਾਰੇ ਹਰੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਭੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਜੀਵ ਜੋ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ, ਉਪਭੋਗਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ, ਮਾਸਾਹਾਰੀ, ਸਰਬਭੋਜੀ ਅਤੇ ਪਰਜੀਵੀ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਲਈ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ?

• ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਮਰ ਗਏ ਹਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸੂਖ਼ਮਜੀਵ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਫੰਜਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਖ਼ਮਜੀਵ ਡੀਕੰਪੋਜ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਟਿਲ ਕਾਰਬਨਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਅਕਾਰਬਨਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਡੀਕੰਪੋਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪੁਨਰਭਰਤੀ ਹੋਵੇਗੀ?

ਕਿਰਿਆ 13.2

• ਕੀ ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਜਲਜ ਜਾਨਵਰ ਨਾ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇ? ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ?

• ਸਮੂਹ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰੋ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।

• ਜਲਜ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿਸਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਬਣਾਓ।

  $\begin{array}{|l|}\hline \qquad \quad \\ \hline \end{array} \longrightarrow \begin{array}{|l|}\hline \qquad \quad \\ \hline \end{array} \longrightarrow \begin{array}{|l|}\hline \qquad \quad \\ \hline \end{array} $

• ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਮੰਨੋਗੇ? ਕਿਉਂ ਜਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?

13.1.1 ਖਾਣ-ਚੇਨ ਅਤੇ ਜਾਲ

ਚਿੱਤਰ 13.1 ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਣ-ਚੇਨ (a) ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, (b) ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ (c) ਤਲਾਅ ਵਿੱਚ

ਕਿਰਿਆ 13.4 ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਲੜੀ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ-ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਇੱਕ ਖਾਣ-ਚੇਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 13.1)।

ਖਾਣ-ਚੇਨ ਦਾ ਹਰੇਕ ਪੜਾਅ ਜਾਂ ਪੱਧਰ ਇੱਕ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੈਪੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਉਤਪਾਦਕ ਪਹਿਲੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਛੋਟੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜਾਂ ਦੁਤੀਆਕ ਉਪਭੋਗਤਾ ਤੀਜੇ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਤੀਆਕ ਉਪਭੋਗਤਾ ਚੌਥਾ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 13.2)।

ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਸੀਂ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਊਰਜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਘਟਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਘਟਕ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਵੈਪੋਸ਼ੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰਸਾਇਣਿਕ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਜੀਵੰਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਵੈਪੋਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ, ਊਰਜਾ ਪਰਪੋਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਡੀਕੰਪੋਜ਼ਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ‘ਊਰਜਾ ਦੇ ਸੋਤ’ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਊਰਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਊਰਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਊਰਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ -

ਚਿੱਤਰ 13.2 ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ

• ਇੱਕ ਥਲੀ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਪੌਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਲਗਭਗ $1 %$ ਕੈਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।

• ਜਦੋਂ ਹਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਊਰਜਾ ਗਰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਮਾਤਰਾ ਪਾਚਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਧੇ ਗਏ ਭੋਜਨ ਦਾ ਔਸਤਨ $10 %$ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

• ਇਸ ਲਈ, $10 %$ ਨੂੰ ਕਾਰਬਨਿਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਉਸ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਔਸਤ ਮੁੱਲ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇਕ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

• ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਊਰਜਾ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਣ-ਚੇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪੜਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਊਰਜਾ ਬਚਦੀ ਹੈ।

• ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

• ਖਾਣ-ਚੇਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਜਟਿਲਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਲਾਈਨ ਵਾਲੀ ਖਾਣ-ਚੇਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਖਾਣ-ਜਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 13.3)।

ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਿੱਤਰ (ਚਿੱਤਰ 13.4) ਤੋਂ, ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਊਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇੱਕ-ਦਿਸ਼ਾਤਮਕ ਹੈ। ਸਵੈਪੋਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੈਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਊਰਜਾ ਸੂਰਜੀ ਇਨਪੁਟ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਜੋ ਊਰਜਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਵੈਪੋਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਪੱਧਰ ਲਈ ਹੁਣ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਦੂਜਾ, ਹਰੇਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਹਰੇਕ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਊਰਜਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 13.3 ਖਾਣ-ਜਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖਾਣ-ਚੇਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ

ਚਿੱਤਰ 13.4 ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ-ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਚਿੱਤਰ

ਖਾਣ-ਚੇਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਰਸਾਇਣ ਖਾਣ-ਚੇਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਕਲਾਸ IX ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਡੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਧੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੋਖ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਜਲਜ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਖਾਣ-ਚੇਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਘਟਾਉਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਹ ਹਰੇਕ ਪੋਸ਼ਣ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਮਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਾਣ-ਚੇਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਘਣਤਾ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਸ਼ਾਲੀਕਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਭੋਜਨ ਦਾਣੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚਾਵਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੀਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੋ ਕੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਕਿਰਿਆ 13.3

• ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਭੋਜਨ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਬਾਰੇ ਅਖਬਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਕਸਰ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰੋ।
• ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਜਨ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਸੋਤ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਇਸ ਸੋਤ ਤੋਂ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ?
• ਚਰਚਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਸ