আমি টেলিভিছনত, বাতৰি কাকতত আৰু আমাৰ চৌপাশৰ লোকসকলৰ মুখত ‘পৰিৱেশ’ শব্দটো সঘনাই ব্যৱহাৰ হোৱা শুনিছোঁ। আমাৰ ডাঙৰসকলে কয় যে ‘পৰিৱেশ’ আগৰ দৰে নাই; আন কিছুমানে কয় যে আমি এটা স্বাস্থ্যকৰ ‘পৰিৱেশ’ত কাম কৰা উচিত; আৰু ‘পৰিৱেশ’ সম্পৰ্কীয় সমস্যাসমূহ আলোচনা কৰিবলৈ উন্নত আৰু উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ জড়িত গোলকীয় শীৰ্ষ সন্মিলন নিয়মিতভাৱে অনুষ্ঠিত হয়। এই অধ্যায়ত, আমি অধ্যয়ন কৰিম যে পৰিৱেশৰ বিভিন্ন উপাদানসমূহে কেনেকৈ ইটোৱে সিটোৰ সৈতে আন্তঃক্ৰিয়া কৰে আৰু আমি কেনেকৈ পৰিৱেশক প্ৰভাৱিত কৰোঁ।

১৩.১ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ - ইয়াৰ উপাদানসমূহ কি?

সকলো জীৱই যেনে উদ্ভিদ, প্ৰাণী, অণুজীৱ আৰু মানুহ তথা ভৌতিক চৌপাশৰ সৈতে ইটোৱে সিটোৰ সৈতে আন্তঃক্ৰিয়া কৰি প্ৰকৃতিত এক সমতা বজাই ৰাখে। এটা অঞ্চলৰ সকলো আন্তঃক্ৰিয়াশীল জীৱই পৰিৱেশৰ জড় উপাদানসমূহৰ সৈতে লগ হৈ এটা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ গঠন কৰে। গতিকে, এটা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত জৈৱিক উপাদান থাকে য’ত জীৱন্ত জীৱসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত আৰু অজৈৱিক উপাদান থাকে য’ত উষ্ণতা, বৰষুণ, বতাহ, মাটি আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ দৰে ভৌতিক কাৰকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত।

উদাহৰণস্বৰূপে, যদি আপুনি এখন বাগিচালৈ যায়, তেতিয়া আপুনি বিভিন্ন উদ্ভিদ যেনে ঘাঁহ, গছ; গোলাপ, জুঁই, ৰক্তিমৰ দৰে ফুল ধৰা উদ্ভিদ; আৰু ভেকুলী, পোক-পৰুৱা, চৰাইৰ দৰে প্ৰাণী দেখিব। এই সকলোবোৰ জীৱন্ত জীৱই ইটোৱে সিটোৰ সৈতে আন্তঃক্ৰিয়া কৰে আৰু ইহঁতৰ বৃদ্ধি, প্ৰজনন আৰু অন্যান্য কাৰ্যকলাপ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ অজৈৱিক উপাদানসমূহৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়। গতিকে এখন বাগিচা এটা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ। পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ অন্যান্য প্ৰকাৰ হৈছে অৰণ্য, পুখুৰী আৰু হ্ৰদ। এইবোৰ প্ৰাকৃতিক পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ আনহাতে বাগিচা আৰু শস্যক্ষেত্ৰবোৰ মানৱসৃষ্ট (কৃত্ৰিম) পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ।

কাৰ্যকলাপ ১৩.১

• আপুনি এটা মাছ-টংক দেখিছিল হ’ব পাৰে। আহক আমি এটা ডিজাইন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰোঁ।
• আমি এটা মাছ-টংক সৃষ্টি কৰোঁতে আমাক কি কি কথা মনত ৰাখিব লাগে? মাছবোৰৰ সাতুৰিবলৈ মুকলি ঠাইৰ (ই এটা ডাঙৰ বটল হ’ব পাৰে), পানী, অক্সিজেন আৰু খাদ্যৰ প্ৰয়োজন হ’ব।
• আমি অক্সিজেন পাম্প (এৰিয়েটৰ) আৰু বজাৰত উপলব্ধ মাছৰ খাদ্যৰ যোগান ধৰিব পাৰোঁ।
• যদি আমি কেইবাটাও জলজ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী যোগ কৰোঁ, তেন্তে ই এটা স্ব-নিৰ্বাহী ব্যৱস্থা হ’ব পাৰে। আপুনি ভাবিব পাৰেনে কেনেকৈ এনে হয়? এটা মাছ-টংক হৈছে মানৱসৃষ্ট পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ এটা উদাহৰণ।
• আমি ইয়াক স্থাপন কৰাৰ পিছত মাছ-টংকটো তেনেকৈয়ে এৰি দিব পাৰোনে? ইয়াক কিয় মাজে মাজে পৰিষ্কাৰ কৰিব লাগে? আমি পুখুৰী বা হ্ৰদবোৰ একে ধৰণে পৰিষ্কাৰ কৰিব লাগেনে? কিয় বা কিয় নহয়?

আমি আগৰ শ্ৰেণীবোৰত দেখিছোঁ যে জীৱসমূহক উৎপাদক, উপভোক্তা আৰু বিয়োজক হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিব পাৰি যি ধৰণে তেওঁলোকে পৰিৱেশৰ পৰা তেওঁলোকৰ জীৱিকা আহৰণ কৰে তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি। আহক আমি ওপৰত আমাৰ দ্বাৰা সৃষ্টি কৰা স্ব-নিৰ্বাহী পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ জৰিয়তে আমি যি শিকিছোঁ সেয়া মনত পেলাওঁ। কোনবোৰ জীৱই ক্ল’ৰ’ফিলৰ উপস্থিতিত সূৰ্যৰ বিকিৰণশীল শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি অজৈৱিক পদাৰ্থৰ পৰা চেনি আৰু শ্বেতসাৰৰ দৰে জৈৱিক যৌগ তৈয়াৰ কৰিব পাৰে? সকলো সেউজীয়া উদ্ভিদ আৰু কিছুমান বেক্টেৰিয়া যিয়ে সালোকসংশ্লেষণৰ দ্বাৰা খাদ্য উৎপাদন কৰিব পাৰে এই শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত আৰু ইহঁতক উৎপাদক বোলা হয়।

জীৱসমূহে তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ বাবে পোনপটীয়াকৈ বা পৰোক্ষভাৱে উৎপাদকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল? এই জীৱসমূহ যিয়ে উৎপাদিত খাদ্য ভক্ষণ কৰে, হয় পোনপটীয়াকৈ উৎপাদকৰ পৰা বা পৰোক্ষভাৱে অন্যান্য উপভোক্তাক খুৱাই, তেওঁলোকেই উপভোক্তা। উপভোক্তাসকলক তৃণভোজী, মাংসভোজী, সৰ্বভোজী আৰু পৰজীৱী হিচাপে বিভিন্ন ধৰণে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিব পাৰি। আপুনি এই উপভোক্তাৰ প্ৰত্যেক শ্ৰেণীৰ বাবে উদাহৰণ দিব পাৰেনে?

• কল্পনা কৰক যে আপুনি মাছ-টংকটো পৰিষ্কাৰ নকৰে আৰু কিছুমান মাছ আৰু উদ্ভিদ মৰি গৈছে। আপুনি কেতিয়াবা ভাবিছেনে যেতিয়া এটা জীৱ মৰে তেতিয়া কি হয়? বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰৰে গঠিত অণুজীৱসমূহে জীৱৰ মৃত অৱশেষ আৰু বৰ্জিত পদাৰ্থসমূহ ভাঙি পেলায়। এই অণুজীৱসমূহ হৈছে বিয়োজক কাৰণ সিহঁতে জটিল জৈৱিক পদাৰ্থসমূহ ভাঙি সৰল অজৈৱিক পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰ কৰে যিবোৰ মাটিলৈ যায় আৰু উদ্ভিদে আকৌ ব্যৱহাৰ কৰে। ইহঁতৰ অনুপস্থিতিত আৱৰ্জনা, মৃত প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ কি হ’ব? বিয়োজক নাথাকিলেও মাটিৰ প্ৰাকৃতিক পুনৰ্গঠন হ’বনে?

কাৰ্যকলাপ ১৩.২

• এটা মাছ-টংক সৃষ্টি কৰোঁতে আপুনি এইটোৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিছিলনে যে এনে কোনো জলজ প্ৰাণী নথয় যিয়ে আনবোৰক খাব? নহ’লে কি হ’লহেতেন?

• দলবোৰ গঠন কৰক আৰু আলোচনা কৰক যে ওপৰৰ জীৱৰ প্ৰত্যেক গোট কেনেকৈ ইটোৱে সিটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

• জলজ জীৱসমূহ কোনে কাক খায় তাৰ ক্ৰমত লিখক আৰু কমেও তিনিটা পদৰ এটা শৃংখলা গঠন কৰক।

  $\begin{array}{|l|}\hline \qquad \quad \\ \hline \end{array} \longrightarrow \begin{array}{|l|}\hline \qquad \quad \\ \hline \end{array} \longrightarrow \begin{array}{|l|}\hline \qquad \quad \\ \hline \end{array} $

• আপুনি জীৱৰ যিকোনো এটা গোটক প্ৰাথমিক গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰিবনে? কিয় বা কিয় নহয়?

১৩.১.১ খাদ্য শৃংখলা আৰু জাল

চিত্ৰ ১৩.১ প্ৰকৃতিত খাদ্য শৃংখলা (ক) অৰণ্যত, (খ) তৃণভূমিত আৰু (গ) পুখুৰীত

কাৰ্যকলাপ ১৩.৪ত আমি একে আনটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি খাদ্য গ্ৰহণ কৰা জীৱৰ এটা ধাৰাবাহিকতা গঠন কৰিছোঁ। এই ধাৰাবাহিকতা বা বিভিন্ন জৈৱিক স্তৰত অংশগ্ৰহণ কৰা জীৱসমূহে এটা খাদ্য শৃংখলা গঠন কৰে (চিত্ৰ ১৩.১)।

খাদ্য শৃংখলাৰ প্ৰত্যেক পদ বা স্তৰই এটা পোষণ স্তৰ গঠন কৰে। স্বভোজী বা উৎপাদকসকলে প্ৰথম পোষণ স্তৰত থাকে। তেওঁলোকে সৌৰশক্তি স্থিৰ কৰি পৰভোজী বা উপভোক্তাসকলৰ বাবে উপলব্ধ কৰি তোলে। তৃণভোজী বা প্ৰাথমিক উপভোক্তাসকলে দ্বিতীয়ত, সৰু মাংসভোজী বা দ্বিতীয়ক উপভোক্তাসকলে তৃতীয়ত আৰু ডাঙৰ মাংসভোজী বা তৃতীয়ক উপভোক্তাসকলে চতুৰ্থ পোষণ স্তৰ গঠন কৰে (চিত্ৰ ১৩.২)।

আমি জানো যে আমি যি খাদ্য খাওঁ সেয়া ইন্ধন হিচাপে কাম কৰিবলৈ আমাক শক্তি প্ৰদান কৰে। গতিকে পৰিৱেশৰ বিভিন্ন উপাদানৰ মাজৰ আন্তঃক্ৰিয়াই ব্যৱস্থাৰ এটা উপাদানৰ পৰা আনটোলৈ শক্তিৰ প্ৰবাহ জড়িত কৰে। আমি অধ্যয়ন কৰাৰ দৰে, স্বভোজীসকলে সূৰ্যৰ পোহৰত উপস্থিত শক্তি ধৰি ৰাখি ৰাসায়নিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। এই শক্তিয়ে জীৱজগতৰ সকলো কাৰ্যকলাপক সমৰ্থন কৰে। স্বভোজীৰ পৰা শক্তিয়ে পৰভোজী আৰু বিয়োজকলৈ যায়। কিন্তু, ‘শক্তিৰ উৎস’ সম্পৰ্কীয় আগৰ অধ্যায়ত আমি দেখাৰ দৰে, যেতিয়া শক্তিৰ এটা ৰূপ আনটোলৈ সলনি হয়, তেতিয়া কিছু শক্তি পৰিৱেশলৈ এনে ধৰণেৰে হেৰায় যাক পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি। পৰিৱেশৰ বিভিন্ন উপাদানৰ মাজত শক্তিৰ প্ৰবাহ ব্যাপকভাৱে অধ্যয়ন কৰা হৈছে আৰু দেখা গৈছে যে -

চিত্ৰ ১৩.২ পোষণ স্তৰ

• স্থলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সেউজীয়া উদ্ভিদসমূহে তেওঁলোকৰ পাতত পৰা সূৰ্যৰ পোহৰৰ শক্তিৰ প্ৰায় $1 %$ ধৰি ৰাখি খাদ্য শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।

• যেতিয়া সেউজীয়া উদ্ভিদ প্ৰাথমিক উপভোক্তাই খায়, তেতিয়া পৰিৱেশলৈ তাপ হিচাপে বহুত শক্তি হেৰায়, কিছু পৰিমাণ হজম আৰু কাম কৰাত যায় আৰু বাকীখিনি বৃদ্ধি আৰু প্ৰজননৰ ফালে যায়। খোৱা খাদ্যৰ গড়ে $10 %$ ইয়াৰ নিজৰ শৰীৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু উপভোক্তাৰ পৰৱৰ্তী স্তৰৰ বাবে উপলব্ধ কৰা হয়।

• গতিকে, $10 %$ ক জৈৱিক পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ গড় মান হিচাপে ল’ব পাৰি যি প্ৰত্যেক পদত উপস্থিত থাকে আৰু উপভোক্তাৰ পৰৱৰ্তী স্তৰলৈ পায়।

• পৰৱৰ্তী স্তৰৰ উপভোক্তাৰ বাবে ইমান কম শক্তি উপলব্ধ হোৱাৰ বাবে, খাদ্য শৃংখলাবোৰ সাধাৰণতে কেৱল তিনিটা বা চাৰিটা পদৰে গঠিত। প্ৰত্যেক পদত শক্তিৰ হেৰুৱা ইমান বেছি যে চাৰিটা পোষণ স্তৰৰ পিছত অতি কম ব্যৱহাৰযোগ্য শক্তি বাকী থাকে।

• সাধাৰণতে এটা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ নিম্ন পোষণ স্তৰত বেছি সংখ্যক ব্যক্তি থাকে, আটাইতকৈ বেছি সংখ্যক উৎপাদকৰ।

• খাদ্য শৃংখলাৰ দৈৰ্ঘ্য আৰু জটিলতা বহু পৰিমাণে ভিন্ন হয়। প্ৰত্যেক জীৱ সাধাৰণতে দুই বা ততোধিক ধৰণৰ অন্যান্য জীৱৰ দ্বাৰা ভক্ষণ কৰা হয় যি আকৌ কেইবাটাও অন্যান্য জীৱৰ দ্বাৰা ভক্ষণ কৰা হয়। গতিকে সৰল ৰেখাৰ খাদ্য শৃংখলাৰ সলনি, সম্পৰ্কটো শাখাযুক্ত ৰেখাৰ এটা ধাৰাবাহিকতা হিচাপে দেখুৱাব পাৰি যাক খাদ্য জাল বোলা হয় (চিত্ৰ ১৩.৩)।

শক্তি প্ৰবাহৰ চিত্ৰ (চিত্ৰ ১৩.৪)ৰ পৰা, দুটা কথা স্পষ্ট হয়। প্ৰথমতে, শক্তিৰ প্ৰবাহ একমুখী। স্বভোজীসকলে ধৰি ৰখা শক্তিয়ে সৌৰ ইনপুটলৈ উভতি নাযায় আৰু তৃণভোজীলৈ যোৱা শক্তিয়ে স্বভোজীলৈ উভতি নাহে। ই ক্ৰমাৎ বিভিন্ন পোষণ স্তৰৰ মাজেৰে গতি কৰাৰ লগে লগে ই আগৰ স্তৰৰ বাবে আৰু উপলব্ধ নহয়। দ্বিতীয়তে, প্ৰত্যেক স্তৰত শক্তি হেৰুৱাৰ বাবে প্ৰত্যেক পোষণ স্তৰত উপলব্ধ শক্তি ক্ৰমাৎ হ্ৰাস পায়।

চিত্ৰ ১৩.৩ বহুতো খাদ্য শৃংখলাৰে গঠিত খাদ্য জাল

চিত্ৰ ১৩.৪ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ দেখুওৱা চিত্ৰ

খাদ্য শৃংখলাৰ আন এটা আকৰ্ষণীয় দিশ হৈছে কেনেকৈ অজ্ঞাতসাৰে কিছুমান ক্ষতিকাৰক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আমাৰ শৰীৰলৈ খাদ্য শৃংখলাৰ জৰিয়তে প্ৰৱেশ কৰে। নৱম শ্ৰেণীত আপুনি পঢ়িছে কেনেকৈ পানী প্ৰদূষিত হয়। ইয়াৰ এটা কাৰণ হৈছে আমাৰ শস্যক ৰোগ আৰু কীট-পতংগৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ কেইবাটাও কীটনাশক আৰু অন্যান্য ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ। এই ৰাসায়নিকসমূহ হয় মাটিলৈ ধুই নিয়া হয় বা জলাশয়লৈ যায়। মাটিৰ পৰা, এইবোৰ উদ্ভিদে পানী আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ সৈতে শোষণ কৰে, আৰু জলাশয়ৰ পৰা এইবোৰ জলজ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীয়ে গ্ৰহণ কৰে। এইটোৱে এটা উপায় য’ৰ জৰিয়তে সিহঁত খাদ্য শৃংখলাত প্ৰৱেশ কৰে। যিহেতু এই ৰাসায়নিকসমূহ বিয়োজ্য নহয়, সেয়েহে এইবোৰ প্ৰত্যেক পোষণ স্তৰত ক্ৰমাৎ জমা হয়। মানুহে যিকোনো খাদ্য শৃংখলাৰ শীৰ্ষ স্তৰত অধিষ্ঠিত হোৱাৰ বাবে, এই ৰাসায়নিকসমূহৰ সৰ্বোচ্চ ঘনত্ব আমাৰ শৰীৰত জমা হয়। এই পৰিঘটনাক জৈৱিক বিবৰ্ধন বোলা হয়। এইটোৱেই কাৰণ যে আমাৰ খাদ্য শস্য যেনে ঘেঁহু আৰু ধান, শাক-পাচলি আৰু ফল-মূল, আৰু মাংসতো কীটনাশকৰ অৱশিষ্ট বিভিন্ন পৰিমাণে থাকে। ধুই বা অন্যান্য উপায়েৰে ইহঁতক সদায় আঁতৰাব নোৱাৰি।

কাৰ্যকলাপ ১৩.৩

• প্ৰস্তুত খাদ্য সামগ্ৰীত কীটনাশকৰ মাত্ৰা সম্পৰ্কীয় বাতৰি কাকতৰ প্ৰতিবেদন আজিকালি সঘনাই দেখা যায় আৰু কিছুমান ৰাজ্যই এই সামগ্ৰীবোৰ নিষিদ্ধ কৰিছে। এনে নিষেধাজ্ঞাৰ প্ৰয়োজনীয়তা সম্পৰ্কে দলবোৰত বিতৰ্ক কৰক।
• আপুনি ভাবে এই খাদ্য সামগ্ৰীত কীটনাশকৰ উৎস কি হ’ব পাৰে? এই উৎসৰ পৰা অন্যান্য খাদ্য সামগ্ৰীৰ জৰিয়তেও কীটনাশক আমাৰ শৰীৰলৈ যাব পাৰেনে?
• কীটনাশক গ্ৰহণ কৰা কমাবলৈ কি পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি সেই বিষয়ে আলোচনা কৰক।

১৩.২ আমাৰ কাৰ্যকলাপসমূহে কেনেকৈ পৰিৱেশক প্ৰভাৱিত কৰে?

আমি পৰিৱেশৰ এটা অংগ। পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনে আমাক প্ৰভাৱিত কৰে আৰু আমাৰ কাৰ্যকলাপে আমাৰ চৌপাশৰ পৰিৱেশ সলনি কৰে। নৱম শ্ৰেণীত আমি ইতিমধ্যে দেখিছোঁ যে আমাৰ কাৰ্যকলাপে কেনেকৈ পৰিৱেশ প্ৰদূষিত কৰে। এই অধ্যায়ত, আমি দুটা পৰিৱেশগত সমস্যাৰ বিষয়ে বিশদভাৱে চাম, অৰ্থাৎ, অজ’ন স্তৰৰ হ্ৰাস আৰু আৱৰ্জনা নিষ্কাশন।

১৩.২.১ অজ’ন স্তৰ আৰু কেনেকৈ ই হ্ৰাস পাইছে

অজ’ন $(O_3)$ হৈছে অক্সিজেনৰ তিনিটা পৰমাণুৰে গঠিত এটা অণু। আনহাতে $O_2$, যাক আমি সাধাৰণতে অক্সিজেন বুলি কওঁ, সকলো বায়ুজীৱী জীৱৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। অজ’ন, এটা মাৰাত্মক বিষ। কিন্তু, বায়ুমণ্ডলৰ উচ্চ স্তৰত, অজ’নে এটা অপৰিহাৰ্য কাৰ্য সম্পাদন কৰে। ই পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠক সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া (UV) ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। এই ৰশ্মি জীৱৰ বাবে অতি ক্ষতিকাৰক, উদাহৰণস্বৰূপে, ই মানুহৰ ছালৰ কেঞ্চাৰ সৃষ্টি কৰা বুলি জনা যায়।

বায়ুমণ্ডলৰ উচ্চ স্তৰত অজ’ন হৈছে অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিয়ে অক্সিজেন $(O_2)$ অণুৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰাৰ ফলাফল। উচ্চ শক্তিৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিয়ে কিছুমান আণৱিক অক্সিজেন $(O_2)$ মুক্ত অক্সিজেন $(O)$ পৰমাণুলৈ বিভক্ত কৰে। এই পৰমাণুবোৰে তেতিয়া আণৱিক অক্সিজেনৰ সৈতে মিলি অজ’ন গঠন কৰে যেনেকৈ দেখুওৱা হৈছে-

$ \begin{gathered} O_2 \xrightarrow{uV} O+O \\ O+O_2 \underset{\text{ (অজ’ন) }}{O_3} \end{gathered} $

১৯৮০ চনত বায়ুমণ্ডলত অজ’নৰ পৰিমাণ হঠাতে কমিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই হ্ৰাস ক্ল’ৰ’ফ্লুৰ’কাৰ্বন (CFC)ৰ দৰে সংশ্লেষিত ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে যিবোৰ শীতলকাৰক আৰু অগ্নি নিৰ্বাপক যন্ত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ১৯৮৭ চনত, ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচীয়ে (UNEP) $CFC$ উৎপাদন ১৯৮৬ চনৰ স্তৰত স্থিৰ কৰিবলৈ এক চুক্তি কৰাত সফল হয়। এতিয়া সকলো উৎপাদনকাৰী কোম্পানীৰ বাবে সমগ্ৰ বিশ্বজুৰি $CFC$-মুক্ত শীতলকাৰী বনোৱাটো বাধ্যতামূলক।

কাৰ্যকলাপ ১৩.৪

• গ্ৰন্থাগাৰ, ইণ্টাৰনেট বা বাতৰি কাকতৰ প্ৰতিবেদনৰ পৰা উলিয়াওক, কোনবোৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ অজ’ন স্তৰ হ্ৰাসৰ বাবে দায়ী।
• এই ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ নিৰ্গমন নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ থাপনা কৰা নিয়ম-কানুনবোৰে অজ’ন স্তৰৰ ক্ষতি কমাবলৈ সফল হৈছে নেকি তাক উলিয়াওক। অজ’ন স্তৰৰ ফুটাৰ আকাৰ সৰু-বৰ হৈছে নেকি?

১৩.২.২ আমি উৎপাদন কৰা আৱৰ্জনাৰ ব্যৱস্থাপনা

আমাৰ দৈনন্দিন কাৰ্যকলাপত, আমি বহুতো সামগ্ৰী উৎপন্ন কৰোঁ যিবোৰ পেলাই দিয়া হয়। এই বৰ্জিত সামগ্ৰীসমূহৰ কিছুমান কি? আমি ইহঁত পেলাই দিয়াৰ পিছত কি হয়? আহক এই প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ বিচাৰিবলৈ এটা কাৰ্যকলাপ সম্পাদন কৰোঁ।

কাৰ্যকলাপ ১৩.৫

• আপোনাৰ ঘৰৰ পৰা আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰক। ইয়াত এদিনত উৎপন্ন হোৱা সকলো আৱৰ্জনা অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে, যেনে ৰান্ধনি ঘৰৰ আৱৰ্জনা (বেয়া হোৱা খাদ্য, শাক-পাচলিৰ বাকলি, ব্যৱহাৰ কৰা চাহৰ পাত, গাখীৰৰ পেকেট আৰু খালী কাৰ্টন), বৰ্জিত কাগজ, খালী ঔষধৰ বটল/ষ্ট্ৰিপ/বাবল পেক, পুৰণি আৰু ছিৰাছিৰা হোৱা কাপোৰ আৰু ভগা জোতা।
• বিদ্যালয়ৰ বাগিচাত এটা গাঁতত এই সামগ্ৰীবোৰ পুতি থওক বা যদি ঠাই নাই, আপুনি এই সামগ্ৰীবোৰ এটা পুৰণি বাল্টি/ফুলৰ টবত সংগ্ৰহ কৰি কমেও $15 cm$ মাটিৰে ঢাকি দিব পাৰে।
• এই সামগ্ৰীবোৰ তিতাই ৰাখক আৰু ১৫ দিনৰ ব্যৱধানত লক্ষ্য কৰক।
• কি কি সামগ্ৰী দীৰ্ঘ সময় ধৰি অপরিবৰ্তিত হৈ থাকে?
• কি কি সামগ্ৰীয়ে সময়ৰ সৈতে ইয়াৰ ৰূপ আৰু গঠন সলনি কৰে?
• সলনি হোৱা এই সামগ্ৰীসমূহৰ ভিতৰত কোনবোৰ সোনকালে সলনি হয়?

আমি ‘জীৱন প্ৰক্ৰিয়া’ অধ্যায়ত দেখিছোঁ যে আমি যি খাদ্য খাওঁ তাক আমাৰ শৰীৰৰ বিভিন্ন এনজাইমে হজম কৰে। আপুনি কেতিয়াবা ভাবিছেনে যে একে এনজাইমে আমি যি খাওঁ সকলোকে কিয় ভাঙি পেলাব নোৱাৰে? এনজাইমবোৰ তেওঁলোকৰ ক্ৰিয়াত নিৰ্দিষ্ট, এটা নিৰ্দিষ্ট পদাৰ্থ ভাঙি পেলাবলৈ নিৰ্দিষ্ট এনজাইমৰ প্ৰয়োজন। সেয়েহে আমি কয়লা খাবলৈ চেষ্টা কৰিলে আমি কোনো শক্তি নাপাম! ইয়াৰ বাবে, প্লাষ্টিকৰ দৰে বহুতো মানৱসৃষ্ট সামগ্ৰী বেক্টেৰিয়া বা অন্যান্য মৃতজীৱীৰ ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ভাঙি পেলাব নোৱাৰি। এই সামগ্ৰীবোৰ তাপ আৰু চাপৰ দৰে ভৌতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ক্ৰিয়া কৰিব, কিন্তু আমাৰ পৰিৱেশত পোৱা পৰিৱেশীয় অৱস্থাত, এইবোৰ দীৰ্ঘ সময় ধৰি থাকে।

যিবোৰ পদাৰ্থ জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ভাঙি পেলোৱা হয় তাক জৈৱবিয়োজ্য বোলা হয়। আপুনি পোতাখনত থোৱা পদাৰ্থৰ কিমান জৈৱবিয়োজ্য আছিল? যিবোৰ পদাৰ্থ এই ধৰণেৰে ভাঙি পেলোৱা নহয় তাক অজৈৱবিয়োজ্য বোলা হয়। এই পদাৰ্থবোৰ নিষ্ক্ৰিয় হ’ব পাৰে আৰু কেৱল পৰিৱেশত দীৰ্ঘ সময় ধৰি থাকে বা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ বিভিন্ন সদস্যক ক্ষতি কৰিব পাৰে।

কাৰ্যকলাপ ১৩.৬

• জৈৱবিয়োজ্য আৰু অজৈৱবিয়োজ্য পদাৰ্থ সম্পৰ্কে অধিক জানিবলৈ গ্ৰন্থাগাৰ বা ইণ্টাৰনেট ব্যৱহাৰ কৰক।
• বিভিন্ন অজৈৱবিয়োজ্য পদাৰ্থ আমাৰ পৰিৱেশত কিমান দিন থাকিব বুলি আশা কৰা হয়?
• আজিকালি, নতুন ধৰণৰ প্লাষ্টিক উপলব্ধ যিবোৰ জৈৱবিয়োজ্য বুলি কোৱা হয়। এনে সামগ্ৰী সম্পৰ্কে আৰু ইহঁতে পৰিৱেশক ক্ষতি কৰে নে নকৰে সেই বিষয়ে অধিক জানক।

যিকোনো চহৰ বা নগৰলৈ যাওক, আমি নিশ্চিত যে সকলো ঠাইতে আৱৰ্জনাৰ দম দেখিবলৈ পাম। যিকোনো পৰ্যটন আকৰ্ষণৰ স্থানলৈ যাওক, আমি নিশ্চিত যে ঠাইখন খালী খাদ্যৰ মোড়কৰে ভৰি পৰা দেখিবলৈ পাম। আগৰ শ্ৰেণীবোৰত আমি আমি উৎপন্ন কৰা আৱৰ্জনাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ এই সমস্যাৰ বিষয়ে কথা পাতিছোঁ। আহক এতিয়া সমস্যাটো অলপ গভীৰভাৱে চাওঁ।

কাৰ্যকলাপ ১৩.৭

• ঘৰত উৎপন্ন হোৱা আৱৰ্জনাৰ কি হয় তাক উলিয়াওক। এই আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰিবলৈ কোনো ব্যৱস্থা আছে নেকি?
• স্থানীয় সংস্থাই (পঞ্চায়ত, নগৰ নিগম, বাসিন্দাৰ কল্যাণ সমিতি) আৱৰ্জনাৰ সৈতে কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰে তাক উলিয়াওক। জৈৱবিয়োজ্য আৰু অজৈৱবিয়োজ্য আৱৰ্জনা পৃথকভাৱে চিকিৎসা কৰিবলৈ কোনো ব্যৱস্থা আছে নেকি?
• ঘৰত এদিনত কিমান আৱৰ্জনা উৎপন্ন হয় গণনা কৰক।
• এই আৱৰ্জনাৰ কিমান জৈৱবিয়োজ্য?
• শ্ৰেণীকোঠাত এদিনত কিমান আৱৰ্জনা উৎপন্ন হয় গণনা কৰক।
• এই আৱৰ্জনাৰ কিমান জৈৱবিয়োজ্য?
• এই আৱৰ্জনাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ উপায়বোৰৰ পৰামৰ্শ দিয়ক।

কাৰ্যকলাপ ১৩.৮

• আপোনাৰ অঞ্চলৰ মল-মূত্ৰ কেনেকৈ চিকিৎসা কৰা হয় তাক উলিয়াওক। অচিকিৎসিত মল-মূত্ৰৰ দ্বাৰা স্থানীয় জলাশয়সমূহ প্ৰদূষিত নহয় তাৰ বাবে কোনো ব্যৱস্থা আছে নেকি।
• আপোনাৰ অঞ্চলৰ স্থানীয় উদ্যোগসমূহে তেওঁলোকৰ আৱৰ্জনা কেনেকৈ চিকিৎসা কৰে তাক উলিয়াওক। এই আৱৰ্জনাৰ দ্বাৰা মাটি আৰু পানী প্ৰদূষিত নহয় তাৰ বাবে কোনো ব্যৱস্থা আছে নেকি?

আমাৰ জীৱনশৈলীৰ উন্নতিয়ে বেছি পৰিমাণৰ আৱৰ্জনা সামগ্ৰী উৎপন্ন কৰাৰ ফলাফল দিছে। মনোভাৱৰ পৰিৱৰ্তনেও এটা ভূমিকা পালন কৰে, আমি ব্যৱহাৰ কৰা অধিকাধিক বস্তু নিষ্কাশনযোগ্য হৈ পৰাৰ লগে লগে। পেকেজিংৰ পৰিৱৰ্তনে আমাৰ আৱৰ্জনাৰ বহুতো অজৈৱবিয়োজ্য হোৱাৰ ফলাফল দিছে। আপুনি ভাবে এইবোৰৰ আমাৰ পৰিৱেশৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পৰিব?

চিন্তা কৰক

ৰেলত নিষ্কাশনযোগ্য কাপ

যদি আপুনি আপোনাৰ পিতৃ-মাতৃক সুধে, তেওঁলোকে সম্ভৱত এটা সময় মনত পেলাব যেতিয়া ৰেলত চাহ প্লাষ্টিকৰ গিলাচত দিয়া হৈছিল যিবোৰ বিক্ৰেতালৈ ঘূৰাই দিব লাগিছিল। স্বাস্থ্যবিধিৰ কাৰণত নিষ্কাশনযোগ্য কাপৰ প্ৰৱৰ্তনক এক আগবাঢ়ি